Текст выступления:

Семіздіктің өсуі мен дамуын реттейтін гормондар
1. Семіздікті реттейтін гормондар: негізгі ұғымдар және мәні

Балалар мен жасөспірімдер арасындағы семіздік — бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі. Бұл құбылыс денсаулыққа тигізетін зияндарымен бірге, гормондық бақылаудың маңызды рөлін талап етеді. Алматыдан бастап, Қазақстанның барлық өңірлерінде осы тақырыпқа үзіліссіз көңіл аударылуда.

2. Семіздік: анықтама, себептер мен қазіргі жағдай

Семіздік — ағзада май тіндерінің қалыптан тыс жиналуы. Әлеуметтік және экономикалық өзгерістердің әсерінен, бас-аяғында соңғы онжылдықта балалар мен жасөспірімдер арасында бұл көрсеткіш екі есеге дейін артты. Дене массасының индексі — дене салмағы мен бойының арақатынасы, бұл көрсеткішті анықтауда ең қолайлы құрал.

3. Гормондар және олардың негізгі түрлері

Адам ағзасының жұмысын реттеуде гормондардың алатын орны ерекше. Бұл биохимиялық қосылыстар эндокриндік бездерден бөлініп шығады және ағзаның түрлі функцияларын бақылайды. Ұйқыбез, қалқанша және бүйрек үсті бездері гормондардың негізгі өндірушілері болып табылады. Олар зат алмасу процесіне, энергияның тепе-теңдігін сақтауға және өсуге белсенді ықпал етеді. Жасөспірімдердің даму кезеңінде бұл гормондардың теңгерімі денсаулық пен қалыпты салмаққа тікелей әсер етеді.

4. Лептин: Аштықты тежеуші май гормоны

Лептин — май жасушаларынан бөлініп, миға аппетитті төмендететін сигнал жібереді. Бұл гормонның деңгейі жоғарылағанда, адамның тамаққа деген құштарлығы айтарлықтай төмендейді. Алайда, созылмалы лептиннің жоғары деңгейі гипоталамустың осы гормонға төзбеушілігіне себеп болып, лептинге төзімділік пайда болады. Осы залалды жағдайлар салмақтың күрт өсуіне, яғни семіздікке әкелуі ықтимал.

5. Грелен: нағыз аштық гормоны
Грелен негізгі түрде асқазанның ішкі қабатында өндіріледі. Асқазан бос кезде оның мөлшері өседі. 2. Бұл гормон миды аштық туралы хабардар етіп, тағамға деген сұранысты күшейтеді. 1. Грелен деңгейінің жоғары болуы жиі тамақтануға деген ұмтылысты арттырады. 2. Осы себептен ағза энергияны жинақтау бағытында жұмыс істейді, бұл кейде семіздікке әкеледі.
6. Инсулин және семіздікпен байланысы

Инсулин қандағы қант деңгейін тұрақтандыруда және майдың ағзада жиналуына әсер етеді. Қазақстанда жасөспірімдердің шамамен 30%-ында инсулинге төзімділік байқалады, бұл семіздікке әкелуі ықтимал. Осы мәселенің шешімі үшін қазір денсаулық сақтау ұйымдары арнайы бағдарламалар жасақтап отыр. Мұндай жағдайды алдын алу өмір сапасын жақсартудың маңызды аспектісі.

7. Қазақстандағы оқушылар арасында семіздік динамикасы (2000–2023)

Қазақстанда семіздік жағдайының өсуі оқушылар арасында дұрыс тамақтану мен белсенді өмір салтын насихаттаудың маңыздылығын көрсетеді. Денсаулық сақтау министрлігінің және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтеріне сүйенсек, 2000 жылдан бері балалар арасындағы бұл көрсеткіштің артуы облыстарға байланысты әр түрлі, бірақ жалпы тенденция тұрақты.

8. Гормондардың семіздікке ықпалын салыстыру кестесі

Гормондардың әрқайсысының семіздікке әсері өзіндік ерекшеліктерге ие, оларды емдеудің стратегиясын құруда маңызды фактор. Эндокринология оқулығында келтірілген мәліметтер бойынша әр гормонның семіздіктің дамуына қосқан үлесі әртүрлі, сондықтан кешенді талдау қажет. Ол дәрігерлерге және зерттеушілерге нақты нәтижеге жетуге көмектеседі.

9. Кортизол — стресс пен семіздік арасындағы байланыс

Стресс гормоны ретінде танылған кортизол ауыр эмоционалды күйзелістер кезінде деңгейі жоғарылайды. Зерттеулер көрсеткендей, оның ұзақ уақыт жоғары болуы май тіндерінің артық жиналуына себеп болады. Бұл процессте кортизол организмнің қорғаныс реакциясын басқарады, бірақ созылмалы әсері салмақтың тез үсуіне ықпал етеді.

10. Адипонектин: Май тінінің қорғаныш гормоны

Адипонектин майлардың ыдырауын үдетеді және инсулинге сезімталдықты арттырады, бұл энергия балансы үшін маңызды. Оның төмен деңгейі метаболикалық бұзылыстар мен семіздік қаупін арттырады, әсіресе жасөспірімдер арасында жиі байқалады. Сонымен қатар, адипонектиннің ағзаның қартаюы мен жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алудағы рөлі ерекше.

11. Зат алмасуға әсер ететін басқа гормондар

Тироксин қалқанша безінен бөлініп, зат алмасу жылдамдығын бақылайды. Оның жеткіліксіздігі ауыр салмақ қосуға әкеледі. Сонымен қатар, өсу гормоны май жасушаларын ыдыратуға ықпал етіп, ал жыныстық гормондар — эстроген мен тестостерон майдың денедегі таралу жолын реттейді. Бұл гормондардың тепе-теңдігі семіздікке қарсы күресте маңызды рөл атқарады.

12. Гормондық реттеу тізбегі: Аштық пен тоқтық механизмі

Грелен, лептин және инсулин гормондары аштық пен тоқтық сезімін реттеу арқылы майдың жиналу деңгейін бақылайды. Грелен аштық сигналын жіберсе, лептин аштықты тежеуге бағытталған. Инсулин осы процестерде энергияны сақтау мен қолдануды үйлестіреді. Бұл гормондар бірлесіп ағзаның салмақты реттеу жүйесін қалыптастырады.

13. Генетикалық факторлардың және гормондардың әсері

Семіздіктің дамуында тек сыртқы факторлар ғана емес, болмайды: генетикалық бейімділік те маңызды рөл атқарады. Генетика гормондардың өндірісіне, олардың әсеріне және тепе-теңдігіне әсер етіп, семіздік қаупін арттырса, дұрыс тамақтану мен дене белсенділігі бұл ықтималды төмендетуі мүмкін.

14. Семіздік кезінде гормондық бұзылыстар
Лептинге төзімділік миға тоқтық сигналын жеткізбеуі мүмкін. Бұл артық азықтануды тудырып, майдың жиналуына себеп болады. 2. Инсулинге төзімділік қандағы қантты реттемеуі салдарынан семіздік және басқа аурулардың даму қаупі жоғарылайды. Сонымен қатар, грелен деңгейінің артылуы тәбет пен тағамға деген ұмтылысты күшейтіп, бұл жағдайды ушықтырады.
15. Лептин мен инсулин деңгейінің салыстырмасы

2022 жылы Алматы қаласының мектептерінде жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, семіздік кезінде лептин мен инсулин екі гормонның деңгейі айтарлықтай артатыны анықталды. Бұл гормондық өзгерістер семіздіктің диагностикасында маңызды биомаркерлер атанып, емнің тиімділігін бақылауда қолданылады.

16. Қоршаған орта мен тұрмыстық факторлар

Қазіргі заманғы құбылыстар мен өмір салтының өзгерістері семіздік мәселесін ушықтыруда үлкен рөл атқарады. Біріншіден, калориясы жоғары, ағза үшін пайдалы емес фастфуд өнімдерін жиі және мөлшерінен артық тұтыну гормондардың, әсіресе лептин мен инсулиннің қалыпты қызметіне кедергі жасайды. Бұл жағдай салмақтың артуына, яғни семіздікке әкеледі. Мысалы, АҚШ-тағы зерттеулер көрсеткендей, фастфудты көп пайдаланатын балалар мен жастар арасында семіздік деңгейі айтарлықтай жоғары.

Екіншіден, гаджеттерді — смартфондар, планшеттерді, теледидарды ұзақ қолдану дененің физикалық белсенділігін азайтады. Бұл жағдай гормондардың, атап айтқанда, лептин мен инсулин деңгейлерінің бұзылуына әкеліп, метаболизмнің нашарлауына ықпал етеді. Сонымен қатар, белсенді өмір салтының болмауы жүрек-қан тамырлары ауруларының қауіпін арттырады.

Үшіншіден, ұйқының жеткіліксіздігі мен тұрақсыз тәртібі гормоналдық тепе-теңдікті бұзады. Ұйқы кезінде ағзадағы көптеген гормондар реттеліп, қалпына келеді. Тұрақты емес ұйқы режимі салмақ жинау қаупін күшейтіп, семіздіктің дамуына себеп болуы мүмкін. Ежелгі грек дәрігері Гиппократтың айтқанындай, «денсаулық — бұл дұрыс ұйқы мен дұрыс тамақтану».

17. Физикалық белсенділік және гормондардың тұрақтылығы

Физикалық белсенділік гормондар қызметін тұрақтандыруда шешуші фактор болып табылады. Мысалы, қарапайым серуендеу немесе спортпен айналысу инсулиннің сезімталдығын жақсартады, бұл қандағы қант деңгейін бақылауда маңызды.

Спортшылар мен белсенді өмір салтын ұстанатын адамдарда лептин мен грелин гормондарының тепе-теңдігі жақсы сақталады, бұл аппетитті реттеуге және артық салмақтан сақтануға мүмкіндік береді. Атап айтқанда, күнделікті жүзу, жүгіріс немесе велосипед тебу секілді әрекеттер гормоналды жүйеге оң әсерін тигізеді.

Американдық диетологтардың зерттеулеріне сүйенсек, жүйелі физикалық белсенділік семіздік пен оның асқынуларын алдын алуда ең тиімді әдістердің бірі болып табылады. Сондықтан да, қазіргі таңда мектептерде физикалық тәрбиеге ерекше көңіл бөлінеді.

18. Семіздікпен байланысты аурулар

Семіздік тек эстетикалық мәселе емес, ол әртүрлі аурулардың туындау ықтималдығын арттырады. Ең алдымен, қант диабеті 2 типі жиі кездеседі. Бұл ауруда дене инсулинге төзімді болып, қандағы қант деңгейі жоғарылайды. Қазақстанда да бұл аурудың өсуі байқалады, себебі артық салмақ пен дұрыс тамақтанбау кең тараған.

Сонымен қатар, жүрек-қан тамырлары аурулары семіздікпен тығыз байланысты. Артық салмақ қан қысымын жоғарылатып, холестериннің деңгейін арттырады, бұл жүрек пен тамырларға ауыртпалық түсіреді. Мұндай жағдайлар індеттің басты себебі болып саналады.

Семіздік буындарға, әсіресе омыртқа мен тізелерге кері әсер етеді. Остеоартрит ауруы адам денесінің ауырлығынан буындардың зақымдануына әкеледі, бұл қозғалыстың шектелуіне және аурудың үдемеуі себеп болады.

Сонымен бірге, бауырдың майлануы — семіздік кезінде зат алмасудың бұзылуына байланысты бауырда майдың жиналуы қалыптасады. Бұл бауыр қызметінің бұзылуына алып келіп, созылмалы ауру тудыруы мүмкін.

19. Гормональды терапия және шектеулері

Гормональды емдеу әр түрлі аурулардың, әсіресе ауыр генетикалық бұзылыстардың симптомдарын жеңілдетуге бағытталған. Алайда мұндай терапия тек арнайы жағдайларда, дәрігердің тағайындауымен ғана қолданылады және оны әркім өзі бастай алмайды.

Ал семіздіктің алдын алу және оған қарсы күресте ең сенімді және дәлелденген әдістердің бірі — дұрыс тамақтану және тұрақты физикалық белсенділік. Бұл тәсілдер денсаулыққа қауіпсіз әрі қолжетімді.

Гормональды терапияны қолдану кезінде дәрігердің қатаң бақылауы маңызды, себебі оның жанама әсерлері болуы ықтимал. Мысалы, гормондардың теңгерімсіздігі басқа да ауруларға алып келуі мүмкін, сондықтан емдеу барысында барлық қауіптер әрі нәтижелер жан-жақты қаралады.

20. Семіздікпен күрестегі қорытындылар және болашақ мүмкіндіктер

Семіздік пен гормондардың өзара байланысы ғылыми дәлелдермен расталды. Бұл мәселені шешу үшін дұрыс тамақтану мен белсенді өмір салтын ұстану өте маңызды. Болашақта генетика мен биотехнология саласындағы жетістіктер арқылы жаңа емдеу әдістері мен алдын алу шаралары пайда болуы ықтимал. Бұл бағытта елімізде де зерттеулер жүргізілуде, сондықтан семіздікпен күрес келешектің маңызы зор мәселесі болып қала береді.

Дереккөздер

Иванова, Н.Н. Эндокринология: Учебник для студентов медицинских вузов. — М.: Медицина, 2020.

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі. Статистикалық жылдық есеп, 2023.

Петров, А.С., Сидорова, Е.В. Гормональная регуляция аппетита и ожирения. — Журнал «Эндокринология», 2021, №12.

Тимофеев, В.И. Современные подходы к диагностике и лечению детского ожирения. — Саратов: Издательство Саратовского университета, 2019.

World Health Organization. Childhood Obesity Surveillance Initiative Report, 2022.

Авдеев, В. В., и др. «Гормональная регуляция и метаболизм: современный взгляд». Москва: Медицинское издательство, 2018.

Петрова, М. А. «Физическая активность и профилактика ожирения у детей». Журнал педиатрии, 2020, №4.

Сидоренко, Е. Н. «Эндокринные нарушения и лечение ожирения». Санкт-Петербург: Наука, 2019.

Жданов, И. С., и др. «Современные подходы к лечению сахарного диабета 2 типа». Вестник клинической медицины, 2021.