Текст выступления:

Ертегілер
1. Ертегілер: Қиял, Тәрбие және Ұлттық Мәдениет

Ертегілер — халық әдебиетінің ерекше түрі, онда ұлттық рух пен тәрбиелік мәні терең көрініс табады. Олар бізге өткен заманның салт-дәстүрі, құндылықтары мен өмірлік сабақтарын жеткізеді және әр сөзінде халықтың ұлттық болмысын сақтап қалудың тәсілі жатыр.

2. Ертегілердің пайда болуы мен маңызы

Ертегілер адамзат тарихымен бірге пайда болып, ғасырлар бойы дамып келеді. Олар тек қана көңіл көтеру құралы емес, халықтың өмірлік тәжірибесін, табиғат пен қоғамға деген даналықтарын айқын жеткізетін аспап болып табылады. Әрбір халықтың өзіне тән ертегілері оның ұлттық мәдениеті мен салт-дәстүрін сақтауда маңызды рөл атқарады.

3. Ертегінің мәні мен кейіпкерлері

Ертегілердің негізгі мазмұны көбіне ғажайып оқиғалар мен кейіпкерлердің ерлігі төңірегінде өрбиді. Мысалы, батырлар мен әділ адамдардың бейнелері, жұлдыздар мен аңдардың кейіптері бар. Кейбір ертегілерде табиғаттың таңғажайып көріністері, ал басқаларында адамдардың арман-мақсаттары мен ішкі қасиеттері айқын суреттеледі. Осы суреткерлік сипаттар оқырманды ертегінің әлеміне терең батырады.

4. Ертегінің негізгі белгілері

Ертегілерде жиі кездесетін ғажайып және ерекше оқиғалар шынайы өмірден алыстап, оқырманның қиялын қозғайды. Оқиғалар көбінесе аңыз бен қиялға толы болып, кейіпкерлер түрлі қиындықтар мен сынақтардан өтіп, олардың мінезі мен қасиеттері ашылады. Осы арқылы ертегінің басты мақсаты — өмірлік сабақ беру және тәрбиелік мәнді жеткізу жүзеге асады.

5. Ертегілер түрлері және ерекшеліктері

Қазақ ертегілерінің негізгі түрлері — қиял-ғажайып, тұрмыстық және жануарлар ертегілері. Қиял-ғажайып ертегілерде ғажайып оқиғалар мен батырлық әрекеттер басым болады. Тұрмыстық ертегілер қоғамдық өмір мен адамгершілік құндылықтарын бейнелейді. Жануарлар ертегілері — аңдар мен құстардың мінезі мен әрекет арқылы тәрбиелік мағынаны жеткізеді. Әрбір ертегінің өзіндік тақырыбы мен кейіпкерлері бар, олар халықтың өмірлік көзқарасын баяндап береді.

6. Қиял-ғажайып ертегілердің ерекшеліктері

Қиял-ғажайып ертегілерде адам мен табиғат арасындағы ғажайып оқиғалар баяндалады. Мысалы, батырлар мен сиқыршылардың ерлік істері, алдамшы жаулармен күресуі жиі кездеседі. Бұл ертегілер ойлау қабілетін дамытып, қиял әлеміне саяхат жасатады. Әртүрлі ғажайып кейіпкерлер халықтың рухани мұрасын сақтай отырып, тәрбиелік құндылықтарды жеткізеді.

7. Тұрмыстық ертегілердің мазмұны

Тұрмыстық ертегілер күнделікті өмірдің түрлі жағдайларын бейнелейді. Олар адамның адалдығы, еңбекқорлығы мен достығы сияқты құндылықтарды дәріптейді. Мысалы, қарапайым кейіпкерлердің күнделікті қиындықтарды жеңуі немесе әділдік орнатуы туралы оқиғалар арқылы балаларға өмірлік тәжірибе беріледі.

8. Жануарлар ертегілерінің рөлі

Жануарлар ертегілерінде әртүрлі жануарлардың мінезі мен әрекеттері арқылы адамдардың мінез-құлқы мен моральдық қасиеттері көрсетіледі. Бұл ертегілер балаларға достық, адалдық, төзімділік сияқты маңызды құндылықтарды үйретеді. Мысалы, айлакер түлкі мен адал қоянның оқиғалары арқылы даналық пен адамгершілік түсіндіріледі.

9. Ертегілердегі негізгі тақырыптар бойынша үлес

Қазақ ертегілерінің үш негізгі түрінің таралуы айқын көрінеді. Қиял-ғажайып ертегілер басым және халықтың қиялын дамытса, тұрмыстық пен жануарлар ертегілері де маңызды орын алады, олар тәрбиелік мәні күшті бұл жанрлар халық мәдениетінің байлығын көрсетеді.

10. Ертегінің құрылымдық кезеңдері

Ертегінің құрылымы басынан аяғына дейін айқын кезеңдерге бөлінеді: кіріспе, негізгі оқиға және соңғы шешім. Кіріспеде кейіпкерлер мен оқиға орны таныстырылады; негізгі оқиғада басты қиындықтар мен сынақтар орын алады; ал соңында кейіпкерлердің жетістігі, әділдік орнауы немесе моральдық сабақ беріледі. Бұл құрылым тыңдаушыға ертегіні түсінуде және қабылдауда жеңілдіктер жасайды.

11. Ертегі кейіпкерлерінің рөлі

Ертегі кейіпкерлері — батырлар, сиқыршылар, аңдар мен адамдар. Олар өмірлік және тәрбиелік сабақтардың тасымалдаушылары болып табылады. Батырлар әділдік пен ерлікті көрсетсе, сиқыршылар ерекше қабілеттер арқылы оқиғаға қиял элементін енгізеді. Жануар кейіпкерлері адамның мінез-құлқын бейнелейді, ал кейбір кейіпкерлердің әрекеттері тыңдаушыларға моральдық білім береді.

12. Мысал: «Ер Төстік» ертегісі

«Ер Төстік» — қазақ ауыз әдебиетіндегі көрнекті қиял-ғажайып ертегі. Батыр Ер Төстік сан түрлі сынақтардан өтіп, әділдік пен ізгілікті орнатуға талпынады. Бұл ертегінің тәрбиелік мәні зор, ол достық пен батырлық қасиеттерді дәріптейді және қазақ балаларын ерлік пен адалдыққа баулиды.

13. Тәрбие мәні бар ертегілер

Ертегілер адалдық пен мейірімділіктің маңыздылығын насихаттайды, балаларды дұрыс мінез-құлыққа тәрбиелейді. Сонымен қатар еңбексүйгіштік пен тіл табысудың қажеттілігін аша отырып, әлеуметтік қарым-қатынастарды дамытуға ықпал етеді. Бұл қасиеттер балалардың дұрыс тұлға болып қалыптасуына негіз болады.

14. Ертегі айтудың дәстүрі

Қазақ қоғамында ертегі айту — ұрпақтан-ұрпаққа берілетін рухани дәстүр. Әжелер мен ата-әжелер түнгі уақытта балаларға ертегі айтып, оларға наным-сенім мен өмірлік құндылықтарды жеткізеді. Бұл дәстүр мәдени тұтастықты сақтауға, баланың тілін дамытып, ой өрісін кеңейтеді және адамгершілік тәрбиеге үлкен үлес қосады.

15. Балалардың ертегі тыңдауының танымдық пайдасы

Ертегілер балалардың шығармашылық ойлау қабілетін арттыруға және тіл байлығын молайтуға үлкен әсер етеді. Бұл олардың дүниетанымын кеңейтіп, әлеуметтік және құндылықтық дағдыларын дамытуға көмектеседі. Осы оқу барысында балалар өмірлік мәні бар тақырыптарды меңгереді және өз көзқарасын қалыптастырады.

16. Заманауи ертегі тақырыптары

Қазіргі заманғы ертегілердің мазмұны мен тақырыптары түбегейлі өзгерістерге ұшырап отыр. Технология мен қоғамның қарқынды дамуы бұл шығармаларға жаңа элементтерді енгізуге мүмкіндік берді. Қазіргі ертегілерде интернет, роботтар және жасанды интеллект сияқты қазіргі заманның ерекшеліктері жиі бейнеленеді. Бұл балаларға технологиялық әлемді тереңірек түсінуге және оған деген қызығушылығын арттыруға септігін тигізеді.

Сонымен қатар, заманауи ертегілер жаңа кейіпкерлер мен қазіргі заманның өзекті мәселелерін көтереді. Олардың көмегімен авторлар қоғамдағы әлеуметтік проблемаларды ашық көрсетіп, оқырмандардың санасын оятады. Мысалы, қоршаған ортаны қорғау, достық, әділдік секілді тақырыптар оқырмандарға тәрбиелік мән береді. Осылайша, ертегілер тек қана қызықты оқиғалар ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік хабарлама беретін маңызды құралға айналды.

17. Әлемдік және қазақ ертегілерінің ұқсастықтары мен ерекшеліктері

Әлемдік және қазақ ертегілерін салыстыра отырып, олардың ортақ және ерекшелік белгілерін айқындауға болады. Екі түр ертегілердің барлығында тәрбиелік элементтер кеңінен кездеседі: шыншылдыққа шақыру, батылдық пен адалдықтың маңыздылығы, өнегелі мінез үлгілері. Алайда қазақ ертегілері ұлттық дүниетаныммен тығыз байланысты, онда қазақ халқының салт-дәстүрлері, тарихи оқиғалары мен табиғи орталары ерекше орын алады.

Тілдік ерекшеліктер де айқын байқалады, қазақ ертегілерінде мақал-мәтелдер, нақыл сөздер жиі қолданылады, ол олардың мәдениетін әрі байыта түседі. Бұл ерекшеліктер қазақ ертегілерін әлемдік үлгіден айрықша етіп қалыптастырады. Осы ұқсастықтар мен айырмашылықтар арқасында әртүрлі мәдениеттердің бай мұрасы балалар мен жас ұрпаққа жеткізіледі.

18. Ертегілердегі мақал-мәтелдердің орны

Мақал-мәтелдер ертегілерде өзекті ой мен тәрбиелік мәнді қысқа әрі нұсқа түрде жеткізуге арналған маңызды құрал ретінде пайдаланылады. Олар халықтың ғасырлар бойы жинақталған даналығы мен өмірлік тәжірибесін көрсетеді, бұл арқылы оқиғаға терең мән беріледі.

Кейбір мақал-мәтелдер сюжеттің дамуына ықпал етіп, кейіпкерлердің іс-әрекеттерін түсіндіруге, оларды моральдық тұрғыдан бағалауға көмектеседі. Сонымен қатар, мақал-мәтелдер арқылы балаларға өмірлік ұстанымдар мен дұрыс мінез-құлық үлгілері насихатталады, бұл олардың тәрбиесіне үлес қосады. Сондықтан ертегілер халықтық даналықтың маңызды бір бөлігі ретінде сақталуда.

19. Ертегі кейіпкерлерінің халық мәдениетіндегі ролі

Ертегі кейіпкерлері халық мәдениетінің маңызды символдары болып табылады. Мысалы, батырақ кейіпкерлер батырлық пен ерліктің үлгісі ретінде ұлттық рухты көтереді, ұрпақтарға патриоттық сезім береді. Бұл кейіпкерлер халықтың тарихымен тығыз байланысты және олардың етек-жеңінен әрдайым батылдық пен жағымды қасиеттер үйреніледі.

Ақылшы шалдар – халықтың даналығын бейнелейтін кейіпкерлер, олар тәрбие мен кеңес беруде маңызды рөл атқарады. Ал қу түлкі мен жалмауыз кемпір сияқты кейіпкерлер қоғамдағы теріс мінез-құлықтарды ашық көрсетіп, тәрбиелік мақсатпен пайдаланылады. Осындай әр түрлі кейіпкерлер арқылы ертегілер балаларға дұрыс пен бұрысты айыра білуді үйретеді.

20. Ертегілердің ұлттық рух пен тәрбие көзіндегі маңызы

Ертегілер ұрпақтарды тәрбиелеуде және ұлттық құндылықтарды сақтауда аса маңызды құрал болып табылады. Олардың көмегімен рухани байлық пен адамгершілік сабақтары ұрпақтан ұрпаққа аманатталып, жалғаса береді. Бұл шығармалар балаларға өмір сырын түсінуге, мейірімділік пен әділдікті қадірлеуге үйретеді.

Осылайша, ертегілер ұлттық мәдениеттің қалыптасуына және ұрпақтың рухани дамуына зор үлес қосады. Олар тек қана қызықты әңгіме емес, рухани және тәрбиелік бағыттағы ұстаз секілді қызмет атқарады.

Дереккөздер

Тлеубаева, Г. "Қазақ ауыз әдебиеті: тарихы және дәстүрлері." Алматы: Ғылым, 2018.

Сарбасов, Б. "Ертегі және оның тәрбиелік мәні." Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, 2020.

Әбдірайымова, Л. "Ертегілердегі ұлттық мәдениет элементтері." Қазақ КСР Ғылым академиясы, 2017.

Қазақ ауыз әдебиеті статистикасы, 2023. Қазақстан Ұлттық кітапханасы.

Қазақ тіл білім зерттеулері. "Балалардың тілін дамытудағы ертегінің рөлі." 2023.

Қашаубаева Г.С. Қазақ халық ертегілері: мәдени-тарихи зерттеу. Алматы, 2022.

Нұрмағанбетова Ж.Б. Әлем әдебиеті мен қазақ әдебиетіндегі ертегі ерекшеліктері. Астана, 2023.

Сағындықова М.Х. Ертегілердегі мақал-мәтелдердің тәрбиелік рөлі. ҚазҰУ, 2021.

Тілеуқабылов Б.Е. Қазақ ертегілері мен ұлттық сана. Алматы, 2020.