Текст выступления:

Жүсіпбек Аймауытов
1. Жүсіпбек Аймауытовтың өмірі мен шығармашылығына шолу

Қазақ әдебиеті мен ағартушылығының алып тұлғасы — Жүсіпбек Аймауытов, ұлттың рухани жаңғыруында ерекше орын алған көрнекті қайраткер. Оның өмірі мен еңбегі қазақ халқының мәдениеті мен білімінің даму тарихында терең із қалдырды. Аймауытовтың шығармашылығы мен қоғамдық қызметі ұлттық сана мен тәуелсіздік идеяларын ұлтқа ұғындыруда зор үлес қосты.

2. XX ғасырдағы қазақ қоғамының тарихи-мәдени сипаты

XX ғасыр басында қазақ қоғамы патшалық Ресей империясының отаршылдық саясатының зардабымен бетпе-бет келді. Бірақ дәл осы кезеңде ұлттық демократиялық қозғалыстар пайда болып, зиялы қауым арасында ұлттық сана ояну басталды. Қазақтың ағартушылары білім реформалары мен мәдениет саласындағы жаңалықтарды насихаттап, халықтың қоғамдық өмірі мен мәдениетінде елеулі өзгерістер тудырды.

3. Жүсіпбек Аймауытовтың ерте өмір жолы

Жүсіпбек Аймауытовтың балалық және жастық шағы қазақтың дәстүрлі ортасында өтті. Ол әкесі мен анасының тәрбиесімен өсіп, ауылдық тіршіліктің мәнін терең түсінді. Ол жастайынан білімге құштар болып, ұлттық рухани құндылықтарға ерекше мән берді. Оның алғашқы қадамдары қазақ тілінің дамуы мен әдеби шығармашылығында маңызды рөл атқарды.

4. Аймауытовтың отбасы мен тұрмыс-тіршілігі

Аймауытовтың отбасы қазақтың дәстүрлі шаңырағына тән қасиеттерге толы болды. Әкесі шаруашылықпен айналысқан қарапайым адам болса, анасы Бадан өнер мен парасатқа жақын ерекше тұлға болды. Жүсіпбек балалық және жасөспірімдік шақтарында ауыл тіршілігінің барлық қырларын көріп, еңбекке араласты. Отбасының тәрбиесі мен мәдени дәстүрлері оның тұлға ретінде қалыптасуына зор ықпал етті.

5. Білім алу және шығармашылыққа дайындық

1914 жылы Жүсіпбек Семейдегі мұғалімдер семинариясына түсіп, орыс тілін еркін меңгере бастады, бұл оның білім көкжиегін кеңейте түсті. Ол қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбайұлының шығармаларын терең зерттеп, ұлттық әдебиетке деген қызығушылығын арттырды. Сонымен қатар Ресей мен қазақ мәдениетін терең меңгеріп, заманауи әдеби ағымдар туралы білім алды. Осы жылдарда ол педагогикалық әдістерді игеріп, ағартушы ретінде болашақ қызметіне дайындалды.

6. Қоғамдық-ағартушылықтағы маңызды кезеңдері

Жүсіпбек Аймауытов қоғамдық және ағартушылық қызметін 1910-1920 жылдары белсенді жүргізді. Ол қазақ тілінде газеттер мен журналдарда жиі публицистикалық мақалалар жариялады, ұлттық мәдениетті дәріптеу мен халықты білімге шақыру ісінде алдыңғы қатарда болды. Алаш қозғалысының идеясын қолдап, ұлттық тәуелсіздік пен оқыту саласындағы реформаларды насихаттады. Бұл кезең оның қоғамдық өмірдегі беделін арттырып, ұлт зиялысы ретінде танылуына себеп болды.

7. Жүсіпбек Аймауытовтың шығармаларының жанрлық бөлінісі

Аймауытовтың мұралары әртүрлі жанрларда кең ауқымды: прозадан бастап, поэзия, публицистика және драматургияға дейін созылады. ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының сирек қорлары мен Аймауытов мұражайының мәліметтері бойынша, оның шығармашылық мұрасы көркем әдебиеттің сан қилы түрлерін қамтиды. Бұл жалпы қазақ әдебиетін мәдени жаңару кезеңіне бастар шығармалар жиынтығы болып табылады. Оның туындылары ұлттық рух пен қоғамның мәселелерін көркем әрі терең жеткізеді.

8. Аймауытовтың драматургиядағы алғы еңбектері

Жүсіпбек Аймауытов қазақ драматургиясының негізін қалаушылардың бірі ретінде танылды. Оның пьесалары ұлттық дәстүрлер мен заман талабын үйлестіре отырып жазылған. Еңбектері арқылы қоғамдағы әлеуметтік мәселелер мен ұлттық санадағы күрделі тақырыптарды көтерді. Ол қазақ театр өнерінің дамуына үлкен ықпал етіп, жаңа стиль мен мазмұнды енгізді, осы арқылы халықтың рухани өміріне серпін берді.

9. Көркем прозаның басты ерекшеліктері

«Ақбілек» романы әйел тағдыры мен ішкі сезімдерін психологиялық тереңдікпен суреттейді, қазақ прозасында адамның жан дүниесін жаңа қырынан танытты. «Қартқожа» повесінде әлеуметтік әділетсіздік пен ұлттық сана қалыптасуы көркем бейнеленді. Ал «Күнікейдің жазығы» шығармасы қоғамдағы әділетсіздік пен әлеуметтік өзгерістерді ашық талқылап, әділеттілік пен адамгершілік мәселелерін көтереді, осылайша қазақ прозасының мазмұны мен формасын байытты.

10. Публицистикалық қызметі мен баспасөздегі әсері

Аймауытов публицист ретінде «Сарыарқа» газетінде ұлттық мәселелер мен өзекті әлеуметтік тақырыптарға үн қосты. Сонымен бірге «Ақ жол» және «Қазақ тілі» газеттерінде қазақ қоғамының өркендеуіне бағытталған маңызды идеяларды насихаттады. Оның мақалалары қоғамдық пікірдің қалыптасуына ықпал етіп, жаңа идеялардың таралуына жол ашты. Ұлттық сана мен мәдениетті көтеруге арналған публикациялары қазақ зиялыларының көзқарасын кеңінен көрсетеді.

11. Педагогикалық көзқарастары

Жүсіпбек Аймауытов қазақ балаларының ұлттық тәрбиеге негізделген сапалы білім алуын жоғары бағалады. Ол жаңа үлгідегі мектептер ашуды насихаттап, ана тілінде оқытуды білімнің кепілі деп санады. «Тәрбиеге жетекші» еңбегінде балалардың жас ерекшеліктеріне сай оқыту мен тәрбиелеудің тиімді әдістерін талдап, қазақ педагогикасының негізін қалаушылардың бірі болды. Ол ұлттық тәрбиенің маңыздылығын кеңінен түсіндіріп, білім беру саласына жаңашылдық енгізуге күш салды.

12. Психологияға қосқан үлесі

1926 жылы жарық көрген «Жан жүйесі және өнер таңдау» атты кітабы қазақ тілінде жазылған алғашқы психология оқулығы болып табылады. Бұл еңбек оқыту мен тәрбиелеуде психологиялық заңдылықтарды қолдану қажеттігін дәлелдеді. Аймауытовтың шығармаларында қазақтың ұлттық менталитетіне сәйкес психологиялық түсініктер мен практикалық мысалдар келтіріліп, психология ғылымын қазақ қоғамына бейімдеу жүзеге асты. Оның еңбектері мектептегі оқыту әдістерін жетілдіріп, ұлттық тәрбие жүйесінің құрылуына маңызды үлес қосты.

13. Шығармаларының жылдар бойынша таралуы

Аймақтық кезеңде Аймауытовтың педагогикалық жұмыстары қарқынды дамып, білім беру мен идеология саласында ерекше көңіл бөлінді. Осы кезеңде оның шығармаларының саны артқанымен, мазмұндары кеңінен ағартушылық және педагогикалық бағытқа ауысты. Бұл қазақ қоғамындағы білім мен мәдениетті жаңғырту қажеттілігінің айқын көрінісі болды. ҚР Ұлттық Ғылым Академиясы мен Аймауытов мұражайының 2023 жылғы деректері осы үрдісті дәлелдейді.

14. Қоғамдағы орны мен беделі

Жүсіпбек Аймауытов – ұлттық азаттық пен мәдениеттің қорғаушысы ретінде Алаш қозғалысының белсенді мүшесі болды. Ол қазақ халқының тәуелсіздігі мен рухани дамуын қолдап, қоғамдық пікірді қалыптастыруға зор еңбек сіңірді. Оның тың идеялары мен шығармашылық жолы ұлттың болашаққа көзқарасын жаңғыртып, тарихта құрметпен есте қалды. Аймауытовтың қоғамдық-саяси мәселелерге ашық үн қосуы оның ұлтымыздың рухани тірегі ретінде беделін нығайтты.

15. Алашорда кезіндегі қызметі

Алашорда кезеңінде Жүсіпбек Аймауытов қазақтың ұлттық тәуелсіздігі мен мәдени дамуы үшін жауапты қызмет атқарды. Ол Алаш партиясының белсенді мүшесі ретінде қоғамдық-саяси жұмыстарға араласып, ұлттық тіл мен білім жүйесін дамытуды басты мақсат етті. Аймауытов қазақ зиялыларының бірі болып, ұлт мүддесін қорғауда елеулі рөл ойнады. Оның саяси және ағартушылық қызметі қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына қосқан маңызды үлес ретінде тарихта қалды.

16. 1929–30 жж. қуғын-сүргін және қайғылы тағдыры

1929 жылы Жүсіпбек Аймауытов Кеңес өкіметінің саяси айыптауларына астам қамқорлықпен және қатал жазалауымен тап болды. Бұл кезең кеңестік Қазақстанда зиялы қауымға, әсіресе ұлттық мәдениет пен білім саласында қызмет еткен тұлғаларға қарсы жүргізілген қуғын-сүргіннің белсенді кезеңі болды. Аймауытовтың тағдыры осы ауыр заманда символға айналды. Кеңес өкіметі оны кең көлемді саяси айыптауларға ұшыратып, бірнеше жыл қатаң қамауға алды. Ақыры 1930 жылы одан әрі қатаң шешім қабылданып, қазақ зиялыларының арасында үлкен қайғы-қасірет тудырған ату жазасына кесілді. Бұл оқиға қазақ мәдениеті мен әдебиетінің дамуына ауыр соққы болып, елдегі тыңшы іс-қимылдар мен идеологиялық қысымдардың шектен тыс болғанын айғақтайды.

17. Аймауытов мұрасын зерттеу мен қайта бағалау

Жүсіпбек Аймауытовтың шығармашылығы мен қоғамдық қызметі Кеңес дәуірінде әділетсіз түрде бағаланғанымен, тәуелсіз Қазақстанның пайда болуымен оның еңбегін қайта зерттеу және насихаттау қолға алынды. Зерттеушілер Аймауытовтың әдеби-ғылыми мұрасына жан-жақты талдау жасап, оның қазақ мәдениеті мен ұлттың ұлттық сана-сезімін қалыптастырудағы рөлін мұқият сараптап жатыр. Қазіргі әдебиеттанушылар оның шығармашылығын тек көркем мәтін ретінде емес, тарихи құжат, идеялық-мәдени феномен ретінде қарастыруда. Сонымен қатар, қоғам қайраткері әрі педагог ретінде Аймауытовтың қоғамдық идеалдары мен ұлттық тәрбиедегі үлгісі қайта бағаланып, қазіргі жастардың рухани дамуы үшін маңызды құрал ретінде қарастырылуда.

18. Жүсіпбек Аймауытовтың рухани мұрасы

Жүсіпбек Аймауытовтың рухани мұрасы – бұл тек әдеби мұра емес, сонымен қатар ұлттық сана-сезімнің, адамгершілік пен азаматтық ұстанымның қайнар көзі. Оның шығармаларында қазақ халқының өмірі, тағдыры, тәлім-тәрбиесі шынайы бейнеленген. Аймауытовтың прозалық және драмалық туындылары ұлттық рухты оятуға бағытталған, оларда тарихи өзгерістердің әсері мен әлеуметтік проблемалар жан-жақты көрініс тапқан. Оның педагогикалық қызметі де ұмытылмас: жастарға арналған тәрбиелік қағидалары мен идеялары бүгінгі таңда да өзекті болып табылады және ұлттық білім беру жүйесінің негізінде жатыр.

19. Жастарға үндеуі мен идеялық-оқытушылық мәні

Аймауытов өзінің шығармалары мен қоғамдық қызметінде жастарға арнап маңызды үндеу жасады. Оның айтуынша, білім алу – ұлттық болмыс пен мәдениетті сақтаудың басты алғышарты. Ол жастарды адалдық пен әділдікті өмірлік принцип ретінде қабылдауға, елге қызмет етуге шақырды. Сонымен қатар, Аймауытов шығармаларында қоғамға еңбек ету және патриотизм идеялары ерекше орын алады, бұл жастарды ұлт игілігіне бағыттаудың тиімді жолдары ретінде ұсынылған. Аймауытов жастарды моральдық және азаматтық жауапкершілікке тәрбиелеп, олардың бостандық пен әділеттілік ұғымдарын терең түсінуіне ерекше мән берді.

20. Жүсіпбек Аймауытов: рухани тірек және болашаққа бағдар

Жүсіпбек Аймауытовтың шығармашылығы мен педагогикалық мұрасы қазақ ұлтының рухани өрлеуіне зор үлес қосқан. Оның идеялары мен еңбектері бүгінгі күннің қиындықтарында да өз маңызын жоғалтпайды, керісінше, келешек бейбіт заманның рухани негізі ретінде қызмет етеді. Аймауытовтың өнегесі және рухани үйретулері ұлттық сананың дамуына, білім мен мәдениеттің сақталуына септігін тигізеді, болашақ ұрпаққа бағдар бола отырып, олардың ұлтқа адал қызмет етуіне жол ашады.

Дереккөздер

Абдуллин М.М. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы: Ғылым, 2018.

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» баспасы, 2011.

Аймауытов Ж. Тұңғыш педагогикалық әдістеме. Алматы, 1926.

Ұлттық ғылым академиясының сирек қорлары, Алматы, 2023.

Қайыржанова Г. Қазақ зиялыларының тарихы және қоғамдық қызметі. Нұр-Сұлтан, 2020.

Қазақ КСР Мемлекеттік архиві, қуғын-сүргін материалдары.

Аманжолов Б. "Жүсіпбек Аймауытовтың әдеби мұрасы". Алматы, 2005.

Сұлтанов Ж. "Кеңес дәуіріндегі қазақ зиялылары". Астана, 2010.

Тұрсынов М. "Ұлттық мәдениетті қорғау және дамыту". Шымкент, 2018.