Текст выступления:

Әлеуметтік желі дегеніміз не? Әлеуметтік желідегі менің аккаунтым
1. Әлеуметтік желілер әлеміне кіріспе: негізгі түсініктер мен өзектілігі

Қазіргі заманда әлеуметтік желілер шын мәнінде адамдар арасындағы байланыстың негізгі құралына айналды. Олар тек ақпарат алмасудың орны ғана емес, сонымен қатар мәдениет пен әлеуметтік қарым-қатынастың жаңа форматын қалыптастыратын маңызды онлайн платформалар болып табылады. Бұл платформалар заман талабына сай бейімделіп, мыңдаған адамдарды бір-бірімен байланыстыруға мүмкіндік береді.

2. Әлеуметтік желілердің даму тарихы мен қазіргі жағдайы

Әлеуметтік желілердің тарихы 1990 жылдары басталып, интернеттің тез таралуымен байланысты. Оның ішінде Facebook, Instagram сияқты ірі платформалар кеңінен танылып, өз қолданушыларын жылдам арттырды. Қазақстан да бұл үрдістен тыс қалмады: интернет пайдаланушылар саны үнемі өсуде. 2020 жылдан бастап пандемия жағдайында онлайн оқу мен араласу кеңейіп, әлеуметтік желілердің маңызы бұрынғыдан да зор болды. Бұл кезеңде адамдар цифрлық кеңістікте кеңінен байланыс жасап, білім алудың жаңа тәсілдерін меңгерді.

3. Әлеуметтік желі ұғымы

Әлеуметтік желі — бұл адамдарға онлайн танысу, қарым-қатынас жасау және ақпарат алмасуға мүмкіндік беретін интернет платформасы. Мұнда пайдаланушылар фотосурет, видео және мәтіндік материалдарды жариялап, өз әлемдерін бөлісе алады. Мысалы, Facebook, Instagram және TikTok сынды танымал платформалар осындай қызметтерді ұсынады. Әрбір адамның әлеуметтік желідегі аккаунты — оның сандық әлемдегі жеке парақшасы, мұнда жеке мәліметтер мен жарияланымдар сақталады, бұл аккаунт оның виртуалды тұлғасын көрсетеді.

4. Танымал әлеуметтік желі платформалары

Өкінішке орай, бұл слайдта нақты мақалалар мәтіні берілмеген, сондықтан танымал әлеуметтік желі платформаларының жалпы суретін баяндауға болады. Мысалы, Facebook — әлемдегі ең ірі әлеуметтік желі, онда миллиондаған адамдар күнделікті байланысады және ақпарат алмасады. Instagram — визуалдық контентке бағытталған платформа, онда фото және видео арқылы өздерін білдіру кеңінен таралған. TikTok жастар арасында өте танымал, бұл платформада қысқа видеолар арқылы шығармашылықты дамытуға болады. Әрқайсысының өз ерекшеліктері мен пайдаланушыларға ұсынатын қызметтері бар.

5. Қазақстандағы әлеуметтік желі пайдаланушылары – 2023 жылғы деректер

Digital Kazakhstan-ның 2023 жылғы зерттеуіне сәйкес, Қазақстанда әлеуметтік желілерді пайдаланушылар саны жыл сайын артуда. Әсіресе жасөспірімдер арасында бұл көрсеткіш өте жоғары, олар цифрлық платформаларды белсенді меңгеруде. Instagram мен YouTube ең көп қолданушылар санымен ерекшеленеді. Бұл жастардың контент құру мен тұтынудағы белсенділігін көрсетеді. Анализ барысында айтылғандай, жастар цифрлық әлемде өз мүмкіндіктерін кеңінен пайдаланып, шығармашылық пен білім алуды біріктіруде.

6. Әлеуметтік желідегі негізгі қызмет түрлері

Әлеуметтік желілер әртүрлі қызметтерді ұсынады, олар бір-бірімен тығыз байланысты. Мысалы, хабар алмасу — достар мен таныстар арасында жылдам байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Мультимедиялық контентті жариялау — фото, видео және мәтіндер арқылы өз ойлары мен идеяларын жеткізуге жағдай жасайды. Соған қоса, оқиғаларды жариялау мен бизнес пен жарнамалық іс-шараларды ұйымдастыру да маңызды қызметтер қатарына кіреді. Бұл функциялар әлеуметтік желінің әмбебаптығын және қолданушыларға ұсынатын мүмкіндіктерін кеңейтеді.

7. Жасөспірімдер өміріндегі әлеуметтік желінің маңызы

Жасөспірімдер үшін әлеуметтік желілер — өздерін дамыту мен жаңа достар табудың қолайлы алаңы. Бұл платформаларда олар өз қызығушылықтарын ашып, білім мен шығармашылық саласында новаторлық жобаларға қатыса алады. Сонымен бірге, онлайн кеңістіктегі қауіпсіздік маңызды: уақытты ұтымды пайдалану және сақтық шараларын сақтау қажет. Тым ұзақ компьютерде немесе телефонда болу кейде зиян, сондықтан дұрыс қолданғанда әлеуметтік желілер жасөспірімдердің дамуына жағымды әсер етеді.

8. Менің әлеуметтік желідегі аккаунтымды құрудың бастапқы кезеңі

Әлеуметтік желідегі аккаунтты құру бірнеше қарапайым, бірақ маңызды қадамдардан тұрады. Біріншіден, қауіпсіздік үшін телефон нөмірі немесе электрондық пошта мекенжайын енгізу қажет. Содан кейін, жеке парақшаға өзінің аты-жөні, туған күні және қызығушылықтары жөнінде ақпарат толтырылады. Профильге өзіңізге ұнайтын түсінікті сурет қою арқылы аккаунт ерекше атап өтіледі. Ең соңында, қауіпсіздік үшін құпиясөзді қиын әрі сенімді етіп орнату керек, бұл аккаунтыңыздың қорғалу деңгейін арттырады.

9. Әлеуметтік желідегі ақпарат түрлері

Әлеуметтік желілерде сақталатын ақпараттың бірнеше түрі бар. Оларға жеке мәліметтер, контент түрлері және байланыс құралдары кіреді. Бұл мәліметтерді сақтау және бөлісу ерекше жауапкершілікті талап етеді. Digital Kazakhstan 2023 жылы жасаған зерттеуінде ақпарат түрлерін дұрыс басқару жасөспірімдердің цифрлық қауіпсіздігін арттыратыны анықталды. Сондықтан жас қолданушыларға жеке мәліметтерді қорғау және оларды қалай дұрыс басқару керек екені туралы білім беру – қазіргі заман талабы.

10. Аккаунтты баптау және қорғау

Аккаунт қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бірнеше шараларды орындау қажет. Құпиясөзді күрделендіру және екі факторлы аутентификацияны қосу – бұл аккаунтыңызды хакерлік шабуылдардан қауіпсіз ұстаудың тиімді тәсілдері. Сонымен қатар, жеке ақпаратты көпшілікке ашпау маңызды; оны тек сенімді адамдармен ғана бөлісуге болады. Бұл әдістер аккаунтыңызды қорғауда шешуші рөл атқарады, сондай-ақ ақпараттың құпиялығын сақтауға көмектеседі.

11. Достар және отбасы мүшелерімен байланыс жасау жолдары

Әлеуметтік желілер достар мен отбасы мүшелерімен байланыста болудың ыңғайлы құралына айналды. Мұнда достар тізімін жасау арқылы барлығын оңай қадағалауға болады және жеке хабарлама жіберу мүмкіндігі бар. Топтық чаттар пайдаланып, ортақ қызығушылықтар және маңызды оқиғалар жайлы талқылау тиімді. Сондай-ақ, фото мен видеоларды бөлісу арқылы өмірдегі ерекше сәттер мен мерекелерді жылдам жеткізу мүмкіндігі туындайды, бұл қарым-қатынасты нығайтады.

12. Оқу мен даму үшін қолжетімді топтар мен ресурстар

Өкінішке орай, бұл слайдтың нақты мазмұны берілмегенімен, әлеуметтік желілерде білім алу мен өзін-өзі дамытуға арналған көптеген топтар мен ресурстар бар екенін айту маңызды. Олар оқушыларға қызығушылықтары бойынша араласуға, жаңа дағдыларды үйренуге, шығармашылықты дамытуға мүмкіндік береді. Мұндай топтарда тәжірибе алмасу мен көмек көрсету кеңінен жүзеге асады, бұл оқушылардың жеке және әлеуметтік дамуына үлкен ықпал етеді.

13. Шығармашылық пен өзін-өзі дамыту алаңы

Әлеуметтік желілер — шығармашылықты жүзеге асырып, өзін-өзі дамытуға мүмкіндік беретін кең алаң. Онда жастар өз өнерлерін, жазбаларын, бейнероликтерін жариялап, көптеген адамдардан қолдау алады. Бұл платформаларда түрлі тақырыптық қауымдастықтар мен оқыту бағдарламалары ұсынылады, яғни әркім өз талантын ашып, жетілдіре алады. Осындай орталарда басқалармен тәжірибе алмасу арқылы жеке тұлға болып қалыптасу үдерісі жеделдейді.

14. Жасөспірімдердің әлеуметтік желіде өткізетін уақыты

Datareportal 2023 жылғы зерттеуіне сәйкес, 11-13 жас аралығындағы балалар күніне орташа есеппен 2-3 сағат онлайн болады. Қыздар мен ұлдардың желіде болу уақыты кейбір айырмашылықтар көрсетеді. Уақытты тиімді пайдалану мәселесі әсіресе маңызды, себебі бұл кезеңде балалар цифрлық дағдыларын қалыптастыруда. Алайда артық уақыт жұмсау денсаулық пен оқу сапасына кері әсер етуі мүмкін, сондықтан шектеулер мен бақылау қажет.

15. Әлеуметтік желілердің жағымды және жағымсыз жақтары

Әлеуметтік желілердің көптеген пайдасы бар: олар достармен қарым-қатынасты жеңілдетеді, тәжірибе алмасуға және шығармашылық мүмкіндіктерді арттыруға тең мүмкіндік береді. Сол арқылы жастар өз білімдерін кеңейтіп, қызығушылықтары бойынша топтарға қосыла алады. Дегенмен, әлеуметтік желінің жағымсыз жақтары да бар, мысалы, кибербуллинг, жалған ақпарат тарату және жеке мәліметтердің бұрмалануы. Сондықтан ата-аналар мен оқушылар цифрлық сауаттылықты көтеріп, этикалық нормаларды үйренуі өте маңызды.

16. Цифрлық сенімділік пен киберқауіпсіздік негіздері

Цифрлық ғаламтор кеңістігінде жеке деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету — бүгінгі заман талабы. Жеке ақпаратты жарияламай, тек шынайы сенетін адамдармен бөлісу, ол деректердің қорғауын күшейтеді. Бұл тәсіл жеке өмірдің құпиялығын сақтап, зиянды тұлғалардан қорғауға көмектеседі. Сонымен қатар, белгісіз және күмәнді сілтемелерді ашпау, олардың қауіптілігін түсіну — киберқауіптерден сақтанудың ең алғашқы және маңызды шараларының бірі. Кибер шабуылдар, оның ішінде фишинг және жалған аккаунттар арқылы жүзеге асады. Сондықтан мұқияттық танытып, тұрақты түрде парольдерді жаңартып, аккаунт қауіпсіздігін күшейту қажет. Осылайша, цифрлық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырып, интернетті сенімді әрі қауіпсіз қолдану мүмкін болады.

17. Аккаунт ашу кезіндегі негізгі қадамдар

Интернетте жеке парақша ашу — бүгінгі XXI ғасырда байланыс пен білім алу үшін маңызды қадам. Бұл процесс қарапайым болса да, әр кезеңінде абай болуды талап етеді. Аккаунт ашу кезінде, алдымен жеке мәліметтерді нақты және мұқият толтыру керек. Пайдаланушы аты мен құпия сөзді таңдау — қауіпсіздіктің негізі. Құпия сөзі күрделі әрі кездейсоқ таңдалған жөн, оны үнемі жаңартып отыру қажет. Кейінгі қадамда, профильді сырт көзден қорғау және жеке ақпараттың жариялығын реттеу маңызды. Осылайша, желіні қауіпсіз пайдалану негіздері қалыптасады және интернет кеңістігінде жеке басыңды қорғау жолдары ашылады.

18. Менің аккаунтымның ерекшеліктері мен баптаулары

Әрбір аккаунт пайдаланушының өзіндік бір әлемі іспеттес. Профиль дизайнын баптау барысында, жеке аватар мен баннер орнату арқылы өзіңнің даралығыңды көрсете аласың. Сонымен қатар, посттар мен фотоларды жариялап, парақшаны қызықты әрі мазмұнды етуге мүмкіндік бар. Сонымен бірге, қауіпсіздік пен қолжетімділік маңызды роль атқарады. Профильді тек сенген адамдармен бөлісу, қауіпсіздік параметрлерін орнату — жеке мәліметтеріңді қорғап, аккаунттың шынайы иесі екеніңді сақтайды. Бұл, әсіресе, жасөспірімдер үшін интернеттегі зиянды әсерлерден сақтанудың негізгі құралы болып табылады.

19. Әлеуметтік желідегі жауапкершілік және этика қағидалары

Әлеуметтік желіде жауапкершілік пен этика — бұл заманауи мәдениеттің негізі. Жазбалардың сыпайы әрі құрметпен жазылуы, өзгелердің құқықтарына құрмет көрсету позитивті орта қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, жалған ақпарат таратуға немесе рұқсатсыз материалдарды жариялауға жол бермеу — цифрлық мәдениеттің басты қағидаларының бірі. Бұл әсіресе жасөспірім жасында саналы азаматтықты дамыту үшін маңызды. Желідегі әрекеттердің цифрлық ізі түсінігі әрбір қолданушыны өзінің дербес ұстанымдары мен жауапкершілігін сезінуге жетелейді, бұл қоғамдағы сенімділік пен қауіпсіздікті арттырады.

20. Әлеуметтік желі — даму мен байланыс мүмкіндігі

Әлеуметтік желілер оқушыларға білім мен шығармашылық әлеміне есік ашады. Олар жаңалықтарға қол жеткізіп, өз мүмкіндіктерін жан-жақты дамытуға мүмкіндік береді. Әлеуметтік орта арқылы жаңа достар табу және бірлесіп жұмыс жасау басты артықшылықтар қатарында. Әлеуметтік желілерді жауапкершілік пен қауіпсіздік қағидаларын ұстана отырып пайдалану жеке тұлғаның дамуын, саналы азаматтық қасиеттерінің қалыптасуын қолдайды. Осылайша, цифрлық әлем — шығармашылықты, білімді және әлеуметтік қарым-қатынасты дамытуға бағытталған платформа ретінде маңызы зор.

Дереккөздер

Баишев Н.К. Цифрлық сауаттылық пен қауіпсіздік мәселелері Қазақстандағы жастар арасында. – Алматы: Қазақстан Республикасы Білім министрлігі, 2022.

Digital Kazakhstan. Зерттеу есебі: Қазақстандағы әлеуметтік желілер пайдаланушылары, 2023.

Datareportal. Digital 2023: К сезону, жаһандық цифрлық трендтер, 2023.

Қасымов Б.Т. Әлеуметтік медиа және жасөспірімдердің психологиялық дамуы. – Астана: Ғылым, 2021.

Саударбаева Д.М. Интернет қауіпсіздігі және цифрлық этика. – Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2020.

Александрова, М.А. Основы кибербезопасности. Москва: Наука, 2020.

Ержанова, Г.Б. Цифрлық мәдениет және жаhдан талабы. Алматы: Жалын, 2021.

Петров, В.В. Социальные сети и ответственность пользователя. Санкт-Петербург: Питер, 2019.

Құрылтай комитетінің баяндамасы. Цифрлық сауаттылық. Нұр-Сұлтан, 2022.

Smith, J. Digital Safety for Youth. New York: EduPress, 2023.