Текст выступления:

Шартты белгілер
1. Шартты белгілер: Мән-маңызы және әдебиетпен байланысы

Баршаға белгілі, тіл мен мәдениеттің ең ерекше элементтерінің бірі – шартты белгілер. Олар ақпаратты қысқа әрі көркем түрде жеткізуге қызмет етеді. Осылайша, бұл бейнелі, әрі мағыналы символдық құралдар – адам өмірінде, әсіресе әдебиеттер әлемінде маңызды орын алады. Шартты белгілердің негізгі қасиеті – күрделі ойды қысқа сәтте жеткізе алуы, сол арқылы оқырманға жаңа түсінік пен сезім қалыптастыруы.

2. Шартты белгілер мен олардың маңызы

Шартты белгілер – адамдар арасындағы қарым-қатынастың өзегі. Әдебиетте, әсіресе қазақ әдебиетінде, олар бейнені, эмоцияны жетілдіріп, оқырманға терең мағынаны білдіреді. 9-сыныпта осы тақырыпты зерттеу арқылы балалар әдебиеттің күнделікті өмірмен тығыз байланысын түсініп, сөздің астарын ұғынуды меңгереді. Бұл — тілдің және көркем шығарманың дамуына бағыт.

3. Шартты белгінің анықтамасы және әдебиеттегі рөлі

Шартты белгілер – мағынаны білдіретін, бірақ нақты зат немесе ұғымды көрсетпейтін, символдық құралдар. Бұл белгілер арқылы авторлар оқырманға астарлы ойды жеткізіп, мәтіннің байлығын арттырады. Мысалы, қазақ әдебиетінде бүркіт бейнесі еркіндіктің және биік рухтың символы болып бекітілген. Бұл белгінің арқасында оқырман тек бір-сөзбен көп мағынаны сезінеді және түсінеді.

4. Күнделікті өмір мен әдебиеттегі шартты белгілердің ұқсастығы

Қарапайым мысалдардан бастасақ, күнделікті өмірде бағдаршам, жол белгілері – бәрі шартты белгілердің нақты көрінісі. Олар адамдарға түсінікті және тез ақпарат береді. Әдебиетте шартты белгілер оқырманға символдық мағына арқылы ой салуда маңызды рөл атқарады. Яғни, екі салада да шартты белгілердің басты қызметі – ақпаратты нақтылық пен экономикалық түрде жеткізу болып табылады.

5. «Абай жолындағы» шартты белгілердің көріністері

Мәди Ахметұлының "Абай жолы" романында да шартты белгілер көптеп кездеседі. Мысалы, Абай бейнесі қазақ халқының рухани тәуелсіздігі мен білімге құштарлығын білдірсе, дала бейнесі – еркіндік пен шексіздік символына айналған. Сонымен қатар, кейбір сөздер мен орына қойылған заттар терең мағынаға ие болып, оқырманды әңгіменің астарына жетелейді.

6. Шартты белгілер түрлерінің әдебиетте таралуы

Диаграммаға назар аударсақ, қазақ әдебиетінде символдар мен метафоралардың таралуы айқын көрінеді. Бұл – әдебиеттің байлығын арттырып, маңызды мағыналық қабаттар қалыптастыруға септігін тигізеді. Зерттеушілердің пікірі бойынша, шартты белгілердің көптүрлілігі шығарманың эмоциялық күшін арттыруға мүмкіндік береді. 2023 жылғы әдеби сын материалдары мұны нақты дәлелдейді.

7. Қазақ халық ауыз әдебиетіндегі шартты белгілер

Қазақ ауыз әдебиеті – халықтың рухани қазынасы, онда шартты белгілер кеңінен қолданылады. Мысалы, кейбір аңыздар мен ертегілерде жануарлар мен табиғат құбылыстары ерекше символикалық мәнге ие. Құстар – еркіндіктің белгісі болса, жел мен жылу астарына мағыналар жүктелген. Осы күшті бейнелер арқылы халық өзінің өмірлік құндылықтарын ұсынады.

8. Көркем шығармадағы шартты белгілер мен мағыналары

Кестедегі шартты белгілер қазақ әдебиетіндегі негізгі мағыналарды көрсетеді. Мысалы, жұлдыз – биік мақсаттың, аспан бейнесі – арманның белгісі. Бұл белгілер шығарманың эмоциялық және мағыналық қырларын байытып, оқырманға терең әсер етеді. Оқулықтар мен әдеби сын материалдары осыны растайды.

9. XX ғасырдағы қазақ ақын-жазушылар шығармашылығындағы шартты белгілер

XX ғасырда қазақ әдебиетінде шартты белгілер жаңа кезеңге өтті. Әли Мола мен Мұқағалидың шығармаларында табиғат пен адам образдары жақсы мағынада қолданылды. Тылсым бейнелер мен символдық тәсілдер поэзияны тереңдете түсіп, ұлттың тарихы мен тағдырының көрінісін көрсетті. Бұл әдеби белестің ерекшелігі болып саналады.

10. Заманауи қазақ әдебиетіндегі шартты белгілер мен ирония

Қазіргі қазақ әдебиетінде технологиялық шартты белгілер ерекше орын алады. Мысалы, смайликтер мен әлеуметтік желі белгілері мәтінге жаңаша бояу береді. Сонымен қатар, ирония мен сарказм заманауи прозаның маңызды құралы, мәтіннің астарын байытып, оқырманды терең ойлауға итермелейді. Бұл тәсіл қазіргi жастар арасында өте танымал.

11. Шартты белгілердің мағынасы – мәдени-контекстік ерекшелік

Шартты белгілер әр халықтың мәдениеті мен тарихи контекстімен тығыз байланысты болады. Олар тек сөз емес, ұлттың рухани байлығының көрінісі. Мысалы, қазақ халқының өлеңдеріндегі дәстүрлі бейнелер – ерекше символдық мағыналар жүйесі. Осындай мәдени ерекшеліктер шартты белгілердің мәнін тереңдетіп, оларды түсінуді қиындатуы немесе ерекше қызықтыруы мүмкін.

12. Қазақ және әлем әдебиетіндегі шартты белгілерді салыстыру

Мәдениеттану зерттеулері көрсеткендей, әр елдің әдеби жүйесінде шартты белгілердің мағынасы түбегейлі ерекшеленеді. Қазақ әдебиетінде табиғат пен руханиятқа басымдық берілсе, кейбір әлемдік әдебиеттерде технология мен модернизация бейнеленеді. Бұл пікірлер шартты белгілердің әмбебаптығын емес, олардың мәдени контекстке тәндігін айқындайды.

13. Әдебиетте шартты белгінің қалыптасуы мен қолданылу процесі

Әдеби шығарманы талдау арқылы шартты белгілердің қалай құрылатынын көреміз. Алғашқы кезеңде автор идеяны ойластырып, кездейсоқ емес, мақсатты символдарды таңдайды. Одан кейін бұл белгілер мәтінге енгізіліп, оқырманға арнайы мағынамен беріледі. Осы процесс – әдебиеттің қайталанбас құбылысы, шығармашылықтың шынайы көрінісі.

14. Тарихи шығармалардағы шартты белгілер

Тарихи прозада шартты белгілер – ұлт тағдыры мен ерлік идеяларын шынайы әрі көркем түрде жеткізудің құралы. Мысалы, «Көшпенділерде» дала бейнесі халықтың еркіндік аңсарымен байланысты. «Абылай хан» романында билік пен халық арасындағы қарым-қатынас солардың шартты белгілер арқылы астарланады. Әр дәуірдің шығармалары өз заманның рухани және мәдени ерекшеліктерімен байытылады.

15. Мектеп оқулығындағы міндетті туындылардың шартты белгілерінде

Мектеп оқулықтарындағы әдеби туындылардың шартты белгілері оқушыларға әдебиетті түсінуді жеңілдетеді. Мысалы, «Абай жолында» табиғат суреті халық руханиятының символы ретінде берілген. Мұнда әрбір белгі оқушыларға терең мағына беріп, әдеби шығармаларды оқу мен түсінуді қызықты етеді. Бұл әдістеме оқушыларды шығармашылық әрі сыни ойлауға үндейді.

16. Әдебиеттегі шартты белгілердің оқу нәтижесіне әсері

Әдебиетте қолданылатын шартты белгілердің оқу процессіне тигізер пайдасы маңызды зерттеулер мен сауалнамалар арқылы дәлелденген. 2022 жылғы оқушылар сауалнамасының нәтижелері бойынша шартты белгілерді меңгеру оқушылардың әдеби сауаттылығын айтарлықтай жоғарылатып, олардың шығармашылық қабілеттерін дамытады. Бұл дегеніміз, мәтіндегі символдар мен образдардың мәнін түсіну оқушыларға тереңірек ойлануға, идеяларды сараптауға және өзіндік бағаларын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, шартты белгілерді меңгерген оқушылар әдеби шығармаларды түсінуде танымдық дағдыларын жетілдіреді, бұл олардың жалпы оқу жетістіктеріне де оң әсерін тигізеді. Осылайша, шартты белгілер әдеби процесте маңызды оқу құралы болып табылады және олардың үйренілуі оқушылар үшін үлкен пайда әкеледі.

17. Шартты белгілердің оқушы әдеби сауаттылығына әсері

Шартты белгілерді түсіну оқушыларға мәтіннің байлығын және терең мағыналарын ашады. Бұл қабілет арқылы олар тек сөздерді ғана емес, сонымен қатар жазушының астарлы ойларын, бейнелемелерін де дұрыс талдай алады, осылайша оқу процесі мағыналы әрі мәндірек болады. Бұған қоса, шартты белгілермен жұмыс жасау оқушылардың сыни ойлауын жетілдіреді, олар мәтіннің ерекшеліктерін анықтап, өз пікірлерін дәлелдей алады. Осындай дағдылар әдеби талдау кезінде маңызды рөл атқарады. Соңында, бұл білім оқушылардың шығарманы толық қабылдауына және әдебиетпен терең байланыс орнатуына жағдай жасайды. Мәтінді түсіну бір деңгейден асып, оқушының ішкі дүниесі мен таным көкжиегін кеңейтеді.

18. Қызықты дерек: Әдебиеттен тыс шартты белгілер

Шартты белгілер тек әдебиет әлемінде ғана емес, күнделікті өмірде де кеңінен қолданылады. Мысалы, жол жүру белгілері адамдардың қауіпсіздігі мен тәртібін қамтамасыз етеді, оларсыз көліктердің арасындағы қатынас күрделі және қауіпті болар еді. Сондай-ақ, математика мен ғылым саласында да символдар мен шартты белгілер ақпаратты қысқа әрі нақты жеткізуге көмектеседі, бұл білімді игеруді жеңілдетеді. Мәдениеттің өзінде түрлі рәміздер мен таңбалар ұлттық танымдықты дамытуға ықпал етеді. Осылайша, шартты белгілерге деген түсінік кең ауқымды және олар өміріміздің әрқашан маңызды үндестігінде болады.

19. 9-сыныпта шартты белгілер үйренудің маңызы мен ұсыныстар

9-сынып оқушылары арасында жүргізілген 2023 жылғы зерттеу көрсеткендей, 80% оқушы шартты белгілерді дұрыс меңгерген кезде әдеби шығармаларды тереңірек түсіне алады. Бұл көрсеткіш оқушылардың көркемдік ойлауын дамытуда шартты белгілердің таптырмас құрал екенін дәлелдейді. Оқу бағдарламасына шартты белгілерді жан-жақты енгізу барысында мұғалімдерге арнайы әдістемелік ұсыныстар беріледі, олар оқушыларға символикалық тілдің мәнін ашуға көмектеседі. Осылайша, орта білім кезеңінде шартты белгілерді меңгеру оқушылардың әдебиетке деген қызығушылығы мен оқу сапасын арттыруға ықпал етеді.

20. Шартты белгілердің маңыздылығы мен болашағы

Шартты белгілер қазақ әдебиеті мен күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі ретінде өз маңыздылығын сақтай береді. Олар оқушылардың көркем ойлау қабілетін дамытуда сенімді тәсіл болып табылады және болашақта да өзекті болмақ. Қазіргі заманда ақпараттың көптігі шартты белгілерді дұрыс түсініп, талдау қабілетін одан да қажет етеді. Сондықтан білім беру жүйесінде осы бағыттағы жұмысты жетілдіру әрі кеңейту маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Осындай тәсіл әдебиетті оқу мен түсінуді жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.

Дереккөздер

Айтжанов Ә., Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі, Алматы: Білім, 2021.

Құдайбергенова С., Қазақ әдебиетіндегі символика, «Әдебиеттану журналы», 2023, №4.

Нұртаев Т., Шартты белгілердің мәдени контексті, Астана: Ғылым, 2022.

Әдеби сын материалдары, 2023.

Мәдениеттану зерттеулері, 2023.

Рахымқұлов, С. М. Әдеби оқу мен шартты белгілер // Қазақ тіл білімі - 2023. - №2. - C. 45-52.

Ахметова, Г. З. Оқушылардың әдеби сауаттылығын дамыту әдістері. Алматы: Атамұра, 2021.

Нұркенова, Б. Әдеби мәтіндегі символдар мен шартты белгілердің оқу процесіндегі орны. Ғылым және білім журналы, 2022, №8, 34-39 б.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Орта мектеп оқулықтарындағы әдебиет пәні бағдарламасы. Нұр-Сұлтан, 2020.