Текст выступления:

А.И. Мустафин. «Как хлеб на стол пришёл»
1. А.И. Мустафиннің «Как хлеб на стол пришёл» шығармасына жалпы шолу

Бұл сөз қазақ әдебиетіндегі бір ұлы шығарманың бастауы сияқты. Нанның біздің дастарқанға қалай келетінін, оның тарихы мен маңызын түсіндіретін әңгіме бірнеше қырынан қарастырылады. Шығарманың басты мақсаты – нан өндірісінің дамуын таныту мен оның адамзат тарихындағы орнын ашып көрсету.

2. А.И. Мустафин және шығарманың мәні

А.И. Мустафин – XX ғасырдың басында дүниеге келген қазақтың көрнекті жазушысы ғана емес, сонымен бірге журналист ретінде де танымал тұлға. Оның «Как хлеб на стол пришёл» атты шығармасы адамзат өміріндегі нанның негізгі ролін жан-жақты зерттеп, оны 8-сыныптың әдебиет бағдарламасына енгізді. Бұл шығарма оқушыларға нанның қалайша біздің өміріміздің ажырамас бөлігіне айналғанын көрсетіп, мәдени және тарихи маңызын ұғындырады.

3. Нан – өмірлік маңызды азық

Нан – адамзат дамуының ең маңызды азығы болып саналады, себебі ол көптеген мәдениеттерде тіршіліктің символы ретінде бағаланған. Қазақ халқы нанды қасиетті тағам деп санап, оны отбасы мен қауымдағы берекенің белгісі ретінде құрметтеген. «Ас атасы – нан» деген ұғым арқылы ұрпақтар нанның қадірін түсініп, оны үнемдеген және қадірлеген. Осындай салт-дәстүрлер қазақ халқының нанды тек қана азық ретінде емес, сондай-ақ мәдени мұра ретінде мойындауының дәлелі.

4. Дәнді дақылдар мен нанның пайда болу кезеңдері

Өкінішке орай, осы слайдта нақты тарихи деректер берілмегенімен, жалпы алғанда, дәнді дақылдар мен нанның даму жолында адамзаттың ең ежелгі ауыл шаруашылығы дәуірінен бастап жұмыс істегені белгілі. Алғашқы адамдар дәнді дақылдарды жинап, оларды өңдеуді үйренген. Кейіннен егіншілік пен наубайхана өнері дамыған. Мысалы, бидай мен арпа тарихы мыңдаған жылдарға созылады, бұл тағамдық қауіпсіздіктің және мәдениеттің қалыптасуында маңызды роль атқарды.

5. Ежелгі нан пісіру тәсілдері

Ежелгі дәуірде нан пісіру тәсілдері әртүрлі болған. Олар табиғи тас пештерде, оттың үстінде немесе ашық отта пісірілген кәстрөлдерде дайындалған. Мысалы, тас дәуіріндегі адамдар жай ғана қамырды ашық отта жылдам пісіріп, содан кейін оны тұтынған. Кейіннен, өркениеттің дамуы барысында, шағын нан пештері пайда болып, нанның сапасы жақсарды. Бұл тәсілдер қазіргі заманға дейін кейбір аймақтарда сақталған.

6. Қазақстан – ірі астық және нан өндіруші ел

Қазақстанның кең далалары мен қолайлы климаттық жағдайлары оны астық және нан өндірісінде үлкен мемлекетке айналдырды. Бұл елдің миллиондата гектар алқаптары бидай мен басқа да дәнді дақылдарды өсіруге лайықталған. Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай және Павлодар өңірлері астық өндірісінің басты орталықтары болып табылады. 1950-1965 жылдары тың игеру жобалары аясында ауыл шаруашылығы үлкен жетістіктерге жетті, соның ішінде өндіріс көлемі де артты. Қазақстанда нан өндірісі саласында енгізілген технологиялық жаңашылдықтар бұл саланың тиімділігін арттыра түсті.

7. Қазақстандағы бидай өндірісінің динамикасы (1950-2020)

Қазақстанда 1950 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін бидай өндірісі тұрақты түрде өсті. Бұл өзгерісінің негізінде өңдеудің жаңа технологиялары, техникалық жаңалықтар және еңбекті ұйымдастырудың жақсаруы жатыр. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығы саласы заманауи әдістерді қолдану арқасында жоғары өнімділік көрсетіп отыр. ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметіне сәйкес, өндірістің өсуі елдің экономикалық дамуына да оң әсерін тигізді.

8. Егіс даласындағы еңбек адамдары

Астық егістерінде еңбек ететін адам еңбегі тарих бойы маңызды орынға ие. Олар күннен-күнге егістіккке суарып, тырмалап, арамшөптермен күресіп, нанның сапалы өнім болуын қамтамасыз етеді. Бұл қажырлы еңбек біздің нан өніміміздің бай әрі сапалы шығуына себепші. Егіс далаларындағы еңбеккерлердің еңбегі – ауыл шаруашылығының арасындағы нығыз байланыс пен дамудың кепілі.

9. Заманауи нан өндірісіндегі технологиялық жаңалықтар

Қазіргі нан өндірісі өзінің технологиялық деңгейін үздіксіз жаңартып келеді. Автоматтандырылған пештер, сапа бақылау жүйелері, жоғары өнімді ұн тарту техникалары – осының бәрі өндіріс тиімділігін арттырады. Мұндай жаңалықтар өнімнің сапасын бақылауға, өнім көлемін ұлғайтуға және жұмысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Осы жаңалықтар арқылы нан өндірісі бұрынғыға қарағанда жылдам әрі сапалы жүзеге асады.

10. Автоматтандыру деңгейіндегі өзгерістер (1980-2020)

1980 жылдан бастап нан өндірісі саласында автоматтандыру қарқынды дамыды. Бұл өндіріс жылдамдығын арттырып, еңбек шығындарын едәуір төмендетті. Автоматтандырудің арқасында жұмысшылардың қол еңбегінен гөрі машиналардың үлесі басым болды. Бұл технологиялық прогрестің нәтижесінде нан өндірісінің сапасы мен өнімділігі жақсарды. Қазақстанда бұл үрдіс 2021 жылы ресми түрде бақыланып, оң нәтижелері жарияланды.

11. Нанның қазақ халқының салтында алатын орны

Қазақ қоғамында нан тек қана тағам емес, ол – ырыс пен берекенің символы. Дастарқанда нанның орны ерекше болып, оның қадірі ұрпақтан ұрпаққа жетеді. Алғаш пісірілген нанды үлкендер бөліп, оны сыйлау және құрметтеу рәсімі кең таралған. Сонымен қатар, нанды тастамау, аяққа баспаудан қорқу – бұл нанның киелілігін көрсететін ырымдар. Бұл дәстүрлер қазақтың қонақжайлығын, мейірімділігін айқындайды.

12. Қазақтың ұлттық нан тағамдары және олардың ерекшелігі

Қазақтың ұлттық нан тағамдары әртүрлі әрі ерекше. Бауырсақ – қуырылған, мерекелік дастарқанның ажырамас бөлігі, оның пісіру әдісі ұрпақтан ұрпаққа берілген. Таба нан – күнделікті қолданылатын және ұлттық тағам мәдениетінің бір символы. Сонымен қатар, шелпек – жұқа, дөңгелек нан түрі, мерекелік дастарқандарға арналады. Мыйық – ұлттық нанның ерекше түрі, оның дайындау ерекшелігі тұрмыстық және әлеуметтік салт-дәстүрлермен тығыз байланысты.

13. Нанға байланысты мақал-мәтелдер мен тыйым сөздер

Нанға қатысты қазақ мақал-мәтелдері мен тыйым сөздері оның ұлт мәдениетіндегі ерекше орнын айқындайды. «Нан – мың бұраласың, көл болады» деген сияқты мақалдар нанның қадірін, үнемдеудің маңызын білдіреді. Тыйым сөздер, мысалы, нанды аяққа басу жаман әдет екендігін ескертеді. Осындай сөздер халықтың тағамға деген құрметін және ұлттық дәстүрлердің берік сақталуын көрсетеді.

14. Нанның жолы: жерден дастарқанға дейін

Нанның дайындалу жолы – бұл ауыл шаруашылығы мен өндірістің бірігуі. Алдымен жер өңделіп, тұқым себіледі, кейін егін суарып, күтіледі. Бұл ауыл шаруашылығының негізгі кезеңдері, олар әрдайым еңбек пен табиғаттың үйлесімділігін талап етеді. Бұдан кейін өндірістік кезең басталады: астық жинау, сақтау, ұн тарту және соңында нан пісіру. Бұл кезеңдердің барлығы нанның сапасын анықтайды және оның талғамына әсер етеді.

15. Бидайдан нанға дейінгі негізгі кезеңдер

Егін шаруашылығы мен наубайхана өндірісінің процесі – бірнеше маңызды кезеңнен тұрады. Алғашында бидай дәндерін егіп, оларды күтіп-баптау керек. Содан кейін жинау жұмыстары жүргізіліп, дәндер сақталады. Ұн тарту процестері арнайы диірмендерде жүзеге асады, содан соң ұннан қамыр иленіп, нан пісіріледі. Бұл кезеңдер өзара тізбектелген және әр кезеңнің сапасы соңғы өнімнің дәмі мен құрылымына әсер етеді.

16. Табиғат, ауа райы және өнім сапасы

Құрметті тыңдармандар, табиғат пен ауа райы жағдайлары ауыл шаруашылығына үлкен әсер етеді. Әсіресе, климаттық қолайсыздықтар — мысалы, құрғақшылық — егіннің өсуіне айтарлықтай кері ықпал етеді. Бұл жағдай өнім көлемі мен сапасының төмендеуіне әкеп соғады. Құрғақшылықтың терең әсері егіннің тамыр жүйесінің дұрыс дамымауынан туындайды, нәтижесінде дәндер азаяды және олар әлсіз болады.

Сонымен қатар, мол жауын-шашын мен қатты үсік астықтың дәнділігіне зор зиян келтіреді. Бұл факторлар өнімнің сақталуын қиындатып, нан өнімдерінің сапасын тікелей төмендетеді. Мұндай ауа райы жағдайлары егістіктердің аурулар мен шіріген қоршау қаупін арттырады.

Мустафиннің туындыларында да табиғаттың бұл қиындықтары көркем эпизодтар арқылы ашылып көрсетіледі. Ол шығармаларда егін көшеттерінің қалыптасуы мен өсуіне табиғат жағдайларының қалай әсер ететіндігі шебер бейнеленген, бұл ауыл шаруашылығындағы табиғи факторлардың маңыздылығын айқындай түседі.

17. Нанға құрмет – ізгілік пен жауапкершілік үлгісі

Нан — қазақ халқының рухани мәдениеті мен күнделікті өмірінің маңызды символы. Әр үзігін құрметтеу — бұл таза ізгілік пен ұқыптылықтың көрінісі. Қазақтар нанды құрметтеу мәдениетін ғасырлар бойы дамытып, оны күнделікті өмірдің төменгі қадір-қасиеті ретінде қабылдаған.

Ауылда нанды үнемдеу дәстүрі ерекше сақталған. Артық нанды тастамау, оның әрбір бөлігіне қадір көрсетіп тұру — еңбекке деген құрметтің белгісі. Бұл тұрмыс-салттық ереже халықтың еңбексүйгіштік пен табиғатқа алғысын айқындайды.

Сонымен қатар, нанды оң қолға алу мәдениеті бар, бұл қазақ қоғамында жеке адамның ғана емес, жалпы қоғамның этикалық нормаларына кіреді. Мұндай ұқыптылық пен қағидалар — халықтық дәстүрдің бір бөлшегі болып табылады.

Ақырында, нанға деген жауапкершілік пен құрмет — жеке ғана емес, барлық қоғамдық мәдениетті қалыптастыратын іргелі қағида. Бұл — халықтың рухани тұтастығын көрсететін маңызды құндылық.

18. Мустафин шығармасындағы негізгі ойлар мен құндылықтар

Мустафиннің шығармалары — ауыл өмірінің әлеуметтік және мәдени қырларын терең ашатын туындылар. Қаламгердің парасатты еңбегінде еңбек, дәстүр мен қоғамның өзара байланысы басты орын алады. Әсіресе, нанның қадірі және оның қалай пайда болатыны туралы баяндалған шығармалары ұлттық рухтың негізін қалайтын маңызды дереккөз болып табылады.

Бұл шығармалар арқылы оқырман табиғат жағдайының ауыл шаруашылығына қалай ықпал ететінін, адамдардың еңбегінің құнын түсінеді. Мустафиннің баяндау стилі сезімтал әрі нақты, бұл жастарға ұлттық құндылықтарды сыйлау жолында таптырмас құрал.

Оның туындылары жастарды еңбекқорлыққа, жауапкершілікке тәрбиелейді, сондай-ақ дәстүрлік нанға деген құрмет мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді. Осылайша, Мустафиннің шығармашылық мұрасы бүгінгі күнге дейін өзекті болып қала береді.

19. «Как хлеб на стол пришёл» шығармасының бүгінгі маңызы

Мустафиннің «Как хлеб на стол пришёл» шығармасы қазіргі таңда оқушыларға нанның әлеуметтік және мәдени маңызын терең түсінуге мүмкіндік береді. Бұл еңбек арқылы жас ұрпақ нанды тек тағам ғана емес, еңбек пен мәдениет символы ретінде қабылдайды.

Кітап оқу барысында жастар жауапкершілік пен еңбекқорлық құндылықтарын бойларына сіңіреді. Сондай-ақ, ұлттық дәстүрлерді құрметтеу, нанға деген қамқорлық — осының барлығы олардың рухани дамуымен тікелей байланысады.

Бұл шығарма халықтың мәдени тамырына үңіліп, ұлт рухын қуаттау мен сақтау мәселелері жөнінде маңызды мағлұмат береді. Осылайша, өлең мен прозаның арасында қордаланған тарихи және мәдени сабақтар негізінде жас буын тәрбиеленеді, ал халықтың дәстүрлері жаңғыртылып, сақталады.

20. Мустафин шығармасының мәні мен келешекке жол сілтеу

Қорыта айтқанда, Мустафиннің шығармалары еңбек пен дәстүр қадірін терең түсіндіреді. Олар нанды рухани құндылық ретінде дәріптеп, ауыл шаруашылығы мен еңбек адамын құрметтеуге шақырады. Бұл туындылар ұрпаққа ұлттық рухани байлықтарды жеткізіп қана қоймай, сонымен бірге келешек қоғам үшін маңызды бағыттар мен насихат береді.

Мустафиннің еңбегі мәдениет пен тарих арасындағы алтын көпір іспетті. Ол арқылы адамдар дәстүрлерін сақтап, ағымдағы заманға өз үлестерін қосады, бұл қазақтың рухани дамуының негізін қалайды.

Дереккөздер

З. К. Сулейменова. Қазақтың ұлттық тағамдары және олардың мәдени маңызы. Алматы, 2019.

Мұстафин А.И. Как хлеб на стол пришёл. Алматы, 1985.

ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің ресми статистикасы, 2020.

Нан өндірісінің технологиясы: тарих және даму. ҚазҰАУ, 2021.

Тарихи-этнографиялық зерттеулер. Қазақ киелілік тағамдары, Алматы, 2018.

Асанов, Т. (2017). Қазақ халқының нанға деген құрметі және руxани мәдениеті. Алматы: Қазақ университетінің баспасы.

Баймұқанов, Қ. (2019). Қазақстандағы ауыл шаруашылығының тарихи дамуы. Нұр-Сұлтан: Елорда баспасы.

Мустафин, М. (1965). Қазақ әдебиеті және ауыл өмірі. Алматы: Жазушы баспасы.

Сүлейменова, Ж. (2020). Қазақ халқының нанға қатысты салт-дәстүрлері. Қызылорда: Шығыс баспасы.

Толеубаев, Н. (2018). ҚР мектеп оқушыларына арналған мәдени мұра. Алматы: Білім министрлігінің баспасы.