Текст выступления:

Қазақстанның инновациялық құрылымдық жағдайы
1. Қазақстандағы инновациялық құрылым және негізгі бағыттар

Инновация – кез келген елдің экономикалық және қоғамдық дамуының маңызды факторы. Қазақстанда инновациялық құрылым елдің жаңаруына, технологиялық деңгейінің өсуіне және бәсекеге қабілеттілігінің артуына негізделген. Бұл презентацияда еліміздегі инновациялық дамудың негізгі бағыттары мен оның құрылымдық элементтері таныстырылады. Мұндай құрылымдар елдің ғылым мен өндірісін тығыз байланыстырып, жаңа технологияларды енгізуге ықпал етеді.

2. Инновациялық құрылымның тарихи қалыптасуы мен маңызы

Қазақстан инновациялық саясатты 2000-жылдардың басынан бастап белсенді түрде қалыптастыра бастады. Бұл процесте елдің стратегиялық даму бағдарламалары негізгі рөл атқарды. Олар ғылым мен инновацияларды қолдау арқылы экономикадағы жаңа секторларды дамытуға басымдық берді. Сонымен қатар, халықаралық инновациялық үрдістерге сәйкес экожүйе құру – елдің технологиялық даму желісін кеңейте түсті. Инновациялар елдің тұрақты дамуы мен жаһандық нарықта табысты болуына бағытталған.

3. Инновациялық инфрақұрылымның негізгі элементтері

Инновациялық инфрақұрылымның құрамына бірнеше негізгі элементтер кіреді. Біріншіден, ғылыми-зерттеу институттары мен тәжірибелік-конструкторлық бюролар жаңа құрылғылар мен технологияларды әзірлейді. Екіншіден, технопарктер мен инкубаторлар стартап жобаларды қолдап, идеяны өндірістік өнімге айналдыруда маңызды рөл атқарады. Үшіншіден, арнайы қаржыландыру құралдары мен инвестициялық қорлар инновациялық жобаларды қаржыландырады және нарыққа шығуына жол ашады. Бұл компоненттер бірлесіп, инновациялық жүйенің негізін құрайды.

4. Инновациялық саясаттың дамуының негізгі кезеңдері

Қазақстанда инновациялық саясаттың дамуы бірнеше кезеңнен өтті. 2000-2005 жылдары инновацияны қолдау негізін қалаған «Қазақстан-2030» стратегиялық бағдарламасы қабылданды. 2006-2010 жылдар аралығында ғылыми-зерттеу инфрақұрылымын жаңғырту және технопарк желісін кеңейту жұмыстары белсенді жүргізілді. 2011-2015 жылдары мемлекеттік қолдау және қаржыландыру құралдары жетілдіріле бастады. Соңғы кезеңде 2016 жылдан бастап цифрлық трансформация мен стартап индустриясын дамытуға баса назар аударылды. Әр кезеңде инновациялық экожүйені нығайту мақсатында нақты шаралар қабылданып, нәтижелі өзгерістер орын алған.

5. Ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерге мемлекет қолдауы

Қазақстанда ғылым мен зерттеуге мемлекеттен тұрақты қолдау көрсетіліп келеді. 2022 жылы ғылыми-зерттеу жұмыстарына елдің жалпы ішкі өнімінің 0.13%-ы бөлінді. Бұл көрсеткіш еліміздің ғылым саласына деген мемлекеттік міндеттемелердің нақты көрінісі және ғылыми-техникалық жаңалықтарды дамытуға бағытталған саясаттың айғағы. Мұндай қаржыландыру зерттеу орталықтарының қызметін нығайтып, жаңа технологияларды жасауға мүмкіндік береді.

6. Ғылыми кадрлардың динамикасы

2017-2022 жылдары Қазақстанда ғылыми қызметкерлер санының өсуі байқалды. Сонымен қатар, жас ғалымдардың үлесі көлемді артты, бұл еліміздің ғылыми әлеуетінің жаңғыруын көрсетеді. Жас мамандардың ғылымға қызығушылығы ғылым саласын жандандырып, жаңа идеялардың туындауына қолдау болған. Бұл үрдіс ғылыми зерттеулердің әрі қарай дамуына және инновациялық шешімдердің шығарылуына үлкен серпін беруде.

7. Технопарктердің рөлі мен үлесі

Қазақстанда 11 технопарк жұмыс істейді, олар ғылыми жобаларды дамытуға маңызды инфрақұрылымды ұсынады. Бұл орталықтар зертхана, өндірістік базалар мен кәсіпкерлерге кеңес беру қызметін ұйымдастырады. Технопарктер стартаптарға көмек көрсету арқылы инновацияларды нарыққа шығаруды жеделдетеді. Astana Hub - IT саласындағы жетекші технопарк, ол цифрлық технологияларды дамыту мен халықаралық нарыққа шығуға мүмкіндік береді. Бұл орталық заманауи технологияларды қолдауда айтарлықтай рөл ойнайды.

8. Инновациялық өнім өндірудің өсу динамикасы

2010 жылдан бері елімізде инновациялық өнімдердің көлемі тұрақты түрде өсіп келеді. 2020-2022 жылдары бұл көрсеткіш айтарлықтай қарқын алған. Мемлекеттік қолдаулар мен салалық реформалардың нәтижесінде жаңа технологиялар тез арада өндіріске енгізілуде. Бұл өсім экономиканы жаңғыртуда инновациялардың рөлін айқындап, өнім сапасы мен экспорт әлеуетін арттыруға мүмкіндік берді. Ұлттық статистика агенттігінің мәліметі бойынша, инновациялық өнімнің көлемі соңғы жылдары екі есеге жуық ұлғайды.

9. Индустрия 4.0 бағытындағы бастамалар

Қазақстанда Индустрия 4.0 – сандық технологияларды өнеркәсіпте кеңінен қолдануға бағытталған бастамалар іске асырылуда. Бұл бағытта цифрландыру, автоматтандыру, жасанды интеллект пен IoT технологияларын ендіру жоспары жасалуда. Осының нәтижесінде өндіріс тиімділігі артып, ресурстар үнемделеді. Жобалар кәсіпорындарға инновациялық шешімдерді тез енгізуге мүмкіндік береді және бәсекеге қабілеттілікті жоғарылатады.

10. Стартап индустриясының дамуы

Стартап саласы Қазақстанда соңғы жылдары қарқынды дамуда. Жаңа кәсіпорындар мен технологиялық жобалар цифрлық экономикаға серпін береді. Мемлекеттік және жеке секторлардың қолдауымен стартаптар қаржыланып, халықаралық нарыққа шыға бастауда. Бұл процесс елдің инновациялық экожүйесін нығайтып, жастар арасында кәсіпкерлікті дамытудың маңызды бағытына айналды.

11. Инновациялық кластерлер мен аймақтық хабтар

Алматы, Астана және Шымкент қалаларында жоғары технологиялық кластерлер құрылып, олар зерттеу мен өндірісті біріктіру арқылы экономикалық өсуді қамтамасыз етеді. Қарағанды мен Өскеменде IT-хабтардың дамуы кәсіпкерлер мен ғалымдардың ынтымақтастығына қолдау жасап, инновацияны кеңейтуге ықпал етуде. Сонымен қатар, аймақтық кластерлер халықаралық серіктестік пен шетелдік инвестицияларды тартудың арқасында ғылыми және технологиялық жобаларды кеңейтуде маңызды рөл атқарады.

12. Инновация салалары бойынша үлестің бөлінуі

Қазақстандағы инновациялық белсенділік негізінен өнеркәсіп пен IT салаларына бағытталған. Бұл секторлар инновацияның ең үлкен үлесін құрайды. Сондай-ақ, ауыл шаруашылығы және білім беру салалары да тұрақты дамып келеді, бұл елдің ұзақ мерзімді дамуына серпін береді. Барлық осы салалар экономиканың әртүрлі бағыттарында технологиялық жаңартулар мен инновациялық шешімдерді енгізуді қамтамасыз етеді.

13. Шетелдік инвестиция тарту динамикасы

2022 жылы Қазақстанда инновациялық жобаларға 1,7 миллиард АҚШ долларынан астам шетелдік инвестиция тартылды. Бұл қаржы жаңа технологияларды енгізу мен дамытуға мүмкіндік жасады. Корея, Германия және АҚШ кәсіпорындары жүйелі түрде елдегі жобаларға үлес қосып, стратегиялық ынтымақтастықты нығайтты. Инвестициялар негізінен IT, энергетика және биотехнология салаларына бағытталды, бұл өнімділік пен экспорт әлеуетін арттыруға ықпал етті. Осындай қолдаудың арқасында еліміздің ғылыми әлеуеті халықаралық деңгейде мойындалуда.

14. Инновациялық жобаның іске асу кезеңдері

Қазақстандағы инновациялық жобалардың іске асу процесі бірнеше маңызды кезеңнен тұрады. Бірінші кезең – идеяны анықтау және зерттеу. Одан кейінгі қадам – жобаны әзірлеу және технологияны сынау. Үшінші кезеңде мемлекеттік қолдау алу және қаржыландыру мәселелері қарастырылады. Әрі қарай өндірісті ұйымдастыру және нарыққа шығару кезеңдері жүзеге асады. Бұл кезеңдер арасындағы қатынастар үйлесімділікті талап етеді және табысты инновациялық жобаны жүзеге асырудың негізі болып табылады.

15. Қазақстанда инновацияларды енгізудегі кедергілер

Инновацияларды енгізу барысында бірнеше қиындықтар кездеседі. Біріншіден, технологиалық инфрақұрылым әлі қажет деңгейде дамымаған, бұл жобалардың кеңейтіліп, өнімді нарыққа жеткізілуіне кедергі жасайды. Екіншіден, ғылыми зерттеулер мен бизнес арасындағы байланыс әлсіз, коммерцияландыруға қажетті қаржыландыру мен тәжірибелік қолдау жеткіліксіз. Осы факторлар инновациялық экожүйенің толыққанды дамуына тосқауыл болып отыр.

16. Білім саласындағы инновациялық жобалар

Бүгінгі таңда елімізде білім беру саласында инновациялық жобалар қарқынды дамуда. Мысалы, STEM бағытындағы бағдарламалар мектептерде кеңінен енгізіліп, таңғажайып робототехника үйірмелері оқушылардың шығармашылық қабілетін жаңа деңгейге көтеруде. Бұл бағыт оқушыларға тек теорияны меңгертіп қана қоймай, практикалық дағдылар мен техникалық ойлауды дамытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, WorldSkills Kazakhstan ұлттық қозғалысы жастар арасында кәсіби шеберлікті арттырып, олардың еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін нығайтады. Бұл қозғалыс Қазақстанның икемді және технологиялық дамыған еңбек күшін қалыптастыруға маңызды үлес қосуда. Сонымен қатар, «BilimLand» және «UStudy» сынды онлайн платформалар білімге қолжетімділікті кеңейтеді, оқушылар мен мұғалімдерге ақпараттық технологияларды пайдалана отырып жаңа білім алу мен оқыту тәсілдерін тиімді үйлестіруге мүмкіндік береді. Осындай жобалардың арқасында білім беру жүйесі заман талабына сай дамуда.

17. Жас кәсіпкерлер мен ғылымға қызығушылықтың артуы

Қазақстанда жастардың инновациялық бастамаларын қолдау мақсатында негізгі бағдарлама — Startup Bolashak іске қосылғаннан бері жас кәсіпкерлер белсенділік танытуда. Бұл бағдарлама жастарға стартап жобаларын дамыту, бизнес құру және ғылым саласында тәжірибе жинауға кең мүмкіндіктер ұсынады. 2018 жылдан бастап көптеген жас кәсіпкерлер өз идеяларын жүзеге асыруға кірісті және инновация саласында олардың күш-жігері күшейіп келеді. Әлемдік үрдістерге сай, жастар өздерінің шығармашылық әлеуетін іске қоса алады, бұл ел экономикасының жаңғыруына ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл үрдіс жастардың кәсіби және ғылыми салаларда дамуына септігін тигізеді, нәтижесінде Қазақстанның инновациялық әлеуеті арта түседі.

18. Экологиялық инновациялар және «жасыл технологиялар»

Экологиялық инновациялар елімізде қарқынды дамып келеді. Соңғы жылдары «жасыл технология» ұғымы кеңінен танымал болып, бұл бағытта нақты жобалар жүзеге асырылуда. Мысалы, қалаларда энергияны үнемдеу және қайта жаңғыртылатын энергия көздерін пайдалану жобалары қолға алынған. Бұл шаралар қоршаған ортаны қорғаумен қатар, экономикалық тиімділікті арттырады. Қазақстанда экологиялық таза ауыл шаруашылығы мен өндіріс әдістерін енгізу арқылы жергілікті табиғатты сақтау және климаттық өзгерістерге төтеп беру мүмкіндіктері артып келеді. Ұлттық және жергілікті деңгейде жасыл технологиялар қолдауына байланысты инновациялар қоғам тарапынан да кең қолдау тауып, экологиялық сананың артуына ықпал етеді.

19. Қазақстанның инновациялық болашағы мен әлеуеті

Қазақстанның инновациялық даму жолындағы маңызды кезеңдері негізінен соңғы онжылдықта байқалады. Бұл процестің басы ретінде 2010 жылдардағы ғылыми-техникалық жобалар мен инновациялық орталықтардың құрылысы алынып отыр. Кейінгі кезеңде, 2015-2020 жылдары мемлекет цифрландыру мен IT секторын қолдап, цифрлы экономикаға басымдық берді. Бұл бағыттағы шаралар инновациялық идеялардың іске асуына жол ашты. Ұзақ мерзімді жоспарлар шеңберінде 2021 жылдан бастап жасанды интеллект пен биоинженерия салалары дамытылуда, бұл Қазақстанның әлемдік инновациялық аренадағы беделін арттыруға бағытталған. Осындай ауқымды жұмыстар еліміздің болашағын жарқын етуге негіз болып отыр.

20. Қазақстан инновациялық даму жолында

Жаңа технологиялар мен қабілетті мамандардың арқасында Қазақстан экономикасы тұрақты өсу кезеңіне көшуде. Елдің инновациялық әлеуетін арттыру, білім мен цифрландыру саласына басымдық беру — алдағы жылдардың басты мақсаты. Бұл үрдіс нарықтық қатынастарды жетілдіріп, елдің бәсекеге қабілеттілігін нығайтады. Қазақстанның дамуы технологиялық прогресті терең енгізу арқылы жүзеге асып, жас ұрпаққа жарқын келешек құруға сеп болмақ.

Дереккөздер

Буляков А.И. Инновационная экономика Казахстана: состояние и перспективы // Экономика и управление, 2021.

Министерство науки и высшего образования Республики Казахстан. Годовой отчет 2022.

Отчет Национального агентства по статистике Казахстана, 2023.

Токарев В.В. Инновационная политика в Казахстане: опыт и вызовы // Вестник науки и образования, 2022.

Смирнова Е.Н. Роль технопарков в развитии инновационной экосистемы // Технологии XXI века, 2023.

А. Д. Кенжебаев, "Білім беру саласындағы инновациялар мен Қазақстанның даму жолы", Алматы, 2022.

Қазақстан Республикасының Статистика комитеті, "Жастар саясаты туралы деректер", Алматы, 2023.

Н. С. Мухамеджанова, "Экология және жасыл технологиялар", Экология журналы, №4, 2021, с. 45-52.

Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі, "Цифрлы экономика және инновациялар", Астана, 2020.