Текст выступления:

Шәкәрім Құдайбердіұлы
1. Шәкәрім Құдайбердіұлы: өмірі мен мұрасы

Қазақстанның ұлы ақыны, философы және ағартушысы Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ руханиятының ең қымбат қазыналарының бірі болып саналады. Оның шығармашылығы мен өмірлік жолы ұлттық мәдениет пен әдебиеттің маңызды түпкі тірегі ретінде бағаланады.

2. Шәкәрімнің өмірі мен қоғамдағы орны

1858 жылы Шығыс Қазақстан облысында дүниеге келген Шәкәрім Абай Құнанбаевтың немере інісі ретінде қазақ жаңғыруының жарқын өкілі болды. Ол өз дәуірінің әлеуметтік және саяси өзгерістерін терең түсініп, қоғамдық өмірдің бел ортасында болды, ұлттық сана мен мәдениетті жаңғыртуға зор үлес қосты. Оның өмірі қазақ халқының оқиғаларымен тығыз байланыста өрбіді.

3. Балалық пен отбасы тарихы

Балалық шағы туған өлкесінде өткен Шәкәрімнің отбасы қазақ интеллигенциясының дәстүрін жалғастырды. Ол өзінің ата-енесі мен әже-шешесінен туған ел мен тілге деген сүйіспеншілік пен рухани тәрбиені алды. Осы жылы балаларға арналған ескі дастандар мен халық аңыздары оның әдеби талғамының қалыптасуына әсер етті. Отбасының атмосферасы оның гуманистік дүниетанымының іргетасын қалады.

4. Білім мен ізденістер жолы

Шәкәрім алғашқы білімін ауыл молдасынан алып, кейін өз бетімен араб, парсы және орыс тілдерін меңгерді. Ол кең көлемді кітапханалар мен қолжазбалардан рухани азық жинады. 1880-жылдары өзінің алғашқы өлеңдерін жазып, әдеби және ғылыми ізденістердің негізін қалады. Өмірінің әр кезеңінде білім мен мәдениетке зор мән беріп, өзінің көпсалалы шығармашылығын дамытуға ұмтылды.

5. Абай әсері мен рухани сабақтастығы

Абай Құнанбайұлы Шәкәрімге рухани бағыт-бағдар берген ұстаз болды. Абайдың адамгершілік пен ұлттық сана туралы идеялары Шәкәрім шығармашылығында айқын көрініс тапты. Шәкәрім Абай мектебінен өтіп, оның рухани мұрасын дамыту арқылы қазақ әдебиетінің өркендеуіне зор үлес қосты, өз кезегінде ұлттық мәдениеттің рухани тірегі болды.

6. Шығармашылығындағы басты тақырыптар

Шәкәрімнің поэзиясы ақиқат пен әділдікке деген жоғары әрі тұтас ізденістерді көрсетеді. Оның шығармалары адамгершілік пен махаббатты насихаттап, қоғамды тәрбиелеуге үн қосады. Ол философиялық мәселелер мен дін мен руханият туралы терең ойлы еңбектер жазды. Шәкәрімнің ойшылдық тәжірибесі оқырманды адам тағдыры мен білімнің мән-мағынасы туралы ойланып, рухани дүниеге үңілуге шақырады.

7. Өлеңдерінің мазмұны мен маңызы

Шәкәрімнің өлеңдері терең философиялық ойлар мен ұлттық мұраттарды біріктірген. Оларда адам өмірінің мәнін, әділеттілікті, махаббатты және рухани дамуды дәріптеген тақырыптар айқын көрінеді. Оның поэзиясы қазақ әдебиетінің рухани байлығын арттырып, ұрпақтарға арнаған тәрбиелік маңызы зор шығармалар қатарында саналады.

8. Проза және тарихи зерттеулері

Шәкәрім прозалық шығармаларында қазақ қоғамының әлеуметтік және мәдени өзгерістерін зерттеді. Ол тарихи оқиғаларды терең зерттеп, ұлттық тарих пен мәдениет тақырыбын көтерді. Оның ғылыми еңбектері қазақ халқының өткені мен тағдырына терең көзқарас қалыптастырып, әдебиет пен мәдениеттің дамуына елеулі әсер етті.

9. Шәкәрім шығармашылығының даму кезеңдері

Диаграмма Шәкәрімнің шығармашылық белсенділігінің уақытша кезеңдерін айқындайды, оның еңбектері көбінесе 1900-жылдардың басында жазылып, поэзия мен аудармаға баса назар аударды. Бұл кезеңде ол өзінің идеялогиялық және эстетикалық ұстанымдарын нақтылап, әдебиет саласында өз орнын нығайтты. Оның шығармашылық тарихы ұлттық әдебиеттің жаңа дәуірін бастаған маңызды тұстарға толы болды.

10. Аудармашылық және әлемдік мәдени байланыстар

Шәкәрім А.С. Пушкиннің «Дубровскийін», сондай-ақ Фирдоусидің «Шахнамасын» қазақ тіліне шеберлікпен аударып, ұлттық әдебиетті байытты. Бұдан бөлек, оның Гетенің өлеңдерін қазақ тіліне аударуы әлемдік әдебиеттің рухани ықпалын елге танытып, қазақ мәдениетін жаңа деңгейге көтеруге септігін тигізді. Осы арқасында ол халықаралық мәдени байланыстарды дамытуда маңызды тұлғаға айналды.

11. Діни-рухани көзқарастары және философиясы

Шәкәрім адам болмысы мен иман мәселелерін зерттеу барысында ислам, христиан және будда ілімдерін салыстыра отырып, діни танымды тереңдетті. Оның «Үш анық» атты философиялық еңбегінде ар, шындық және рухани мән-мағынаны ашып, адамға рухани дамудың маңыздылығын түсіндірді. Қарапайым және дәстүрлі түсініктерге жаңа көзқараспен қарап, рухани толығу үшін жаңа жолдар ұсынды.

12. Шәкәрім шығармаларының тақырыптары бойынша кесте

Шәкәрімнің әр түрлі жанрдағы шығармаларында әділдік, махаббат, руханият, философия тақырыптары көрініс тапқан. Жұмыстары ұлттық рух пен мәдениетті насихаттап, әдебиеттің жанрлық әртүрлілігін көрсетті. Бұл оның шығармашылығын ерекше етіп, оның қазақ әдебиетіндегі маңыздылығын арттырды. Әрбір жанры арқылы ол халыққа рухани білім мен патриотизмді жеткізді.

13. Қоғамдық қызметі: ағартушылық және реформаторлық

Шәкәрім Алаш қозғалысының белсенді мүшесі ретінде қазақ халқының әлеуметтік және мәдени жаңғыруына үлкен ықпал жасады. Ол әділеттілік пен білімге деген ұмтылысты насихаттап, халықты рухани әрі білімді етуге шақырды. Әділ би және ақылгөй қайраткер ретінде құрметке ие болып, әділетті билік орнатуға қосқан үлесі зор. Сонымен қатар, ол саяси және әлеуметтік реформаларды қолдап, қазақ қоғамының дамуына жаңа серпін берді.

14. Пәлсафалық жаңашылдықтар мен рухани ізденістер

Шәкәрім философиялық еңбектерінде болмыс пен ар-ұждан ұғымдарын қазақ мәдениетіне енгізіп, рухани ізденістерге терең мән берді. Өзінің «Үш анық» деп аталатын шығармасында ар, шындық және рухани құндылықтардың маңыздылығын ашып көрсетті. Сондай-ақ, ол қазақ тіліне ғылыми және философиялық терминдерді енгізіп, философиялық әдебиет пен тілдің дамуына елеулі үлес қосты, бұл қазақ пайымдау әлемін қайта жаңғыртты.

15. Шәкәрім мұрасының сақталуы және ақталуы

Шәкәрімнің шығармашылығы мен философиясы ұрпақтарға мұра болып жетті. Оның еңбектері кеңінен зерттеліп, жоғары бағаланды. Қазақстанда ол рухани жаңғырудың символына айналып, шығармалары оқу бағдарламаларына енгізілді. ХХ ғасырдағы саяси қысымдарға қарамастан Шәкәрімнің мұрасы ұлттық сананың дамуына зор үлес қосты және бүгінгі күні де өзектілігін сақтауда.

16. Ел есіндегі Шәкәрім: мекемелер, мұражайлар, мерейтойлар

Шәкәрім Құдайбердіұлы — қазақ әдебиеті мен философиясының ұлы тұлғасы ғана емес, оның есімі еліміздің әр бұрышында мәңгілікке құрметпен аталады. Көптеген мекемелер мен кітапханалар, сондай-ақ Алматыдағы Шәкәрім атындағы мұражай осы ұлы ойшылдың рухани мұрасын сақтаумен айналысады. Мұражай қорында оның қолжазбалары, жеке заттары және замандастарының естеліктері бейнеленген. Сонымен қатар, мемлекетте жиі өткізілетін мерейтойлар мен ғылыми конференциялар Шәкәрімнің шығармашылығын жаңғыртуды және жастарға үлгі етуді мақсат етеді. Бұл шаралар оның еліміз үшін маңыздылығын арттыра түсіп, тарихи тұлғаның ұрпақ санасында жарқын бейнесін қалыптастырады.

17. Қазіргі қоғамдағы Шәкәрім идеяларының әсері

Қазіргі заманда Шәкәрімнің идеялары жастардың рухани дамуына ерекше ықпал етуде. Оның еңбектері адамгершілік пен білімге ұмтылудың негізін қалауға көмектеседі, жастардың арман-мұратын биік мақсаттарға бағыттайды. Сонымен қатар, оның идеялары ұлттық рухты жаңғыртып, дәстүрлі құндылықтармен бірге уақыттың талабы мен заман жаңа мәселелерін үйлестіре білуге шақырады. Шәкәрім әділеттілік пен адалдыққа негізделген көзқарастарды дәріптеп, қоғамдағы тұрақтылық пен бейбітшілікке ықпал етеді. Бұл, әсіресе, жастар арасында өмірге позитивті әрі құрметпен қарау мәдениетін дамытуда маңызды рөл атқарады.

18. Ғылыми зерттеулер мен дереккөздер

Қазіргі уақытта Шәкәрімдің шығармашылығы мен философиясы жөнінде көптеген ғылыми еңбектер жарияланып, оның данышпандық идеялары жан-жақты зерттелуде. Қазақтан және шетелден шыққан ғалымдар оның шығармаларындағы діни және мәдени элементтерді, ұлттық болмыс пен әлемдік философия арасындағы байланыстарды талдайды. Сондай-ақ, арнайы академиялық конференциялар мен симпозиумдар ондаған жылдар бойы оның мұрасын жаңаша түсінуге мүмкіндік беріп келеді. Бұл зерттеулер Шәкәрімнің шығармашылығын қоғамның рухани дамуына ықпал ететін маңызды фактор ретінде танытып, оның ғылыми және мәдени маңызын растайды.

19. Оқушылардың Шәкәрім туралы білім деңгейі

Қашан уақытта жүргізілген мектептік сауалнама нәтижелері оқушылар арасында Шәкәрім туралы білімнің әртүрлі деңгейде екенін көрсетті. Көптеген оқушылар оның есімін естіген болса да, шығармаларымен толық таныс емес. Бұл жағдай оқу бағдарламаларын жетілдіру және оның мұрасын жастарға қызықты түрде жеткізу қажеттілігін көрсетеді. Білім беру бағдарламаларында Шәкәрімнің өмірі мен шығармашылығын кеңінен қамту арқылы оның рухани сабақтары мектеп оқушыларының дүниетанымын байыта түседі деп сенеміз.

20. Шәкәрім мұрасының қазіргі және болашақтағы маңызы

Шәкәрім Құдайбердіұлының рухани және әдеби мұрасы қазақ ұлты үшін мәңгілік бағдаршы болып табылады. Ол ұрпақтарға кемелдік пен адамгершілік бастауларын ұғындыру арқылы қазақ мәдениеті мен білімінің дамуына зор үлес қосады. Бұл мұра тек өткеннің қазынасы емес, сонымен бірге қазіргі заманның күрделі мәселелерін шешуге де шабыт мекені болып табылады. Болашақта да Шәкәрімнің идеялары ұлттық сананы жетілдіріп, жастарға өмірлік бағалы қасиеттерді ұғындыруда негізгі рөл атқарады.

Дереккөздер

Абаев А.Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармалары және қоғамдық қызметі. Алматы, 2010.

Құрманғалиев Т. Қазақстанның классик ақындары: өмір мен шығармашылығы. Астана, 2018.

Жұмабекова Г.Б. Шәкәрімнің философиялық мұрасы: зерттеу және талдау. Қарағанды, 2021.

Қазақ әдебиеті тарихы. VII том. Алматы, 2023.

Нұрғалиев С.Т. Абай және Шәкәрім – қазақ руханиятының тіректері. Алматы, 2015.

А.Байтасов, "Шәкәрім Құдайбердіұлының философиялық мұрасы", Алматы, 2018.

Гүлнар Мәметова, "Қазіргі қазақ әдебиетіндегі Шәкәрімнің әсері", Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, 2020.

Мектептік сауалнама деректері, Қазақстан Білім министрлігі, 2023.

Е.Бекенов, "Шәкәрім мұрасын зерттеудің ғылыми-теориялық аспектілері", "Қазақфилология" журналы, №3, 2019.

Н.Жұмагүлова, "Ұлттық мәдениет пен философияда Шәкәрімнің орны", Семей мемлекеттік университеті, 2021.