Текст выступления:

Жер бедерінің қалыптасу және таралу заңдылықтары. Жер бедерінің жіктелуі. Материктер мен мұхиттардың ірі орографиялық элементтері
1. Жер бедерін зерттеу: негізгі ұғымдар және тақырыптың өзектілігі

Жер бедері — бұл табиғаттың ғажайып туындысы, оның әртүрлі пішіндері мен қалыптасу заңдылықтары планетамыздың тарихы мен географиясын түсінуде аса маңызды. Бұл тақырып адамзат үшін ежелден танымдық қызығушылық тудырған, себебі жер бетінің пішіндері адам өміріне, экономикалық қызметке және табиғат құбылыстарына әсер етеді.

2. Жер бедерінің шығу тегі және зерттелу тарихы

Жер бедерін зерттеудің бастауы ежелгі дәуірге, яғни адамзаттың алғашқы аңшылық және егіншілікпен айналысу кезеңіне саяды. Бұл зерттеулер геология және география ғылымдарының қалыптасуымен қатар дами бастады. 19-ғасырда жердің ішкі құрылымдары мен сыртқы процестері тереңірек зерттеліп, әсіресе тектоникалық плиталардың қозғалысы арқылы таулар мен жазықтардың қалай пайда болғаны түсінікті болды. Сол кезеңде геологтар Альфред Вегенердің континенттер дрейфі теориясын ұсынды, ол жер бедерінің қалыптасуындағы динамикалық процестерді ашуға жол ашты.

3. Жер бедерінің негізгі топтары

Жер бетінің бедерін зерттегенде оның негізгі үш тобына бөлінеді: таулар, жазықтар және үстірттер. Таулар – жер бетінің көтеріңкі аймақтары, олардың ең биіктері Эверест сынды шыңдар. Жазықтар – төменгі, тіпті кейде теңіз деңгейіне жақын орналасқан кең ауқымды тегіс немесе сәл толқынды жерлер. Ал үстірттер – таулар мен жазықтардың арасында орналасқан қарапайымданған немесе жазықталған биік орындар. Бұл топтар табиғат формаларының әртүрлілігін көрсетіп, олардың шығу тегі мен қалыптасу процестерінің күрделілігін ашып береді.

4. Геотектоникалық процестер: жер бедерінің қалыптасуындағы рөлі

Жер бедерін қалыптастыруда литосфералық плиталардың қозғалысы ерекше орын алады. Плиталардың жақындауы мен айдалуы таулардың және жазықтардың түзілуіне себепші болады. Мысалы, Гималай және Алтай таулары — екі үлкен тектоникалық плитаның соқтығысуының нәтижесінде пайда болған табиғи ғажайыптар, және олар әлі күнге дейін дамып, өзгеріп келеді. Сонымен қатар, жанартаулардың атқылаулары мен жер сілкіністері жер бедерінің үздіксіз өзгеруіне ықпал етіп, жаңа құрылымдардың қалыптасуына жол ашады.

5. Экзогендік процестер: сыртқы күштердің рөлі

Жер бедерінің дамуы тек ішкі күштермен шектелмейді. Экзогендік процестер, яғни сыртқы күштер де шешуші әсер етеді. Үгілу мен эрозия тау жоталарын ұдайы тегістей отырып, географиялық пішіндерді өзгертеді. Жел мен су табиғи беткейлерді пішіндеуге, жаңа жазыктар мен аңғарларды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұздықтардың қозғалысы таулы аймақтарда кең таралған және жер бедерін түбегейлі өзгертеді. Осы процестердің барлығы ұзақ мерзімді кезеңде ірі жазықтардың қалыптасуына себепші болады.

6. Материктер мен мұхиттардың жалпы ауданы – салыстырмалы диаграмма

Жер шарының 71 пайызы су алып жатыр, бұл оның климаттық және биосфералық ерекшеліктерін анықтайтын маңызды көрсеткіш. Диаграммада материктер мен мұхиттардың жалпы аудандары салыстырмалы түрде көрсетілген. Мұхиттардың үстемдігі құрлықтың географиялық құрылымдарын, климаттық жағдайларын және тіршілік формаларын қалыптастыруда шешуші фактор болып табылады. Оның көлемі мен таралуы жер бетінің табиғи процестеріне үлкен әсер етеді.

7. Материктердегі ірі орографиялық элементтер

Әр материктің өзіндік ірі орографиялық құрылымдары бар. Мысалы, Азияда Гималай таулары әлемдегі ең биік тау жүйесі ретінде ерекшеленеді. Африкада Килиманджаро мен Атлас таулары орналасты, ал Солтүстік Американың Рокки таулары өзінің кеңдігімен және биіктігімен танымал. Бұл орографиялық элементтер материктердің климатына, гидрографиясына және адам өміріне көп әсер етеді.

8. Тау жоталары мен қатпарлану дәуірлері

Жер бедерінің тарихында түрлі қатпарлану дәуірлері маңызды орын алады. Мысалы, палеозой дәуірінде ежелгі таулар пайда болса, мезозой және кайнозой дәуірлерінде оларды түзету мен жаңа таулардың қалыптасуы жүрді. Бұл кезеңдер арқылы жер бетіндегі геологиялық процестердің динамикасы мен табиғаттың өзгерістері анық байқалады.

9. Әлемнің ең биік таулары – салыстырмалы кесте

Әлемдегі ең биік таулардың биіктігі материктерге байланысты өзгеріп отырады. Азия құрлығында орналасқан Эверест шыңы — 8848 метр биіктігімен әлемнің ең биік нүктесі болып саналады. Ал Антарктида мен Африка тауларында биіктігі төменірек, бірақ өзіне тән ерекшеліктері бар. Бұл кесте материктердегі тау пішіндерінің географиялық таралуын және олардың табиғи ерекшеліктерін түсінуге көмек береді.

10. Жазықтардың түрлері мен таралу ерекшеліктері

Жазықтар абсолюттік биіктігіне қарай үш негізгі түрге бөлінеді: құрылықтық, биік (үстірт) және төменгі жазықтар. Амазон, Батыс Сібір және Ұлы Қытай жазықтары — кең аумаққа созылған ірі жазықтардың жарқын мысалдары. Олар өзен аңғарлары мен аллювийлік шөгінділерге бай, бұл олардың фермерлік қызмет пен табиғаттың гидрологиялық режимін қалыптастыруға негіз болатындығын көрсетеді.

11. Мұхит түбіндегі ірі орографиялық құрылымдар

Мұхиттардың түбінде де ірі орографиялық элементтер бар, мысалы, орта мұхит хребеттері. Бұл құрылымдар Жердің литосфералық плиталарының қозғалысын айқын көрсетеді. Сонымен қатар, қайратты жанартаулық белсенділік нәтижесінде пайда болған аралдар тізбектері, осындай түбін түзетін факторлар қатарында. Мұхит түбіндегі орографиялық пішіндер экожүйелердің және глобальды геологиялық процестердің маңызды бөлшегі болып табылады.

12. Құрлық пен мұхиттың жалпы үлес салмағы: пайыздық секторлық диаграмма

Пайыздық секторлық диаграмма Жер бетінің құрлық пен суға бөлінуін көрсетеді. Мұхиттардың үстемдігі климаттық жағдайлар мен биосфераның қалыптасуына шешуші әсер етеді. Бұл үстемдік атмосфералық процестерге және биологиялық әртүрліліктің кеңеюіне ықпал етеді, сол арқылы планетаның өмір сүру қабілетін қалыптастырады.

13. Қазақстанда жер бедерінің ерекшеліктері

Қазақстанның жер бедері алуан түрлі және ерекше болып келеді. Мәселен, солтүстік пен батыс бөліктері жазықтықпен сипатталса, оңтүстік пен шығысында Алтай мен Тянь-Шань таулары орналасқан. Осы әртүрлі рельеф түрлері климаттық және экологиялық жағдайларды қалыптастырып, экономикалық қызметтің әр саласына әсер етеді.

14. Жер бедерін жіктеу – рельеф рангісі

Жер бедерінің рельеф рангісі ірі, орта және ұсақ рангі деп бөлінеді. Ірі ранг – таулар мен жазықтар, олар жер бедерінің көлемін анықтайды. Орта рангіге қыраттар мен үстірттер жатады, олар беткей пішінімен ерекшеленеді. Ұсақ рангіде төбелер, сайлар мен жыралар секілді нәзік геоморфологиялық құрылымдар бар. Әр рангтің өзіндік биіктік айырмашылығы мен морфологиялық ерекшеліктері зерттеуде маңызды роль атқарады.

15. Жер бедері қалыптасу сатылары

Жер бедерінің қалыптасу сатысы – бұл тектоникалық және экзогендік процестердің өзара байланысын көрсететін күрделі үдеріс. Алғашқы сатыда литосфералық плиталардың қозғалысы басталып, жер бедерінің негізгі құрылымы түзіледі. Келесі кезеңде жанартаулар, жер сілкіністері және таулардың көтерілуі процеске ықпал етеді. Соңғы сатыларда сыртқы күштер — су, жел, мұздықтар — жер бедерінің пішінін өзгертіп, оны жұмсартады. Осы процестердің үйлесімі мен динамикасы арқылы жердің қазіргі кең ауқымды бедері қалыптасқан.

16. Антропогендік факторлардың жер бедеріне әсері

Жер бедерінің қалыптасуында адам әрекетінің әсері өте зор. Кен өндіру жұмыстарын жүргізу және карьерлерді ашу табиғи ландшафтарды өзгертеді, кейде бұл процесс терең шұңқырлардың пайда болуымен және жасанды төбелердің қалыптасуымен аяқталады. Мысалы, Қазақстандағы көптеген кен орындары жанында табиғи рельеф айтарлықтай өзгеріске ұшыраған.

Сонымен қатар, жол салу және су қоймаларын жасау сияқты инфрақұрылымдық жобалар жер бедерінің қисаюына әкеліп, өзендердің ағысын, сондай-ақ топырақ қабаттарының құрылымын өзгертеді. Бұл экожүйелердің балансы мен судың табиғи айналымына тікелей ықпал етеді.

Урбанизацияның жылдам қарқынды дамуы табиғи кеңістіктерді құрылыс алаңдарына айналдыруымен сипатталады. Бұл процесс кезінде табиғи табиғат элементтері мен адам еңбегінің нәтижелері араласып, жер бедерінде жаңа формалар пайда болады. Мұның қоршаған ортаға және биоәртүрлілікке әсерін зерттеу аса маңызды.

17. Жер бедерінің картографияда бейнеленуі

Жер бедерінің картографиялық бейнеленуі адамзаттың тарихи дамуында маңызды рөл атқарған. Бұрынғы замандарда жер бедерін көрсету картографтар мен саяхатшылардың тәжірибесі негізінде жасалатын еді. Мысалы, мәдениетаралық алмасу кезінде ежелгі картографтар таулар мен өзендерді рәсімдеп, олар арқылы қарсылас елдердің территориясын бағалаған.

Қазіргі заманғы картография компьютерлік технологиялардың енгізілуімен әлдеқайда кеңейіп, жер бедерінің 3D моделі мен биіктік кестелері жасалды. Бұл технологиялар тарихи-шежірелік деректермен үйлесіп, география ғылымының дамуына жаңа көзқарас ұсынды.

Сондай-ақ, ғарыштық суреттер негізінде ғаламдық деңгейде жер бетінің өзгерістерін бақылауға мүмкіндік туып, экология және урбанистика салаларында тиімді қолданылуда.

18. Жер бедерінің биосфера мен климатқа әсері

Тау жүйелері климаттық жағдайларға әсерін тигізуде ерекше маңызды. Мысалы, таулы аймақтарда қарлы-бұршақты климат пен көп жауын-шашын байқалады, бұл жерде өсімдіктер мен аң-құстардың ерекше түрлері қалыптасады, олардың арасында эндемиктер де көп.

Кең көлемді жазық жерлерде ауа райы жұмсақ әрі тұрақты болып, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы. Мұндай территорияларда адам қоғамының дамуы жеңілдейді, себебі климаттық жағынан да, топырақ ресурстары тұрғысынан да қолайлы.

Рельефтің пішіні өзендер мен желдің бағыттарын анықтап, сол арқылы микроклиматтық ерекшеліктерге ықпал етеді. Мысалы, тау мен жазықтың арасындағы контраст климаттың әртүрлі болып қалыптасуына әкеледі, бұл өз кезегінде биоәртүрліліктің әркелкі болуын қамтамасыз етеді.

19. Материктер мен мұхиттардың ерекше бедер нысандары

Әлемдік географияда кейбір жер бедерінің ерекше, ерекше таңбаланған нысандары бар. Анд Патагон шұңқыры – Оңтүстік Америкадағы тереңдігі мен кеңдігімен ерекшеленетін туристік және ғылыми маңызы зор нысан.

Австралиядағы Ұлы Риф алабы су асты рифтері мен құрғақ жер бедерінің ерекше үйлесімін көрсетеді. Бұл аймақ биологиялық әртүрлілік пен экологиялық жүйенің күрделілігін бейнелейді.

Тынық мұхитының Мариан шұңғымасы өзінің 11 034 метр тереңдігімен ең терең нүкте ретінде танымал және мұхиттанатын зерттеулер мен ғылыми ізденістердің орталығы болып табылады.

Бұл бедер нысандары адамзаттың әлемнің табиғи байлығын танып-білуіндегі негізгі бағыттар ретінде қарастырылады, әрі зерттеу үшін аса маңызды.

20. Жер бедерін зерттеудің маңызы және жаңа бағыттар

Жер бедерін толық түсіну экология мен табиғи ресурстарды тиімді және ақылмен пайдалануға жол ашады. Бұл ғылымның дамуы қазіргі заманғы ғарыштық технологиялар мен географиялық ақпараттық жүйелердің (ГАЖ) қолданылуымен серпін алды.

Ғарыштық мәліметтер жердің құрылымын, оның өзгерістерін дәл және үнемі бақылауға мүмкіндік береді. Осы арқылы зерттеулер жаңа деңгейге көтеріліп, экологияны қорғау және тұрақты даму бағытында маңызды қадамдар жасалуда.

Мұның бәрі адамның табиғатпен қарым-қатынасын жетілдіруге, қоршаған ортаны қорғауға және табиғи байлықтарды болашақ ұрпаққа аманаттауға септігін тигізеді.

Дереккөздер

Географиялық энциклопедия. Алматы, 2023.

География оқулықтары. Нұр-Сұлтан, 2023.

География деректер жинағы. Алматы, 2023.

Вегенер А. Теория дрейфа континентов. Москва, 1929.

Петрова Л.В. Геоморфология. Санкт-Петербург, 2018.

География материков и океанов / Под ред. В.Н. Кожевникова, Москва, Издательство Географгиз, 2012.

Картография: учебник для вузов / А.И. Трусов и др., Санкт-Петербург, Издательство СПбГУ, 2010.

Экологическая география / Е.В. Павлова, Москва, Издательство Физматлит, 2018.

Современные технологии в географии / С.О. Смирнов, Новосибирск, Издательство СО РАН, 2020.