Текст выступления:

Адам іс-әрекетінің экожүйеге жағымсыз әсері
1. Адам іс-әрекетінің экожүйеге ықпал ету тақырыбына шолу

Біз бүгін адам әрекеті мен оның табиғатқа әсері туралы тереңірек түсінік қалыптастырамыз. Өйткені, қандай да бір әрекеттеріміз ресурстарды асыра пайдалану мен қоршаған ортаны ластауы мүмкін.

2. Экожүйе және адам қызметі туралы түсінік

Экожүйе – бұл тірі және өлі табиғат элементтерінің өзара әсерлесуінен пайда болған кең жүйе. Адам осы жүйенің құрамдас бөлігі ретінде технологияны қолданып, экожүйеге ұзақ мерзімді әсер етеді. Бұл өзара байланыс табиғаттың қалыпты жұмысын бұзуы ықтималдығын арттырады.

3. Экожүйені ластау түрлері

Экожүйені ластау бірнеше түрге бөлінеді. Біріншіден, ауаны химиялық заттармен ластау, оның негізгі көздері – өнеркәсіп, автокөліктер шығарындылары және ауыл шаруашылығы. Бұл заттар атмосфераның сапасын нашарлатып, климатқа әсер етуде. Екіншіден, суға тұрмыстық және өндірістік қалдықтар, сондай-ақ ауылшаруашылық химикаттары қосылады, бұл өзендер мен көлдердің экожүйесін бұзып, биоалуантүрлікті төмендетеді. Үшіншіден, топырақ ауыр металдар мен радиациямен улану арқылы өзінің өнімділігін жоғалтып, экожүйенің тепе-теңдігіне кері әсер етеді.

4. Ауаның ластануы

Көмірқышқыл газы және азот оксидтері табиғи ауа құрамын бұзып, адам денсаулығына ауыр зиян тигізеді. Қазақстанның ірі қалаларында, атап айтсақ, Алматы және Өскеменде автокөлік шығарындылары мен өндіріс түтіні ауаның ластану деңгейін арттырады. 2020 жылғы деректер бойынша, осы қалалардағы ауа ластануының деңгейі елімізде ең жоғары орындардың бірі. Бұл факторлар тыныс алу жүйесі ауруларының көбеюіне тікелей байланысты.

5. Судың ластануы және оның салдары

Су экожүйесінің ластануы – аса маңызды проблема. Өнеркәсіптік қалдықтардың, ауылшаруашылық химикаттарының суға түсуі балықтар мен өсімдіктердің өмір сүру ортасын бұзады. Таза су көздерінің азаюы ауыл тұрғындарының денсаулығына және ауыл шаруашылығы өнімділігіне кері әсерін тигізеді. Су ластануы биологиялық алуан түрліліктің қысқаруына әкеледі.

6. Топырақтың құнарсыздануы

Топырақ табиғи ресурстардың бірі, бірақ химиялық тыңайтқыштар мен пестицидтердің шамадан тыс қолданылуы оның құнарлы қабатын азайтады. Сонымен қатар, топырақтағы микроорганизмдер мен басқа тіршілік иелерінің жойылуы экожүйенің орнықтығын әлсіретеді. Солтүстік Қазақстанда тұзданған және эрозияға ұшыраған жерлердің көлемі жыл сайын артып келеді, бұл ауыл шаруашылығына кері ықпал етеді.

7. Соңғы 30 жылдағы көмірқышқыл газы шығарылымы

1990-2000 жылдар аралығында көмірқышқыл газының шығарылымы төмендеді. Алайда соңғы онжылдықта қайтадан көтеріліп, экологияға қауіп төндіруде. Егер қосымша шаралар қабылданбаса, шығарындылар өсе береді, бұл климаттың өзгеруін жылдамдатады.

8. Қалдықтарды дұрыс басқармау

Қатты тұрмыстық қалдықтар, әсіресе пластик пен полиэтилен, табиғатта ұзақ уақыт бойы сақталып, қоршаған ортаға зиянын тигізеді. Қазақстанда 2021 жылы 5 миллион тоннадан астам тұрмыстық қалдық жинақталды, оның 87%-ы өңделмеді. Бұл қалдықтарды сұрыптау мен қайта өңдеу мәселесі экологиялық ластануды күшейтеді. Тиімді басқару және халықтың санасын арттыру экологиялық қауіптерді азайтуға көмектеседі.

9. Орманды кесу салдары

Ормандар – табиғаттың тынысы. Орманды кесу орман экожүйесінің теңгерімін бұзады, топырақ эрозиясын күшейтіп, аңдар мен құстардың тіршілік ортасын азайтады. Қазақстанда орманды кесу көлемінің өсуі биоалуантүрлікті төмендетеді және климаттық жағдайларды нашарлатады. Бұл мәселе халықаралық деңгейде де маңызды болып отыр.

10. Қазақстандағы су ресурстарының ластану деңгейі

Жайық, Ертіс және Сырдария өзендерінің ластану индексі 2000-2020 жылдар аралығында өсті. Ертіс өзені бойынша ластану деңгейінің айтарлықтай артуы экологиялық қауіптің жоғарылауын білдіреді. Бұл су ресурстарының экожүйесін сақтауда үлкен сын екені анық.

11. Қазақстандағы Арал теңізінің экологиялық күйреуі

Арал теңізінің ауданы соңғы 50 жылда шамамен 60%-ға қысқарды, 2020 жылы оның көлемі 1970 жылдармен салыстырғанда үш есеге азайды. Бұл экожүйеге ауыр соққы болып, тұзды шаңды дауылдар жиілігі жылына 50 ретке жетті. Бұл құбылыс аймақтағы адамдардың денсаулығына зиян келтіріп, балық шаруашылығының тоқтауына себеп болды.

12. Биоалуантүрліктің азаю себептері

Қазақстанда тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктердің саны экологиялық өзгерістер мен браконьерлік әсерінен төмендеуде. Соңғы 25 жыл ішінде омыртқалы жануарлардың популяциясы айтарлықтай азайды, бұл экожүйеге кері әсер етеді.

13. Қызыл кітапқа енген жануар түрлерінің динамикасы

Әр жыл сайын Қызыл кітапқа енетін жануарлар саны артып келеді, бұл биологиялық әртүрліліктің қысқаруына әкелді. Бұл көрсеткіш Қазақстандағы жануарлар популяциясының жағдайының ушығуын дәлелдеп, олардың қорғалу қажеттігін көрсетеді.

14. Өнеркәсіп және агроөнеркәсіп әсерлері

Тау-кен өнеркәсібінен шыққан қалдықтар топырақ пен суға зиян тигізіп, ауылдық экожүйенің бұзылуына себеп болады. Мұнай және газ салалары ауаға улы газдар мен тұнбаларды таратып, ауаның ластануын күшейтеді. Ал агроөнеркәсіп саласында пестицидтер мен тыңайтқыштардың артық қолданылуы табиғи ресурстардың сапасын төмендетуде.

15. Құстар мен балықтар популяциясына әсер

Өзендер мен су қоймаларындағы ластану балықтардың көбеюіне теріс әсер етеді, олар тіршілік ететін ортаны бұзады. Құстардың азық қоры азайып, ұя салуға қолайлы жерлер шектелуде, бұл олардың көбею уақытын қысқартуда. 2010-2020 жылдары су құстарының саны шамамен 30%-ға азайды, бұл экожүйенің тұрақтылығына зиян келтіреді. Сонымен қатар, балықтардың жойылуы суда тіршілік ететін басқа жануарлар мен өсімдіктерге кері әсер тигізіп, биоалуантүрліктің төмендеуіне себеп болды.

16. Көміртегі шығарындыларының артуы

Қазіргі таңда климаттың өзгеруі біздің ғаламшарымыздың ең өзекті мәселелерінің біріне айналды. Оның басты себебі ретінде атмосфераға зиянды газдардың, әсіресе көмірқышқыл газының жаппай таралуы саналады. Қазба отындарын, мұнай мен көмірді жағудан пайда болатын бұл газдар қоршаған ортаның табиғи тепе-теңдігін бұзып, ғаламдық жылынуға себепші болады. Осындай экологиялық үрдістердің нәтижесінде, әсіресе еліміз Қазақстанда, соңғы жарты ғасырда орташа ауа температурасы шамамен 1,5 градусқа көтерілгені тіркелді. Бұл өзгерістер жаз айларының аптап ыстығы мен құрғақшылықтың жиілеуіне әкелуде, ал бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы мен жалпы экожүйелердің тұрақтылығына әсер етеді. Мұның барлығы атмосферадағы зиянды газдардың мөлшерінің артуы мен климаттық жағдайлардың күрт өзгеруі арасындағы тығыз байланысты айғақтайды.

17. Адам қызметінің экожүйеге әсері

Қазақстанның экологиялық агенттігінің мәліметтері бойынша, адамзаттың өндірістік және ауыл шаруашылық қызметі табиғаттың тепе-теңдігіне айтарлықтай әсер етеді. Қазба отындарын пайдалану, ормандарды кесу, су көздерін ластаулар мен қатты қалдықтарды араластырмау секілді факторлар экожүйеде тізбектей өзгерістер тудырады. Мысалы, зауыттардан шыққан түтін мен газдар атмосфераға таралып, ауа сапасын төмендетеді, ал су көздеріне ластанған салдарынан су организмдері зардап шегеді. Осының бәрі флора мен фаунаға қауіп төндіріп, биоалуантүрлілікті азайтуға әкеледі. Экожүйеге әсер ететін бұл үрдістердің күрделілігі адам қызметінің табиғатпен қарым-қатынасындағы жауапкершіліктің маңыздылығын көрсетеді.

18. Экожүйені қорғау жолдары

Табиғатты қорғау бағытындағы іс-шараларымыздың бірі — гүлдер мен жануарларды қорғау. Бұл біздің бай табиғи мұрамызды сақтауға мүмкіндік береді және биоалуантүрлілікті арттыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, энергия мен суды үнемдеу табиғи ресурстардың сарқылмауына қолдау көрсетеді, бұл болашақ ұрпақтардың да қажеттіліктерін қамтамасыз етуге көмектеседі. Ең тиімді тәсілдердің бірі — қалдықтарды дұрыс сұрыптап, қайта өңдеу арқылы қоршаған ортаға түсетін зиянды азайту. Мұның бәрі — экожүйені қалпына келтірудің және оны сақтап қалудың нақты жолдары.

19. Жастардың экологиялық мәдениеті

Жастардың экология саласындағы тәрбиесі мен білім деңгейін арттыру — еліміздің тұрақты дамуының негізі. Қоршаған ортаны қорғау мәдениетін қалыптастыру арқылы, жас ұрпақ өз іс-әрекеттерінің табиғатқа қалай әсер ететінін түсініп, жауапкершілік ала бастайды. Бұл бағытта мектептерде экологиялық сабақтарды өткізу, табиғатқа саяхаттар ұйымдастыру және экологиялық жобаларға қатыстыру маңызды рөл атқарады. Сондай-ақ, жастар белсенді қатысатын экологиялық акциялар мен волонтерлік қозғалыстар табиғатты қорғауға деген көзқарасты жақсартады. Осылайша, жастардың экологиялық сана-сезімі артып, олар өз ортасының жақсы болашағы үшін күресуге дайын болады.

20. Табиғатты қорғау – әрқайсымыздың міндетіміз

Экожүйені сақтау — бұл тек қана мемлекеттік емес, әрбір азаматтың міндеті. Табиғатты қорғау шаралары болашақ ұрпақтардың өмір сапасын жақсартуда маңызды рөл атқарады және тұрақты дамудың негізгі кепілі болып табылады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, жеке адамның экологиялық жауапкершілігі қоғамдағы қоршаған ортаны қорғау ісіне елеулі үлес қосады. Сондықтан әр адам табиғатқа қамқорлық көрсетуге ынталы болуы тиіс. Осындай ұжымдық күш-жігердің арқасында Қазақстан экологиясы жақсарып, планетамыздың үйлесімді дамуы қамтамасыз етіледі.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі, 2022 жыл.

Қазақстан Ғылым Академиясы, Биология институтының баяндамалары, 2020 жыл.

Қазақстан Су ресурстары агенттігінің ресми статистикасы, 2021 жыл.

Қазақстан биологиялық әртүрлілік орталығының ғылыми есебі, 2021 жыл.

Қазақстанның экологиялық мониторингінің жылдық есептері, 2020-2022 жылдар.

Климаты Казахстана и глобальное потепление // Журнал экологии, 2019.

Влияние человеческой деятельности на экологию Казахстана // Казахстанское экологическое агентство, 2021.

Охрана биоразнообразия и природных ресурсов // Национальная академия наук Казахстана, 2020.

Экологическое воспитание молодежи в Республике Казахстан // Министерство образования и науки, 2018.

Сохранение экосистем и устойчивое развитие // Международный экологический форум, 2022.