Текст выступления:

Айтыс өнері
1. Айтыс өнеріне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Айтыс – қазақ халқының ауызша поэзиясындағы ерекше және бай дәстүрлі өнер түрі. Бұл өнер ұрпақтан ұрпаққа жыр арқылы беріліп, халықтың рухани әлемін, мәдени мұрасын сақтауда маңызды рөл атқарады. Айтыс тек сөз сайысы емес, сонымен қатар халықтың өмір салтын, салт-дәстүрін, тілдік икемділігін көрсететін өнер болып табылады.

2. Айтыс өнерінің тарихи тамыры мен ұлттық маңызы

Айтыс қазақ мәдениеті мен руханияттың бірегей бөлігі ретінде XVI ғасырдан бері дамып келеді. Бұл өнер түрі халықтың тілін, дәстүрін, ұлттық сана-сезімін сақтауға мол үлес қосады. Айтыс арқылы халық өз мәселелерін, әлеуметтік және философиялық ойларын өлең арқылы жеткізіп, жастарды тәрбиелеу мен жалпы мәдениетін көтеру қызметін атқарады.

3. Айтыстың негізгі ұғымы мен құрылым ерекшеліктері

Айтыс – екі немесе одан да көп ақындардың өлең арқылы сөз сайысы. Қатысушылар сұрақ-жауап, қарсы пікірлер мен қиюласқан рифмалар арқылы өз ойын білдіреді. Бұл әдіс айтысқа көркемдік шиеленіс қосып, тыңдаушыға ерекше әсер етеді. Айтыс арнайы ұйымдастырылған алаңдарда өткізіліп, халық алдында жүзеге асады, сол арқылы көрермендердің эмоциясы мен қатысуы жарыстың мәнін арттырады және ерекше атмосфера қалыптастырады.

4. Айтыстың тарихи дамуы: маңызды кезеңдер

Айтыс өнерінің дамуы бірнеше тарихи кезеңге бөлінеді. Алғашқы кезең ауылдық ортада қалыптасып, халық арасында ауызша тарады. Кейіннен айтыс XIX ғасырда мәдени шаралардың басты бөлігіне айналып, арнайы сайыстар өтетін болды. Совет дәуірінде айтыс өнері өнертапқыш ақындардың арқасында жаңа өріс алды. Қазіргі кезеңде айтыс қазақ халқының мәдениетін әлемдік деңгейде танытуда маңызды рөл атқарады.

5. Айтыс түрлері және олардың дамуы

Айтыстың әртүрлі түрлері ұзақ тарихи дамудан кейін қалыптасты. Қайым айтыс әзіл мен тапқырлыққа негізделсе, жұмбақ айтыс шығармашылыққа бағытталған. Түре айтысында жалпы құрылым мен артықшылықтар айқын көрінеді. Әр түрдің өзіндік ерекшелігі мен стильдік түстері бар, бұл айтыстың алуан түрлілігін және оның көпқырлы табиғатын дәлелдейді.

6. Қайым айтыстың ерекшеліктері
Қайым айтыс – қысқа шумақтардан құралған поэзиялық сайыс, онда әзіл мен тапқырлық басым орын алады. Бұл түр жастар арасында кеңінен таралған және көрермендерді күлдіруге бағытталған.
Қайым айтыста ақындар өзара жеке пікірлерін өткір әрі ерекше тәсілмен жеткізіп, сайыстың қызығын арттырады. Мұндай айтыста сөз саптау өнері мен жергілікті әдеби дәстүрдің маңызы зор.
7. Жұмбақ айтыстың мәні мен ерекшеліктері
Бұл айтыс түрінде ақындар өлеңде бір-біріне жұмбақтарды жасырғандықтан шығармашылық қабілет пен ойлау икемі дамиды.
Қарсылас тарап жұмбақтарды шешуге тырысып, тапқырлық пен есте сақтау қабілетін сынайды.
Жұмбақ айтыс негізінен балалар мен жасөспірімдер арасында кеңінен танымал.
Оқу орындарында жұмбақ айтыс бағдарламасына ендіріліп, жас ұрпақтың өнерге қызығушылығын арттыруға ықпал етеді.
8. Түре айтыстың құрылымы мен артықшылықтары

Түре айтыс – айрықша құрылымдық жүйеге негізделген өнер түрі. Оның артықшылығы – мұқият құрылған өлең шумақтарында айтар ойын нақты жеткізу, үндестік пен ырғақтың үйлесімділігі. Түре айтыс тыңдаушыларға терең мәтін мен өнердің жоғары дәрежесін ұсына отырып, көркемдік әсерді күшейтеді.

9. Айтыстың таралу географиясы мен танымал аймақтары

Айтыс оқиғалары Қазақстанның әртүрлі аймақтарында тұрақты түрде өткізіліп келеді, әсіресе Оңтүстік Қазақстан облысында айтыс қызметі белсенді. Алматы және Түркістан қалаларында айтыс фестивальдарының көптеп өтуі айнымас дәстүрлердің жаңғыруы мен дамуының айқын көрінісі болып саналады. Бұл аймақтар ұлттық поэзияның орталығы ретінде танымал.

10. Бәдік айтыстың рөлі мен мақсаты

Бәдік айтыс қазақ мәдениетінде XVI ғасырдан бері ерекше орын алады. Ауылдарда бұл дәстүр ауруларды емдеу және жаман көңіл-күйді жеңу үшін кеңінен пайдаланылып келеді. Бәдік айтыс халық наным-сенімдерімен тығыз байланыста, оның үрдістері көп ғасыр бойы жалғасып, халықтық емшілік пен салттық ритуалдардың құрамдас бөлігіне айналған.

11. Шығармашылық және заманауи айтыс өкілдері

Қазіргі айтысты дамытушы талантты ақындар заманауи мәселелерді көтеріп, дәстүрлі идеяларды жаңаша интерпретациялайды. Олардың шығармалары мәдениет пен әдебиеттің жаңа белестеріне жол ашып, жастар арасында айтыс өнерінің танымын арттыруда. Айтыс – бұл сөздің өнерге айналған түрі, заман талабына сай жаңарып, дамып келеді.

12. Айтыс өнеріндегі әйгілі тұлғалар

Айтыс өнерінің дамуына көп еңбек сіңірген белгілі тұлғалар қазақ поэзиясын байытып, оның халықтық мәнін арттырды. Бұл ақындар классикалық және жаңа стилді үйлестіре отырып, ұрпаққа айтыстың асыл мұрасын жеткізді. Олар жас өрендерге үлгі-өнеге берген алып мұрагерлер болып табылады.

13. Қазіргі айтыс шеберлері және олардың рөлі

Жандарбек Бұлғақов ұлттық үн мен салт-дәстүрді жаңғыртқан танымал айтыскер. Айнұр Тұрсынбаева жастар арасында айтыстың беделін арттыруда белсенділік танытып, қоғамдық маңыздылығын көтереді. Ринат Зайытов дәстүр мен жаңалықты үйлестіріп, айтыс өнерін жан-жақты дамытуда өз орнын тапқан шығармашыл тұлға.

14. Айтыс өткізудің негізгі кезеңдері

Айтыс ұйымдастыру рәсімі бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен қатысушылар анықталып, тақырып немесе тақырыптар таңдалады. Содан кейін айтыстың форматы мен ережелері келісіліп, дайындық жұмыстары жүргізіледі. Айтыс кезінде сөз сайысы өтіп, соңында жеңімпаз анықталады. Бұл процесс нақты құрылым мен логикаға сүйенеді, осылайша айтыстың шынайы мәні мен әсерін тереңдей түсіреді.

15. Айтыста қолданылатын көркемдік тәсілдер

Теңеу мен астарлау айтысқа тереңдік пен көпқырлы мағына береді. Ақындар сөздердің астарын ашып, тыңдаушыларды ойландырады. Әзіл мен иронияның қолданылуы айтысқа ширақтық және қызық қоссақ, сөз ойындары мен мақал-мәтелдер арқылы тапқырлық байқалады, бұл өнердің тартымдылығын арттырады.

16. Айтыс жеңімпаздары: жылдар және тұлғалар

Кестеде төрт жылдағы үздік айтыс ақындарының және олардың есімдерінің тізімі берілген. Әр жыл сайынғы айтысқа қатысқан жастардың саны артып, олардың шығармашылық деңгейі де жоғарылағанын байқауға болады. Бұл үрдіс қазақ қоғамында айтыс мәдениетінің қаншалықты уағдаласып, дамып келе жатқанын дәлелдейді. Айтыстың бұл кезеңіндегі жеңімпаздар тек өз елінің ғана емес, ұлттық өнердің де ең мықты өкілдері ретінде танылды. Мысалы, дәстүрлі айтыс мектептерінде тәрбиеленген жас ақындар жаңа заман өркениетіне сай өз туындыларын көпшілікке ұсынып, ұлттық рухты жаңғыртты. Айтыс одағының деректері бойынша, жастардың бұл өнерге қызығушылығы күрт өсіп, олардың арасында өнердің келешегі зор екенін көрсететін таланттар саны көбейді. Осылайша, айтыс тек өнер ғана емес, ұрпақтар арасындағы рухани байланысты нығайтатын бірден-бір мәдени феноменге айналды.

17. Айтыстың жастар арасында танымалдығы

Жас ұрпақ арасында айтыстың қаншалықты танымал екендігін көрсететін статистикалық мәліметтер назар аудартады. Зерттеулерге сәйкес, жастардың басым көпшілігі айтысқа жоғары қызығушылық танытып, ұлттық өнерге сүйіспеншілікпен қарайды. Бұл ұлттық сана мен мәдени мұраны сақтауда өте маңызды, себебі айтыс арқылы жастар өз тілін, салт-дәстүрін тереңірек түсінеді және құрметтейді. Ұлттық мәдени зерттеулердің 2023 жылғы есебіне қарағанда, жас өрендердің ұлттық өнерге ынтасы өсуде, бұл болашақта айтыстың дамуына зор мүмкіндік ашады. Айтыстың жастардың әлеміне еніп, олардың шығармашылық қабілетін арттыруы мәдениетіміздің тұрақтылығын да қамтамасыз етеді. Осындай сенімді негізмен айтыс өнерінің болашағы зор екені анық.

18. Айтыс өнерінің тәрбиелік құндылығы

Айтыс – тек сөз сайысы емес, ол адамгершілік пен елдік рухты қалыптастырушы маңызды құрал. Айтыс арқылы жастар патриоттық сезімге толығып, өз тілінің мәдениетін терең меңгереді. Айтыстың тәрбиелік құндылығы ұрпақтарға ұлттық сана-сезімді және рухани байлықты жеткізуде өлшеусіз. Сонымен қатар, айтыс жастарды сөз шеберлігі мен логикаға үйретеді, сөйтіп олардың ойлау мен сөйлесу дағдыларын дамытуға септігін тигізеді. Бұл өнер түрі сөз өнеріне деген қызығушылықты арттырып қана қоймай, ұлттық құндылықтарды жаңғыртуға және қоғамдағы тіл мәдениетін нығайтуға елеулі ықпал етеді. Сондықтан айтыс – ұлттық тәрбиенің бір салтанатты жолы.

19. Айтыстың халықаралық маңызы

Айтыс өнерінің халықаралық деңгейдегі мәртебесі соңғы жылдары айтарлықтай өсті. ЮНЕСКО-ның мәдени мұрасының тізіміне енген айтыс бұл өнердің ерекше құндылығы мен әлемдік маңызын растайды. Сонымен бірге, Түркі халықтары арасында тұрақты түрде ұйымдастырылатын халықаралық айтыс фестивальдері тіл мен мәдениетті нығайтып, бауырластық қатынастарды тереңдетеді. Бұл фестивальдер мәдениаралық диалогты дамытуға және дәстүрлі өнерді халықаралық аренаға шығаруға мүмкіндік береді. Қазақстандық айтыскерлердің осы шараларға белсенді қатысуы еліміздің өнерінің әлемдік беделін арттыруға ықпал етуде. Айтыс арқылы ұлттық мәдениетіміз әлемдік мәдени өркениетпен үндесіп, жаңа деңгейге көтерілуде.

20. Айтыс өнерінің келешегі мен маңызы

Айтыс – халқымыздың рухани байлығы мен өмір сүру дәстүрінің айнасы. Ол ұрпақтан ұрпаққа ұлттық құндылықтарды жеткізудің тиімді жолы болып табылады. Айтысты дамыту – әр жасқа артылған маңызды міндет. Осы өнердің жандануы жастардың санасын тәрбиелеуге, олардың ұлттық рухын көтеруге бағытталады. Айтыс тек халықтық өнер ғана емес, сонымен бірге қоғамның мәдени-рухани тұрақтылығын қамтамасыз ететін үлкен күш. Болашақта айтыстың маңыздылығы мен кең етек алуы қазақ тілінің, Қазақстанның мәдени дәстүрлерінің дамуына жаңа серпін береді.

Дереккөздер

Әбішев, Т. Қазақ ауыз әдебиеті тарихы. Алматы, 2010.

Сарсенов, М. Айтыс өнері және мәдениеті. Нұр-Сұлтан, 2015.

Қазақ ұлттық энциклопедиясы. Том 4. Алматы, 2006.

Жұмабаев, Б. Қазақ поэзиясының айрықша дәстүрі – айтыс. Алматы, 2018.

Халықтық мәдениет зерттеулері, 2022.

Айтыс одағы деректері. Алматылық баспасөз, 2022 жылы шолу.

Ұлттық мәдени зерттеулер. Айтыс танымалдығы мен жастар, 2023 жыл.

Қазақ мәдениеті және оның халықаралық орны, Алматы, 2021 жыл.

ЮНЕСКО мәдени мұралары тізіміндегі айтыс, 2020 жыл.