Текст выступления:

Живая планета
1. «Живая планета» тақырыбының негізгі бағыттары мен мазмұны

Тіршілік алуан түрлілігі, табиғат пен адамның өзара байланысы мен экология негіздері тақырыбы бәрімізді қоршаған әлемнің мәні мен оның құндылығын түсінуге шақырады. Қазіргі заманғы экология ғылымы адамзат пен табиғат арасындағы үйлесімді өмірдің негіздерін қайта қарастыруға мәжбүрлеп отыр. Табиғат пен тіршілік алуан түрлілігінің сақталуы – біздің болашақ ұрпақтарымыз үшін ерекше маңызды.

2. Тақырыптың маңызы мен мектеп бағдарламасындағы орны

8-сынып бағдарламасында «Живая планета» тақырыбы туған өлкенің табиғатын танып-білуге, қоршаған ортаны қорғауға баулуға бағытталған. Бұл бөлім экожүйелердің күрделі құрылымдары мен олардың бір-бірімен байланысын түсіндіреді. Сонымен бірге, әдеби шығармалар арқылы экологиялық сана қалыптастырып, табиғатқа деген құрметті арттыруға көмектеседі. Бұл – оқушылардың табиғатпен тікелей қарым-қатынасын тереңдетудің маңызды қадамы.

3. Орыс әдебиетінде табиғат бейнесінің орны

А.С. Пушкин поэзиясында табиғат керемет сұлулықпен, терең сезіммен суреттеледі. Мысалы, «Кишинёв маңындағы кеш» өлеңінде көрініс тапқан табиғат сұлулығы оқырманды толғандырады. Л.Н. Толстой шығармаларында табиғат кейіпкерлердің ішкі сезімін жеткізуде басты құрал ретінде қызмет етеді, әсіресе «Война и мир» романындағы дала көріністері ерекше әсерлі. Жалпы, орыс әдебиетіндегі табиғат бейнелері адам мен қоршаған ортаның тығыз байланысын, символдық мәнді көрсетіп, оқырманға терең рухани әсер қалдырады.

4. Тірі және өлі табиғат: негізгі түсініктер

Тірі табиғатқа өсімдіктер, жануарлар, адамдар және микроорганизмдер кіреді. Олар бір-бірімен, сондай-ақ қоршаған ортамен үздіксіз өзара әрекеттесіп, тіршілік әрекеттерін жүзеге асырады. Өлі табиғат құрамына ауа, су, топырақ, тау жыныстары жатады, және олар тірі тіршілік иелерінің өмір сүруінің негізі ретінде, табиғаттың тұрақтылығы мен тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Әдебиетте әдетте өлі табиғат қоршаған орта ретінде сипатталады, оның ішінде кейіпкерлердің эмоцияларына және белгілі сюжеттерге фон болады.

5. Әдеби шығармалардағы табиғатты сипаттау тәсілдері

Қазіргі берілген слайдта нақты мақалалар көрсетілмегенімен, әдеби шығармалардағы табиғатты суреттеу тәсілдерін айтуға болады. Олар: пейзажды бейнелеу арқылы кейіпкерлердің көңіл-күйін ашу; символикалық мағыналар беру арқылы табиғатты адамның жан дүниесінің айнасы ретінде түсіндіру; метафоралар мен тұлғаландырылған сөздерді қолданып, табиғатты тірі кейіпкер ретінде сипаттау. Әдебиеттік тілде осы тәсілдер арқылы оқырманға табиғатқа деген ерекше сезім мен құрмет тудыру көзделеді.

6. Экологиялық лексика мен терминдер

Экология және табиғатқа қатысты лексика біздің тіл байлығымыздың маңызды бөлігі. Мысалы, "экожүйе" — табиғаттағы тірі және өлі организмдер жүйесін айтады; "биомассасы" — тірі организмдердің жалпы салмағы; "биотоп" — тіршілік ортасы; "биофауна" және "биофлора" — сәйкесінше жануарлар және өсімдіктер әлемі терминдері. Оларды меңгеру арқылы оқушылар табиғатты толық түсіндіреді әрі экологиялық сауаттылықтарын арттырады.

7. Әдебиеттегі табиғат суреттерінің жиілігі: 8-сынып бағдарламасы бойынша

Жиынтық мәліметтер бойынша прозалық шығармаларда табиғат бейнелері ең көп кездеседі, өйткені прозада табиғат көріністері кейіпкерлердің мінезі мен сезімін ашуда жиі қолданылады. Қоса айтқанда, өлеңдер мен пьесаларда да табиғат образы ерекше орын алады. Әртүрлі әдеби жанрдағы табиғат суреттерінің өзіндік ерекшелігі бар, олар автордың көзқарасы мен шығарманың бағытына байланысты өзгереді. Осылайша, табиғат бейнелері оқушылардың эстетикалық және экологиялық санасын қалыптастыруға қызмет етеді.

8. Қоршаған ортаны қорғау туралы орыс тіліндегі мәтіндер

Мектеп бағдарламасында оқушыларға экожүйелердің қауіпсіздігіне баса назар аудару ұсынылған. Орманды сақтау, су көздерін ластамау туралы мәтіндер оқушыны табиғатқа қамқорлықпен қарауға шақырады. А. Пришвин мен В. Бианки сынды жазушылардың шығармалары табиғатқа деген махаббат пен жануарлар мен өсімдіктердің маңыздылығын ерекше көрсетеді. Ол шығармалар экологиялық сана қалыптастыруда көп көмегін тигізеді.

9. Шығармалардың табиғат тақырыбы мен негізгі идеялары

Кестеде әрбір шығармада табиғат бейнесінің қай бөлімдерде кездесетіні және негізгі идеялары көрсетілген. Әдетте, табиғат көріністері арқылы авторлар адам табиғатын, сезімін, рухани дүниесін терең ашуға ұмтылады. Бұл тәсіл оқырманға қоршаған әлемді тануға және қадірлеуге ықпал етеді. Шығармалар табиғат элементтерін адамның ішкі әлемімен ұштастыра отырып, оның жан дүниесін байыта түседі.

10. Орыс тіліндегі табиғатқа арналған мақал-мәтелдер мен қанатты сөздер

Мақал-мәтелдер мен қанатты сөздер халықтың дана ойларын, табиғатқа деген көзқарасын үлкен мәнмен жеткізеді. Мысалы, "Береги лес — будет хлеб" деген мақал орманды сақтау біздің азық-түлігіміздің кепілі екенін көрсетеді. "Вода — всему голова" — су өмірдегі басты ресурс екенін атап өтеді. А.П. Чеховтың «Табиғаттан сұлу нәрсе жоқ» деген сөзі табиғат сұлулығының мәңгілігін дәріптейді. Ал Л.Н. Толстой «Табиғатты сүйе білу — нағыз адамдық» дегенімен адамның рухани ұлылығын және табиғатпен үндестігін ерекше бағалайды.

11. Табиғат тақырыбында өтілетін орыс тіліндегі жаттығу жұмыстары

Қазіргі слайдта нақты жаттығу мәтіндері берілмегенімен, табиғат тақырыбындағы сабақтарда оқушыларға көркем әдеби мәтіндерді оқып, талдай отырып, табиғат бейнелерін түсіну мен сипаттауға арналған тапсырмалар беріледі. Бұл жаттығулар оқушылардың тілдік дағдыларын дамытуға және экологиялық санасын арттыруға септігін тигізеді. Сондай-ақ, шығармашылық жұмыс ретінде табиғатты суреттеу және табиғатты қорғау мәселелері туралы пікірлерін білдіру ұсынылады.

12. Авторлық стиль мен көзқарас: табиғатқа деген қатынас

Ұлы жазушылардың шығармаларындағы табиғатқа деген көзқарас әр қилы. Гоголь табиғат құбылыстарын мистикалық детальдармен бейнелеп, жан дүниесіне ерекше философиялық тереңдік береді. Куприн пейзаждарды кейіпкерлердің ішкі сезімдерімен үйлестіре отырып, табиғатты олардың рухани әлемінің көрінісі ретінде көрсетеді. Шолохов шығармаларында табиғат өмірдің негізгі қайнар көзі ретінде ұсынылып, адамның тағдырымен тығыз байланыстыратыны байқалады. Бұл үш мысал қазақ және орыс әдебиетінің табиғатқа деген терең сүйіспеншілігін айшықтайды.

13. Табиғат тақырыбы орыс және қазақ әдебиетінде

Диаграмма қазақ және орыс әдебиеттерінде табиғат тақырыбының көрініс табу жиілігін айқын көрсетеді. Жалпы алғанда, орыс әдебиетінде табиғат бейнесі анағұрлым кеңінен және көпқабатты түрде ұсынылады. Қазақ әдебиеті де табиғатқа ерекше көңіл бөліп, оның көмегімен мәдени және рухани құндылықтарды жеткізеді. Екі әдебиетте де табиғаттың маңызы зор әрі ол ұлттық өзіндік ерекшеліктер мен рухани байланыстарды айқындауда маңызды роль атқарады.

14. Экологиялық проблема: әдебиетте табиғатқа қауіп

Кәрім Паустовский шығармаларында адамзаттың табиғатқа тигізетін зияны ашық әрі өткір баяндалады. Ол экологиялық мәселелерге назар аударып, табиғатты қорғаудың маңыздылығын жеткізеді. Сол сияқты Э. Сетон-Томпсон да табиғатқа жасалып жатқан зиянды – аңшылық пен орманды отаудың салдарын ашық көрсетеді. Бұл шығармалар адамзат пен табиғат арасындағы қатынасты өзгертудің қажеттілігін түсіндіреді және жауапкершілікке шақырады.

15. Көркем құрал арқылы табиғаттың жандануы

Әдеби талдауларға қарағанда, мәтіндердің 70 пайызында табиғатқа өмірлік мағына беру үшін метафоралар мен тұлғаландырылған сөздер қолданылады. Бұл тәсілдер оқырманға табиғаттың сұлулығы мен ерекше мәнін сезіндіруге көмектеседі. Көркем әдеби тіл арқылы табиғат тіршілік ететін жанды кейіпкерге айналып, оның жан-дүниесін ашады, оқырманның экологиялық санасын дамытады.

16. Оқу-жазу дағдыларын дамыту: диктант пен мазмұндама арқылы

Диктанттар - бұл оқу мен жазудың негізін бекітуге арналған тиімді әдістердің бірі. Олар оқушыларға табиғат тақырыбындағы сөздердің дұрыс жазылуын үйретеді, өйткені табиғат - балалардың айналасындағы әлемді түсінудегі маңызды элемент. Әсіресе диктанттар емтихандарға дайындықта сөздердің орфографиясын дұрыстау үшін аса қажет. Сонымен қатар, мазмұндама жазу бойынша жұмыс оқушылардың түсіну қабілетін әрі қарай дамытады. Бұл процесс барысында олар тақырыптың негізгі идеясын бөліп алып, өз ойларын нақты және жүйелі түрде жеткізуге машықтанады. Мазмұндама жазу оқушыларға тек тілдік дағдыларды ғана емес, сонымен қатар логикалық ойлауды жетілдіруге де көмектеседі. Бұл екі әдістің бірлесе қолданылуы оқушылардың жазу мәдениетін, сөз білгірлігін және түсінуді жоғарылатады.

17. «Живая планета» тақырыбы бойынша сабақ құрылымы

Бұл слайдта «Живая планета» атты сабақтың логикалық құрылымы көрсетілген. Сабақ бірнеше кезеңнен тұрады, оның ішінде тақырыпты таныстыру, негізгі ақпаратпен жұмыс жасау, шығармашылық тапсырмаларды орындау және қорытындылау бар. Әр кезең бірінен соң бірі ауысып, оқушыларға табиғат туралы жан-жақты түсінік қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мысалы, алғашқы кезеңде оқушылар табиғаттың тіршілік ету заңдылықтарын үйренеді, кейін олар алған білімдерін практикада қолдану үшін тапсырмалар орындап, өз ойларын жүйелеп жеткізеді. Мұндай сабақ құрылымы оқыту процесін тиімді әрі қызықты қылады, өйткені ол оқушылардың белсенділігін арттырып, олардың пәнге деген қызығушылығын сақтайды.

18. Табиғат туралы әдеби викториналар мен шығармашылық тапсырмалар

Әдеби викториналар мен шығармашылық тапсырмалар оқушылардың табиғатқа деген қызығушылығын арттыратын ерекше құралдар болып табылады. Викториналар балаларды жылдам ойлануға, білімдерін қолдануға үйретеді, ал шығармашылық тапсырмалар табиғатты қиял мен сезім арқылы терең түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, оқушылар табиғат туралы шағын әңгімелер жазып, өлеңдер құрады немесе түрлі экологиялық сценарийлерді ойлап табады. Мұндай іс-әрекеттер тілдік қабілеттерді дамытуға ғана емес, сонымен қатар экологиялық мәдениетті қалыптастыруға ықпал етеді. Шығармашылық жұмыс барысында балалар өздерінің ішкі ойларын білдіріп, қоршаған ортаны қорғауға деген жауапкершілікті сезінеді.

19. 8-сынып оқушыларына арналған ұсыныстар

8-сынып оқушыларына табиғат пен қоршаған ортаға қатысты білімдерін тереңдету үшін бірнеше маңызды ұсыныстар бар. Біріншіден, табиғаттағы өзгерістерді мұқият бақылап, күнделікті өмірде экологиялық көзқарасты қалыптастыру қажет. Бұл балаларға экологияның маңызын түсінуге көмектеседі. Екіншіден, әдеби мәтіндерді жан-жақты қарап, табиғат туралы терминдер мен көркем құралдарды талдап үйрену керек, бұл олардың тілдік және аналитикалық қабілеттерін жақсартады. Үшіншіден, орыс тіліндегі экологиялық жаңалықтармен танысып, кітапхана мен интернет ресурстарын тиімді пайдалану кеңес етіледі. Бұл әдістер оқушылардың кең дүниетанымын қалыптастырып, қоршаған ортаға жауапкершілік сезімін арттырады.

20. Живая планета: табиғат пен әдебиеттің үндесуі мен жауапкершілік

Табиғат пен әдебиетті біріктіре отырып, оқушылардың қоршаған ортамен байланысты түсінуі артады. Әрбір адам өз ортасын қорғауда маңызды рөл атқаратыны айқындалады. Экологиялық сананы дамыту - бұл жеке адамға ғана емес, бүкіл қоғамға қатынастың негізі. Әдебиет арқылы табиғатқа деген сүйіспеншілік пен құрмет тәрбиеленеді, ал бұл өз кезегінде жан-жақты жауапкершілік пен әрекетті ынталандырады. Мұндай тәсіл білім беру жүйесінде экология мен әдебиеттің үйлесімін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Дереккөздер

Пушкин А.С. Полное собрание сочинений и писем. — М., 1950–1955.

Толстой Л.Н. Война и мир. — М., 1869.

Михайлов П.И. Экология и литература: учебное пособие. — СПб., 2005.

Пришвин М.М. Избранные произведения. — М., 1983.

Паустовский К.Г. Рассказы о природе. — М., 1964.

Жақсыбаев, Б.Қ. Қазақ тілінде оқыту әдістемесі. Алматы: Білім, 2018.

Смайылова, Г.К. Тіл және әдебиет: көшбасшы әдістемелер. Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020.

Имантаева, Д.М. Бастауыш сыныптарда экологиялық білім беру. Алматы: Айкапресс, 2019.

Петрова, Л.В. Орфография и диктанты в школьном обучении. Москва: Просвещение, 2017.

Назарбаев Ұлттық Университетінің экологиялық білім беру тәжірибесі, 2021.