Текст выступления:

Географиялық деректер базасын қалыптастыруда ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың рөлі
1. Географиялық деректер базасы және АКТ: негізгі тақырыптар

Географиялық ақпараттық жүйелер мен ақпарат-коммуникациялық технологиялар ХХІ ғасырдың маңызды ғылыми және практикалық салаларының бірі болып табылады. Олар табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға, экологиялық мәселерді шешуге, халықтың өмір сүру жағдайларын жақсартуға мүмкіндік береді. Бұл презентацияда географиялық деректерді жинау, сақтау және өңдеудің технологиялық негіздері қарастырылады.

2. Географиялық деректердің маңызы мен дамуы

Географиялық деректер базасы – бұл табиғи ресурстарды және халықтың орналасуын зерттеуде шешуші құрал. Ғасырдың басынан бері ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, әсіресе Геоақпараттық жүйелер (ГАЖ) мен бұлттық платформалар, геодеректерді жылдам әрі тиімді басқаруға жол ашты. Қазақстанда бұл технологиялар мемлекеттік секторда белсенді қолданылып, цифрлық ортаны жетілдіруде орны ерекше. Мысалы, ауыл шаруашылығында, қалалық жоспарлауда, төтенше жағдайларды басқаруда географиялық деректердің маңыздылығы артып отыр.

3. Географиялық деректер базасының негізгі сипаттамалары

Географиялық деректер базасы өзінің құрылымы мен мазмұнына сәйкес бірнеше маңызды сипаттамаларға ие. Біріншіден, ол кеңістікпен және атрибуттарымен сипатталатын көпөлшемді ақпарат қамтиды. Мысалы, картографиялық элементтер мен олардың қасиеттері жатады. Екіншіден, геоақпараттық жүйелерде деректердің жиі жаңартылуы мен толықтырылуы қамтамасыз етіледі. Бұл табиғи өзгерістерді, инфрақұрылымдық нысандарды дәл бақылауға мүмкіндік береді. Үшіншіден, деректердің сенімділігі мен дәлдігі пайдаланушылар тарапынан ерекше назарға алынады. Географиялық деректер базасы жай ғана карталар емес, нақты жер бедерін және оның өзгерістерін көрсететін динамикалық ақпарат көзі.

4. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың түрлері

Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) өздерінің әртүрлі түрлерімен географиялық деректерді жинау және өңдеу саласында қолданылады. Біріншіден, спутниктік навигациялық жүйелер (мысалы, GPS, ГЛОНАСС) кеңістіктік координаталарды дәл анықтауға мүмкіндік береді. Екіншіден, мобильді және бұлттық платформалар геодеректерді жылдам сақтап, өңдеуге жағдай жасайды. Үшіншіден, дрондар мен басқа да әуе құралдары жерді жоғары дәлдікпен картаға түсіруге мүмкіндік беретін құралдар қатарына жатады. Бұл технологиялардың интеграциясы деректер сапасын арттырады әрі кеңінен қолдануға береді.

5. Заманауи деректерді жинау әдістері

Географиялық деректерді жинаудың жаңа технологиялары ақпаратты жылдам әрі тиімді алуға мүмкіндік береді. Мысалы, ұшқышсыз әуе аппараттары (дрондар) жоғары деңгейдегі фотосуреттер жасап, нақты уақыттағы геодеректерді қамтиды. Сонымен бірге, спутниктер кеңістікте дәлірек кескіндер мен мәліметтер жинайды. Бұл әдістердің артықшылығы – үлкен аумақтарды қысқа мерзімде қадағалап, өзгерістерді байқау мүмкіндігі. Сонымен қатар, сенсорлар мен IoT құрылғылары жергілікті жағдайларды үнемі бақылап отырады, бұл да деректердің сапасын арттырады.

6. ГАЖ нарығының қарқынды дамуы

Дүниежүзілік жағдайда геоақпараттық жүйелер нарығы жыл сайын орта есеппен 20% көлемінде өсуін жалғастыруда. Бұл оның технологиялық маңыздылығының артуын және қолданыс аясының кеңеюін көрсетеді. Дамушы елдерде ГАЖ саласына назар ерекше, себебі олар экономиканы цифрландырып, табиғат ресурстарын тиімді пайдалануға ұмтылады. Қазақстанда да мемлекеттік ұйымдар геоақпараттық жүйелерді енгізу мен дамытуды жетілдіріп, цифрлық трансформацияға үлес қосуда, бұл қызметтердің сапасын арттырады және шешім қабылдау тиімділігін қамтамасыз етеді.

7. Деректерді өңдеудегі АКТ-ның маңызы

Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар заманауи деректерді өңдеуде негізгі рөл атқарады. Біріншіден, заманауи серверлер жылдамдық пен сенімділіктің жоғары деңгейін қамтамасыз етіп, автоматтандыру үдерісін тиімді пайдалану мүмкіндігін береді. Екіншіден, сапа бақылау әдістері деректердің дұрыстығын және қателердің алдын алуды қамтамасыз етеді. Үшіншіден, кең ауқымды деректерді біріктіру олардың кешенді талдауына және түрлі салаларда қолданыс табуына жағдай жасайды. Бұл технологиялар ғылымда, өндірісте және мемлекеттік басқаруда шешім қабылдауда маңызды артықшылық береді.

8. Дереккөздер мен сақтау форматтарының әртүрлілігі

Географиялық деректерді жинау кезінде түрлі дереккөздер пайдаланылады: дрондар, GPS жүйелері, спутниктер – барлығы бірегей ақпарат береді. Сақтау форматы ретінде ең танымалдары – Shapefile, GeoTIFF және KML форматтары. Олар деректерді құрылымдаудың және визуализациялаудың стандартталған жолдарын ұсынады. Бұл әртүрлі форматтар мен көздер географиялық ақпаратты жан-жақты, тиімді және ыңғайлы басқаруға мүмкіндік береді. Мұндай жүйелі тәсіл басқарушылық шешімдерді жедел және дәл қабылдауға септігін тигізеді.

9. Қазақстандағы АКТ негізіндегі жобалар мысалдары

Қазақстанда географиялық ақпараттық технологияларды қолданатын бірқатар ірі жобалар жүзеге асырылуда. Мысалы, Smart Astana жобасы астанада қала инфрақұрылымын тиімді басқаруға мүмкіндік береді, оның ішінде көлік және коммуналдық қызметтер де кіреді. Open Almaty жобасы қалалық деректердің ашықтығын арттырып, азаматтардың қатысуына жағдай жасайды. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы секторында ұсақ және ірі шаруашылықтарды бақылап, өнімділікті арттыруға бағытталған ГАЖ қолдану тәжірибелері белсенді дамып келеді. Бұл жобалар ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың ауыл шаруашылығы мен қала басқару саласындағы әлеуетін көрсетеді.

10. Карталарды құрастыру және визуализация құралдары

Картографиялық жұмыстың тиімділігін арттыру үшін әр түрлі бағдарламалық құралдар қолданылады. ArcGIS – кеңінен танымал коммерциялық шешім, ол үлкен көлемдегі деректерді талдау және карта жасауға мүмкіндік береді. QGIS – ашық кодты бағдарлама, пайдаланушыларға жеңіл және қолжетімді интерфейс ұсынады, сонымен қатар тақырыптық карталар мен инфографиканы жасауға ыңғайлы. Динамикалық инфографика деректердің уақыт бойынша өзгерістерін көрсетіп, пайдаланушыларға визуалды түсінікті береді. Интерактивті карталар – қолданушыларға географиялық ақпаратпен өзара әрекеттесуге, деректерді терең зерттеуге мүмкіндік беретін заманауи құралдардың бірі.

11. Географиялық деректер ағынының процесі

Географиялық деректерді жинау мен өңдеу бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен деректерді алу кезеңі, бұл жерде спутниктер, дрондар немесе басқа да сенсорлық құрылғылар қызмет етеді. Келесі қадам – алынған мәліметтерді өңдеу, оған деректерді тазалау, сәйкестендіру және құрылымдау кіреді. Үшінші кезең – талдау және өңдеу, мұнда Деректер бір-бірімен біріктіріліп, қажетті ақпарат алынады. Төртінші қадам – визуализация, онда дайындалған деректер карталар мен инфографика түрінде көрсетіледі. Соңғысы – нәтижелерді қолдану, бұл басқару шешімдерін қабылдау мен зерттеу жұмыстарына қолданылады. Әр кезеңде ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың заманауи құралдары қолданылып, процесті оңтайландырады.

12. АКТ-ның еңбек өнімділігіне әсері

Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану ұйымдардың географиялық деректерді өңдеу жылдамдығын 40%-ға арттырады. Бұл зерттеулердің нәтижелерін және жобаларды жылдамырақ жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жұмыс көлемінің ұлғаюы адам қателіктерін азайтып, деректер сапасын жақсартады. Соңғысы басқару деңгейіндегі шешімдердің дәлдігі мен тиімділігін арттырып, жалпы процестердің өнімділігін арттырады.

13. Білім және әлеуметтік саладағы АКТ қолданылуы

Білім беру саласында географиялық ақпараттық технологияларды енгізу оқыту үдерісін байытады және оқушыларға заттарды кеңістікте түсінуге көмектеседі. Мысалы, интерактивті карталар мен моделдер тақырыптық сабақтарда қолданылуда. Әлеуметтік салада АКТ халыққа қызмет көрсету сапасын арттырады, төтенше жағдайлардың алдын алу мен оларды басқаруда тиімді құрал болып табылады. Осындай тәсіл әлеуметтік жобаларды жоспарлау мен іске асыруға да септігін тигізеді.

14. Технологиялық кедергілер мен шешімдер

Географиялық деректерді жинау мен өңдеу саласында түрлі технологиялық қиындықтар кездеседі. Мысалы, деректердің көлемі мен күрделілігі, аппараттық жабдықтардың шектеулері, үйлесімділік мәселелері. Соған қарамастан, үдемелі дамып келе жатқан бағдарламалық қамтамасыз ету, жаңалыққа бағытталған зерттеулер бұл кедергілерді жеңуге көмектеседі. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, стандарттау және ашық платформалар қолдану арқылы тиімділік арттырылады.

15. Деректердің ашықтығы мен қолжетімділігі

Open Data порталы мемлекеттік және қоғамдық ақпараттарды ашық әрі қолжетімді етеді. Бұл азаматтар мен ұйымдарға өз жұмыстарын тиімді жүргізуге жағдай жасайды, мемлекеттік қызметтердің ашықтығын қамтамасыз етеді. Қазақстандағы Smart Astana және Open Almaty жобалары ақпараттың ашықтығы мен пайдаланудың арттыруына үлес қосып, қоғамның цифрлық сауаттылығын және қатысымын арттырады.

16. Деректерді басқарудағы АКТ-ның тиімділігі

Жаһандану дәуірінде ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың, қысқаша АКТ-ның, деректерді басқарудағы рөлі ерекше арта түсті. Виртуализация процестері, яғни физикалық серверлерді виртуалды орталарға ауыстыру, дерекқорға түсетін жүктемені едәуір азайтты. Бұл технология сервердің ресурстарын үнемдеуге мүмкіндік беріп, үлкен мәліметтер көлемін өңдеуді жеңілдетті. Тек бұл ғана емес, виртуализация деректерді қауіпсіз сақтаудың жаңа тәсілдерін енгізді.

АКТ құралдарының көмегімен деректер сапасы жақсарып, ақпараттық үдерістердің тиімділігі артты. Мұндай жетістіктер шешім қабылдау деңгейінде айтарлықтай оң өзгерістер әкеледі. Мысалы, нақты және сенімді мәліметтерге сүйене отырып, бизнес пен мемлекеттік секторлар стратегиялық жоспарларын дұрыстауға мүмкіндігі бар. Осылайша, АКТ технологиялары деректер әлемінің тиімді басқарушысы ғана емес, сонымен бірге шешімдердің сапасын арттырушы факторға айналды. Бұл деректердің негізінде жеке, ұжымдық және мемлекеттік сұрақтарға жауап табу оңайырақ болды.

17. Семей қаласының геопорталы: негізгі функциялар

Қазіргі уақытта Семей қаласы геопорталы — бұл бірегей әрі көпфункциялы жүйе, ол қалалық инфрақұрылымды басқарудың негізгі құралдарының бірі болып табылады. Геопортал көп деңгейлі мәліметтер базасымен жұмыс істейді, оның көмегімен қала кеңістігін картаға түсіру, кадастрлық ақпараттарды жаңарту және қалалық жоспарлау жүргізіледі.

Мұндай платформа тұрғындарға да, басқару органына да ауданның жай-күйін нақты бақылауға мүмкіндік береді. Мысалы, инфрақұрылым нысандарының орналасуы, қоғамдық орындардың жағдайы, жасыл желектердің картасы барынша толық және дәл ақпаратпен қамтамасыз етілген. Геопорталдың тағы бір маңызды функциясы — мемлекеттік қызметтерді цифрландыру арқылы құжат айналымын және жекелеген сұрауларды жеңілдету.

Сонымен қатар, порталда азаматтардың қала дамуындағы ұсыныстары мен пікірлерін жинау үшін арнайы құралдар қарастырылған. Бұл қоғамдық қатысуды арттыра отырып, басқарудың ашықтығын қамтамасыз етеді.

18. Жасанды интеллект пен АКТ-ның географиядағы қолданылуы

Бүгінде география саласында жасанды интеллект пен ақпараттық-коммуникациялық технологиялар өзекті құрал ретінде кеңінен қолданыс табуда. Біріншіден, жасанды интеллект көмегімен спутниктік суреттерді жылдам және дәл өңдеуге мүмкіндік туады. Бұл табиғи ресурс мониторингі, атмосфералық жағдайды болжау, экологиялық өзгерістерді анықтау барысында маңызды.

Екіншіден, АКТ географиялық деректерді жинау және сақтау әдістерін түбегейлі өзгертті. Мысалы, бұлттық есептеулердің арқасында үлкен көлемдегі мәліметтер жылдам өңделіп, аналитикалық шешімдер нақтырақ жасалады. Сонымен қатар, смарт-қалалар мен цифрлық картография жобаларында ІТ шешімдер пайдаланылады.

Бұл технологиялардың дамуымен жергілікті және жаһандық деңгейдегі географиялық зерттеулер жаңа сапалық кезеңге көшті. Әсіресе, климаттың өзгеруін зерттеуде, жерүсті және жер асты су көздерін басқаруда, және дағдарыс жағдайларын алдын ала болжауда жасанды интеллекттің ролі жоғары.

19. АКТ енгізу нәтижелері: негізгі сандық көрсеткіштер

2015-2023 жылдар аралығында ақпараттық-коммуникациялық технологияларды енгізу нәтижелі әрі айқын өзгерістерге алып келді. Бұл кезеңде жұмыс жылдамдығы едәуір өскені байқалды, өйткені автоматтандырылған жүйелер қызмет процестерін оңтайландырды.

Атап айтқанда, қателер саны айтарлықтай төмендеп, шығындар қысқарды. Яғни, адам факторы мен мәліметтердің дұрыстығы арасындағы проблемалар шешімін тапты. Бұл тенденция Қазақстан экономикасының цифрлық трансформациясының маңызды көрсеткіші болып табылады.

Ұлттық экономика министрлігінің деректері бойынша, өнімділік 50%-ға дейін ұлғайып, процестердің тиімділігі айтарлықтай жақсарды. Қателік деңгейінің 30%-ға азаюы басқару сапасы мен тұтынушы сенімін нығайтты. Бұл көрсеткіштер еліміздің сандық экономикаға көшу жолындағы айқын табыстарын дәлелдейді.

20. АКТ-ның географиялық деректерді дамытудағы болашағы

Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар географиялық деректерді жинау, өңдеу және талдаудың іргелі негізі болып отыр. Олардың дамуы география ғылымының заманауи мәселелерін шешуде үлкен мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект пен бұлттық қызметтер географиялық ақпарат жүйелерінің потенциалын арттыруда. Олар деректердің көлемін ұлғайтып, аналитикалық құралдардың дәлдігін күшейтіп, жүйелі шешім қабылдауды жеңілдетеді. Бұл өз кезегінде, табиғатты қорғау, қалалық жоспарлау және ресурстарды тиімді басқару сияқты салаларда инновация мен сапаның жаңа деңгейін орнатады.

Осылайша, АКТ-ның географиялық деректерді дамытудағы болашағы жарқын әрі перспективалы деп бағалануда, ол ғылыми ізденістер мен практикалық қолданбалар үшін мол мүмкіндіктер ашады.

Дереккөздер

Айдарбеков М.Т., Географиялық ақпараттық жүйелер негіздері, Алматы, 2019.

Қ.Б. Нұрғазина, Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар және қоғам, Aлматы, 2020.

GlobalData, Geo-Information Market Report, 2021.

Esri Official Documentation, Geographic data formats, 2021.

Қазақстан Республикасының Цифрлық даму министрлігі, 2022 жылғы есеп.

UN-GGIM. "Global Statistical Geospatial Framework", 2022.

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі. "Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды енгізу жөніндегі есептер", 2015-2023.

Нұрдәулетов, Ә., Жұмашев, Б., "Ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың географиядағы қолданылуы", Алматы, 2021.

Семей қаласы әкімдігі. "Геопортал жобасының сипаттамасы", 2023.