Текст выступления:

Атмосфера
1. Атмосфера: негізгі ұғымдар мен өзектілігі

Атмосфера – бұл Жерді қабаттап қоршайтын ауа газдарының қалың қабаты, ол тіршіліктің дамуы мен сақталуы үшін таптырмас орта. Бұл ауа қалқандарының ролі өте маңызды, себебі олар біздің планетамыздағы тіршілік формаларын қорғап, ауа райын қалыптастырады, күннен келетін зиянды сәулелерді сейілтіп, температураны тұрақтандырады. Атмосфераның болмауы Жерді ғарыштың қатерлі әсерлерінен босатып, тіршіліктің болуы мүмкін болмайтын еді.

2. Атмосфераның қалыптасу тарихы

Жер миллиардтаған жылдар бойы өзгерістер мен дамулар арқылы қазіргі атмосфера қалыптасты. Алғашқы кезеңінде оның құрамы сутегі мен гелийге бай болғанымен, уақыт өте келе вулкандық әрекеттер және тірі организмдердің әсерінен ауа құрамында су буы, көмірқышқыл газы және оттегі секілді күрделі газдар көбейіп, табиғаттағы тіршілікке қолайлы жағдайлар туындады. Мысалы, оттегінің атмосферада пайда болуы фотосинтез процесінің басталуымен тікелей байланысты.

3. Атмосфера қабаттарының ерекшеліктері

Атмосфера бірнеше қабаттан тұрады, әрқайсысының ерекшеліктері мен функциялары бар. Олар бір-бірімен тығыз байланыста және әр қабатта өтетін процестер адамзатқа табиғатты түсіну, болжау және қорғаумен байланысты маңызды ақпараттарды береді. Әр қабаттың биіктігіне қарай температура, қысым, газдардың құрамы әртүрлі болады және олардың өзгерістері климаттық құбылыстарға әсер етеді.

4. Тропосфера – өмірдің негізі

Тропосфера – біз өмір сүретін атмосфераның ең төменгі қабаты, ол жер бетінен шамамен 8-18 километр биіктікте орналасқан. Бұл қабатта ауа райының барлық құбылыстары, соның ішінде жаңбыр, қар, жел болады. Атмосферадағы оттегінің 90%-ы осы тропосферада шоғырлануы тіршілік үшін аса маңызды, өйткені тірі ағзалардың тыныс алуына қажетті газ осында. Тропосфераның қалыңдығы экватор маңында полюстерге қарағанда үлкен, бұл жердің экваторлық аймақтарында ауа тығыздығы мен қысымның жоғары болуына себепші.

5. Стратосфера мен озон қабатының рөлі

Стратосфера – тропосфераның үстінде 12-ден 50 километрге дейін созылған қабат, онда әсіресе озон қабаты орналасқан. Озон қабаты ультракүлгін сәулелердің зиянды әсерін сүзгіден өткізіп, тіршілік иелерін қорғап отыр. Бұл қабаттың бұзылуы адам денсаулығы мен экожүйелерге ауыр зардаптар әкелуі мүмкін, мысалы, тері аурулары мен иммунитеттің әлсіреуі сияқты. Сондықтан озон қабаты мен оның сақталуын қорғау бүгінгі экология ғылымының басты бағыттарының бірі.

6. Мезосфера, термосфера, экзосфера ерекшеліктері

Атмосфераның мезосферасы суыққа аса төзімді, температурасы −90 градусқа дейін төмендейді, сондықтан метеорлардың бізге көрінбей жанып кетуі осы қабатта болады. Термосферада керісінше, температура жоғарылап, кейбір ғарыштық құбылыстар — мысалы, Солтүстік шұғыласы байқалады. Ал экзосфера — атмосфера мен ғарыш арасындағы өтпелі зона, мұнда жер спутниктері қозғалыста болады. Бұл қабаттардың әрқайсысы атмосфераның динамикасы мен қалыпты жұмыс істеуіне ерекше үлес қосады.

7. Атмосфераның негізгі газдық құрамы

Атмосфераның құрамындағы ең басты газ – азот. Оның үлесі атмосферадағы барлық газдардың теңгерімін сақтауға және тіршіліктің тұрақты дамуына мүмкіндік береді. Азоттың мол болуынан атмосфера құрамында үлкен қорғаныс қалыптасады, бұл газ организмдердің тіршілік процестері үшін өте қажет. Азот газын ғылымда 78 пайызға жуық құрайды деп есептейді, бұл көрсеткіш оның басты құрамдас бөлігін анықтайды.

8. Атмосферадағы газдардың пайыздық құрамы

Атмосфера құрамындағы негізгі газдар – азот пен оттегі, олардың көп болуы тіршілік үшін ауа сапасының жоғары болуын қамтамасыз етеді. Бұл газдардың үйлесімді үйлесімі өсімдіктер мен жануарлар үшін қажетті тыныс алу ортасын қалыптастырады. Осы деректердің негізінде ғалымдар тіршілікке қолайлы атмосфералық шарттарды зерттейді және қоршаған ортаны сақтау бағытында шаралар қабылдайды.

9. Атмосфералық қысым және маңызы

Атмосфералық қысым дегеніміз – ауа бағанының жер бетіне түсіретін салмағының өлшемі. Әдетте оның стандартты мәні теңіз деңгейінде 760 миллиметр сынап бағанына немесе 1013 гПа-ға тең. Қысымның өзгерістері ауа райының қалыптасуына, желдің қуаты мен бағытына, бұлттардың түзілуіне әсер етеді. Одан бөлек, адамдардың денсаулығына қысымның өзгерістері тікелей ықпал етіп, мысалы, қысым төмендегенде бас айналу мен әлсіздік болуы мүмкін.

10. Атмосфера қабаттарының сипаттамасы

Әртүрлі атмосфера қабаттарының биіктігі, температурасы және ерекшеліктері тіршілік пен адам әрекетіне зор әсер етеді. Мысалы, тропосферада ауа райы құбылыстары процестері белсенді, ал стратосфера ультракүлгін сәулелерді ұстап, тіршілікті қорғайды. Кестедегі мәліметтер атмосфераның құрылымдық әртүрлілігін көрсетіп, ғалымдар мен экологтарға атмосфералық процестерді түсінуге көмектеседі.

11. Атмосфера циркуляциясы: жаһандық ауа қозғалысы

Атмосфера циркуляциясы – бұл ауаның жаһандық деңгейдегі қозғалысы, ол климаттың қалыптасуы мен ауа райының әртүрлі аймақтарда ерекшеленуіне негіз болады. Бұл процесс жердің айналуынан, күннің жылуын қабылдау деңгейінен және континенттер мен мұхиттардың орналасуынан туындайды. Мұндай қозғалыстар жаһандық жылылық пен ылғалдылықтың таралуын реттеп, түрлі ауа жүйелерінің пайда болуына ықпал жасайды.

12. Ауа райы және климатқа атмосфера әсері

Атмосфера температура мен жауын-шашынның қайда және қалай болатынын анықтайтын басты фактор. Ауаның жылы немесе суық болуы, дымқылдық деңгейі ауа үйлерінің, мұхит ағындарының және желдің қозғалысына байланысты өзгереді. Мысалы, булану су молекулаларының бұлтқа айналуына себепші болады. Қазақстанда дала мен таулы аймақтарда желдің бағыты мен жылдамдығы ерекше, бұл жергілікті климаттық ерекшеліктердің негізін құрайды.

13. Атмосфераның ластану көздері

Атмосфераға зиян келтіретін негізгі факторлардың бірі – көлік қозғалысы, ол барлық атмосфера ластаушыларының шамамен 60%-ын шығарады. Сонымен қатар, өнеркәсіптік кәсіпорындар мен зауыттар көмірқышқыл газы мен күкірт диоксидін таратып, ауа сапасын төмендетеді. Ауыл шаруашылығында пестицидтер мен тыңайтқыштардың қолданылуы да атмосфераға зиянды қосылыстардың әсерін күшейтеді, бұл экология мен адам денсаулығына қауіп төндіреді.

14. Қазақстандағы атмосфераны ластаушы зат үлесі

Қазақстанда атмосфераның ластануында өнеркәсіп пен көлік секторының үлестері басым. Энергетика саласы 15%-ға дейін үлес қосып, бұл баламалы энергия көздерін дамыту қажеттілігін көрсетеді. Мұндай зерттеулер мен мәліметтер экологиялық агенттік пен үкіметтің табиғатты қорғау саясатын жетілдіру үшін негіз болып табылады.

15. Атмосфералық ластанудың салдары

Атмосфераның ластануы бұлттардың сапасына және жауын-шашынға кері әсер етіп, өкпе және тыныс алу жолдарының ауруларының көбеюіне себеп болады. Сондай-ақ, өсімдіктердің дамуын тежей отырып, ауыл шаруашылығы өнімділігін төмендетеді. Жануарларда мутациялар пайда болып, олардың саны азаяды да, экожүйенің тепе-теңдігін бұзады. Ластаушы заттар сонымен қатар топырақ пен суға сіңіп, қоршаған ортаның жалпы жағдайын айтарлықтай нашарлатады.

16. Озон қабатының жұқаруы мен оның мәселелері

Озон қабаты — Жердің атмосферасында орналасқан және бізді Күннен келетін зиянды ультракүлгін сәулелерден қорғайтын табиғи қорғаныс. Оның жұқаруына негізінен фреондар мен өндірістік химикаттар әсер етеді. Бұл заттар озон молекулаларын бұзып, қабаттың әлсіреуіне әкеледі, нәтижесінде Күн сәулесінің тіршілікке қауіпті спектрі жер бетіне тарала бастайды.

Озон қабатының бұзылуы тек экологиялық мәселе емес, сондықтан оның зияны жиынтық бірнеше бағытта көрінеді. Біріншіден, адам денсаулығы тұрғысынан тері қатерлі ісігі қаупі артады, өйткені ультракүлгін сәулелер терінің жасушаларын зақымдайды. Екіншіден, жануарлардың тұқымдары мутацияға ұшырауы мүмкін, бұл биологиялық әртүрлілік пен экожүйелердің тұрақтылығына қауіп төндіреді. Үшіншіден, ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірілуі нашарлап, адамдардың азық-түлік қауіпсіздігіне әсер етеді. Осы мәселелерді жеңу үшін озон қабатын қорғауға бағытталған халықаралық келісімдер қабылданды, мысалы, 1987 жылғы Монреаль протоколы, ол фреондардың қолданылуын шектеді.

17. Атмосфераның өздігінен тазару процесі

Атмосфера — бұл күрделі жүйе, онда әр түрлі физикалық және химиялық механизмдер бірігіп, оның өзін-өзі тазартуын қамтамасыз етеді. Табиғи тазарту процесінің негізгі сатылары төмендегідей: ластанған ауа массалары атмосфераға жіберіледі, онда ультракүлгін сәулелердің әсерімен химиялық реакциялар жүреді. Осылайша, зиянды заттар тотығып немесе ыдырап, қауіпсіз компоненттерге айналады. Мысалы, азот оксидтері мен көмірқышқыл газдары сияқты ластаушылар күн сәулесінің әсерінен бөлініп немесе бейтараптанады. Сонымен қатар, жауын-шашын да ауаны жуады — бұл да атмосфераның табиғи тазару механизмі. Осы үдерістер арқылы табиғат өз ортасын реттеп, өмірдің қауіпсіздігін сақтайды. Дегенмен, өнеркәсіптік және антропогендік ластаулардың көптігі бұл табиғи балансты бұзады, сондықтан ластауды азайту шаралары маңызды.

18. Атмосфераны қорғау жолдары

Атмосфераны қорғау — қазіргі уақытта жаһандық және жергілікті деңгейде маңызды міндет болып табылады. Біріншіден, өнеркәсіп орындарында зиянды газдар мен бөліністерді азайту үшін сүзгілерді орнатып, өндірістік технологияларды жаңғырту қажет. Бұл химиялық заттардың ауаға таралуын қысқартады.

Екіншіден, көлік саласында да атмосфераға әсерді төмендету керек. Қоғамдық көлік жүйесін дамыту және көлік қозғалысын реттеу бензинмен жүретін автокөліктердің шығарындыларын азайтады, бұл қалалық ауа сапасын жақсартады.

Үшіншіден, экологиялық таза энергия көздеріне көшу маңызды — күн, жел, гидроэнергетика сияқты балама энергиялар көмірқышқыл газдарының шығарылымын азайтады. Сонымен қатар, ағаш отырғызу ормандарды көбейтіп, ауадағы ластаушыларды сіңіреді. Осы шаралар кешенді түрде қолға алынса, атмосфераны қорғау тиімді болады.

19. Атмосфера туралы қызықты деректер

Атмосфераның жалпы массасы — 5,15 триллион тонна. Бұл санның маңыздылығы оның Жер ғаламшарына түсетін қысым мен ауа құрамын сақтауда ерекше рөл атқаратындығында жатыр. Атмосфераның бұл үлкен массаcы болмаса, тіршілік иелерінің тыныс алуы мүмкін емес. Сонымен бірге, атмосфера көптеген метеориттерді жандырып жібереді, осылайша әлемге қауіп төндіретін ғарыштық заттардың жерге түсуін азайтады. Осы атақты ғылыми дерекшені Қазақстан Республикасының Ғылым академиясы 2023 жылы растаған.

20. Атмосфераны қорғау – біздің ортақ міндетіміз

Атмосфераны сақтау — бұл тек экология мамандарының ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Қоршаған ортаны қорғау болашақ ұрпақтың денсаулығы мен өмір сүру сапасын қамтамасыз етеді. Бұл әрекет тұрақты дамудың маңызды құрамдас бөлігі ретінде қаралуы тиіс. Сондықтан азаматтардың, ұйымдардың және билік орындарының бірігіп, ынтымақтастықта жұмыс істеуі маңызды. Бірлескен күш-жігеріміз арқылы біз атмосфераны таза әрі қауіпсіз ете аламыз, сондай-ақ табиғат пен адамзаттың үйлесімін сақтай аламыз.

Дереккөздер

Атмосфералық зерттеу институты. Атмосфера қабаттарының сипаттамасы. 2023.

Қазақстан экологиялық агенттігі. Атмосфера ластану статистикасы. 2022.

Ғылыми мәліметтер негізінде. Атмосфера газдарының құрамы.

Әлемдік атмосфералық зерттеулер. Газдардың пайыздық құрамы. 2023.

Экология мен климатология жөніндегі ғылыми журнал. Атмосфераның қалыптасу тарихы және қазіргі жағдайы. 2021.

Ұлттық озон зерттеу орталығы. Озон қабатының қорғау шаралары. – Алматы, 2021.

Қазақстандық экология және табиғатты қорғау агенттігі. Атмосфераның ластану динамикасы. – Нұр-Сұлтан, 2022.

Бекенов А.С. Атмосфералық химия негіздері. – Алматы: Ғылым, 2019.

Қазақстан Республикасы Ғылым академиясы. Экология және табиғи ресурстар. – 2023.

Тимофеев П.А. Монреаль протоколы және озон қабатын қорғау. – Мәскеу, 2017.