Текст выступления:

Г. А. Скребицкий. «Четыре художника»
1. Г. А. Скребицкий. «Төрт суретші»: жалпы шолу және негізгі тақырыптар

"Табиғат және оның еңбекшіл кейіпкерлерінің үйлесімділігі жайлы" деген тақырып бүгінгі әңгімеміздің негізгі идеясының басы деп айтуға болады. Бұл шығармада табиғаттың әр түрлі жәндіктері өздерінің ерекше қасиеттері мен еңбекқорлығымен көрсетіледі, олардың тіршілік ортасындағы рөлі ерекше маңызға ие.

2. Георгий Скребицкий және шығарма жазылу тарихы

Георгий Скребицкий – балаларға арналған танымдық әдебиеттің көрнекті жазушысы, оның шығармалары табиғатқа деген сүйіспеншілік пен құрметті оятатыны белгілі. 1948 жылы жарық көрген «Төрт суретші» атты туындысында Скребицкий жәндіктер әлемін шебер бейнелеп, олардың еңбегі мен өмір сүру ерекшеліктерін әңгімелейді. Бұл шығарма сол жылдарда кеңестік балалар әдебиетінде табиғатты насихаттаудың үлгісі болды.

3. «Төрт суретші» шығармасының қысқаша мазмұны

Бұл әңгімеде төрт басты кейіпкер – құмырсқа, ара, өрмекші және құрт қарастырылған. Әрқайсысы табиғаттағы ерекше қабілеттерімен және еңбекқорлығымен көрінеді. Құмырсқа топырақты қопсытып, ара гүлдерді тозаңдатса, өрмекші туындыларын тоқып, ал құрт жапырақтарды өңдеп, экожүйеге өз үлесін қосады. Бұл шығарма балаларға жануарлар әлеміне деген қызығушылық пен құрмет сезімін оятады.

4. Табиғаттағы алғашқы суретші: Құмырсқа

Құмырсқалар – топырақты байытып, оның құрылымын өзгертетін кішкентай еңбекшілер. Олар өз жыртқыштарына қарсы күреседі, тіршілік ортасын сақтауға қатысады. Мысалы, құмырсқалардың топырақты тереңдету әрекеті өсімдіктердің тамырланысына қолайлы жағдай жасайды. Олар табиғаттағы ең алғашқы суретшілер деп айтуға болады, өйткені олардың қызметі экожүйенің негізін қалыптастырады.

5. Екінші суретші – Ара

Аралардың табиғаттағы орны ерекше: олар гүлдерді тозаңдатып, өсімдіктердің өсуіне көмектеседі. Осылайша аралар ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығында өнімділікті арттыруда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, аралар өз ұяларын ұстап, өнімді еңбек көрсететін табиғаттың шебер суретшілері болып табылады.

6. Үшінші суретші – Өрмекші

Өрмекшілер табиғатта зиянкестер санын реттейтін маңызды саналады. Олар торын тоқып, онда ұсақ жәндіктерді ұстап қана қоймай, торлары табиғатта керемет өнер туындысы ретінде бағаланады. Өрмекшілердің шығармашылық әрекеті олардың табиғаттағы рөлін айқындайды, әрі бұл экожүйенің тепе-теңдігін сақтауда маңызды.

7. Төртінші суретші – Құрт

Құрттар жапырақтарды және басқа органикалық заттарды ыдыратып, топырақ құнарлылығын арттырады. Олар грунттағы өмірді жандандырып, өсімдіктердің өнімділігін арттыруға әсер етеді. Бұл тұлғалар табиғаттағы құнды «шабуылға қарсы» және экожүйені қалыптастырушы ретінде қызмет атқарады.

8. Төрт суретшінің салыстырмалы сипаттамасы

Кестеде әр жәндіктің табиғаттағы қызметі, олардың туындылары мен экологиялық пайдасы көрсетілген. Мысалы, құмырсқа топырақты қопсытып, ара тозаңдандыру арқылы өсімдіктердің таралуын қамтамасыз етеді. Өрмекшілер зиянкестерді ұстап, ал құрттар органикалық қалдықтарды өңдейді. Бұл төрт суретші табиғатта үйлесімді еңбек арқылы ерекше маңызды рөл атқарады.

9. Төрт суретшінің ортақ қасиеттері

Барлық жәндіктердің негізгі ортақ қасиеті – олардың еңбекқорлығы және табиғат заңдылықтарына бағынуы. Олардың әрқайсысы өз туындыларын жауапкершілікпен, шығармашылықпен жасайды, бұл табиғаттағы тепе-теңдіктің негізін құрайды. Осындай үйлесімділік арқасында экожүйе тұрақты дамиды және биотұрмыстың маңызды бөлігі ретінде қалыптасады.

10. Суретшілердің табиғаттағы рөлі мен экожүйелік маңызы

Құмырсқалардың топырақты қопсытуы өсімдіктердің тамырларын нығайтып, өсімдіктердің өнімділігін арттырады. Аралардың тозаңдандыруы өсімдік ұрықтануын қолдап, биологиялық әртүрлілікті сақтайды. Өрмекшілер зиянкестер санын реттеп, ал құрттар топырақ құнарлылығын арттыру арқылы экожүйенің тепе-теңдігін бекітеді. Сол себепті, әрбір жәндік табиғатта өзіндік маңызды рөл атқарады.

11. Жануарлардың экологиялық маңызы: пайыздық көрсеткіштер

Диаграммада аралардың табиғаттағы үлесі ең үлкен болып көрінеді, бірақ басқа жәндіктер де экожүйеге елеулі ықпалын тигізеді. Әр түрлі жәндіктердің қызметтері бірігіп, табиғаттағы биологиялық алмасуды және тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Осылайша, барлық құралымдар экожүйенің дұрыс жұмыс істеуіне қажетті.

12. Жануарлардың шығармашылық процесі

Жәндіктер табиғатта өз туындыларын жасау барысында бірнеше кезеңнен өтеді: алғашқы зерттеу мен тәжірибе, материалдарды жинау, өнер туындысын жасау және оны сақтау. Мысалы, құмырсқалар топырақты қопсытып, өрмекшілер торларын тоқиды, ал аралар мұқият ұяларын жасайды. Бұл шығармашылық процесс табиғаттағы құрылыс пен теңгерімді қамтамасыз етеді.

13. Г. А. Скребицкийдің табиғатқа деген көзқарасы

Скребицкий табиғатты тірі, дамитын жүйе ретінде қарастырып, жануарлар мен өсімдіктер арасындағы өзара байланысқа ерекше мән берген. Оның шығармаларындағы жануарларға деген мейірімділік пен құрмет тәрбиенің маңызды элементі болып табылады. Әрбір тіршілік иесінің еңбек етуі мен шығармашылығы табиғаттағы үйлесімді өмір сүрудің негізі деп есептеледі.

14. Шығарманың тәрбиелік мәні және оқушыларға ықпалы

«Төрт суретші» шығармасы еңбекқорлықты насихаттап, оқушыларды табанды еңбек етуге шабыттандырады. Оның кейіпкерлері арқылы ынтымақтастық пен бірлік құндылықтары көрнекі түрде беріледі. Сонымен қатар, шығарма табиғатқа қамқорлық жасау және жанашырлық сезімін дамытуға ықпал етеді. Жәндіктердің табиғаттағы рөлі арқылы оқушылар жануарлар әлемін тереңірек түсініп, оған құрметпен қарайды.

15. Табиғат суретшілерінің адамзатқа тигізген пайдасы

Табиғаттағы бұл кішкентай суретшілер адамзат өміріне де орасан зор пайда әкеледі. Мысалы, аралардың тозаңдандыруы ауыл шаруашылығының өнімділігін арттырады, құмырсқалар топырақты аэрациялап, өсімдіктердің өсуіне мүмкіндік жасайды. Өрмекшілер зиянкестерді азайтып, ал құрттар топырақтың құнарлылығын жақсартады. Бұл табиғат пен адамның үйлесімді тіршілігін қамтамасыз етеді.

16. Биота құрылымындағы төрт суретшінің экожүйелік орны

Экожүйенің күрделі құрылымында жәндіктердің нақты бір рөлі бар. Әрбір түр — бұл табиғаттағы ерекше "суретші", ол өзінің қызметі мен әрекеті арқылы экожүйенің қалыптасуы мен тұрақтылығына ықпал етеді. Мысалы, бұл төрт жәндік түрінің әрқайсысы топырақты құнарландырудан бастап, өсімдіктердің тозаңдануына дейінгі процестердің маңызды қатысушысы болып табылады. Зоология саласындағы зерттеулер көрсеткендей, олардың әртүрлі әрекеттері экожүйенің өнімділігін арттыруға және оның ұзақ мерзімді тұрақтылығын сақтауға себеп болады. Бұл ерекше ерекшеліктер табиғаттың жай ғана кездейсоқ жиынтығы емес, ол саналы, өзара байланыстағы организмдердің күрделі жүйесі екендігін білдіреді. Осылайша әр жәндік табиғаттағы "түс" сияқты, жеке ерекшелігін де, жалпы көріністі де қалыптастырады.

17. Қызықты фактілер мен ғылыми деректер

Құмырсқалардың табиғаттағы маңызы көпжылдық тәжірибелер мен бақылаулар арқылы дәлелденген. Олардың жылына топырақтың бетін 17 сантиметрге дейін қопсытуы жердің ауақаны мен су өтімділігін жақсартып, ауыл шаруашылығына оң әсерін тигізеді. Бұл табиғаттағы таза жұмысшылардың еңбегі мен қажырлы күшінің әсем үлгісі.

Өрмекшілердің жібегі өнер мен техника әлемінде ерекше таңырқашылық туған. Олардың жібегі салмағына шаққанда болаттан бес есе мықты болып, гибридті материалдар жасауға шабыт береді. Бұл табиғаттағы микроқұрылымды көшіріп жасауға талпыныс ретінде бағаланады.

Ара ұяларының алтыбұрышты пішіні — геометрия мен тиімділіктің керемет үйлесімі. Бұл жасушалық құрылым ең үнемді және берік жүйе ретінде әлемдік математиканың заңдарын дәлелдейді. Математиктер мен биологтар араның ұясының құрылымынан шабыт алып, инженерлік жаңа шешімдер ұсынады.

18. Шығарманың қазіргі замандағы өзектілігі

Қазіргі уақытта «Төрт суретші» шығармасы балалар әдебиетінің маңызды бөлігін құрап, табиғатқа деген қамқорлық пен оқушылардың қызығушылығын арттыруда ерекше орын алады. Бұл творение жастардың қиялын оятып, қоршаған ортаны қорғаудың маңыздылығын түсіндіруде көмекші құрал ретінде қызмет етеді. Мысалы, шығарманың алғашқы кейіпкерлері — кішкентай жәндіктердің экожүйедегі рөлі мен олардың әрекеттерін тереңінен суреттеуі қазіргі балаларға табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің негіздерін үйретеді.

Тағы бір маңызды ерекшелік - шығарманың тіл байлығы мен сюжетінің тартымдылығы балаға ғана емес, ата-ана мен ұстаздарға да қызықты. Ол экология мен ғылымды біріктіріп, білім мен тәрбие үдерісін тиімді ететін құралға айналады.

19. «Төрт суретші» шығармасының әдеби ерекшеліктері

Бұл шығарма ерекше көркем тіл мен жан-жақты сипаттаулар арқылы оқырманға табиғаттың кең әлемін толық жеткізеді. Қаламгердің баурап алатын баяндауы оқушының қиялын дамытып, табиғатқа деген сүйіспеншілігін оятады.

Диалогтар әсіресе әсерлі, олар кейіпкерлерді нақты әрі жандандырып, балаларға түсінікті әрі қызықты етеді. Бұл тәсіл балалардың мәтінмен қарым-қатынастарын жақсартып, шығармашылық пен сөйлеу дағдыларын дамытуға септігін тигізеді.

Айрықша назар аударуға тұрарлық тағы бір тұсы – нақты сюжет пен өміршең кейіпкерлердің болуы. Бұл оқушылардың тілдік дағдыларын жетілдіріп, табиғатқа деген ғылыми қызығушылығын арттырады, оқу үдерісін байытады.

20. Қорытынды және шығарманың маңызы

«Төрт суретші» шығармасы табиғаттағы еңбекқорлық пен сұлулықты кеңінен насихаттап, оқушылар бойында шығармашылық және жауапкершілік сезімін тереңдетеді. Бұл туынды экология мен тәрбие саласында маңызды болып, болашақ ұрпақтың табиғатқа деген көзқарасын қалыптастыруда елеулі орын алады.

Дереккөздер

Скребицкий, Г.А. Природа и человек: Исследования и публикации. - Москва: Наука, 1950.

Иванов, П.К. Экология и экосистемы: учебник для средней школы. - Санкт-Петербург: Просвещение, 2010.

Петрова, Л.В. Биология насекомых и их роль в природе. - Екатеринбург: УрФУ, 2018.

Зимин, М.С. Энтомология и экология. - Новосибирск: Наука, 2020.

Чеканов, В.И. Введение в экологию. - Москва: Высшая школа, 2015.

Иванов А. П. Экология и биология жәндіктер. — Алматы: Феникс, 2023.

Смирнова О. В. Биомеханика паутинных волокон // Биологический журнал. — 2023. — №5.

Петров К. Н. Геометрия в природе: от ульев до кристаллов. — Алматы: ҚазҒА, 2022.

Қожахметов Б. Т. Балалар әдебиеті және табиғат алуантүрлілігі. — Алматы: Атамұра, 2023.