Текст выступления:

Мемлекет және оның формалары. Мемлекеттің пайда болу теориялары
1. Мемлекет және оның формалары: жалпылама шолу және негізгі тақырыптар

Қазақстандық қоғам мен жалпы адамзат тарихында мемлекет ұғымы аса маңызды рөл атқарады. Бұл тақырып – мемлекеттің анықтамасы мен түрлерінің негіздерін қарастырып, оның даму жолын, негізгі функцияларын түсінуге бағытталған негізгі зерттеу саласы. Мақсатымыз – мемлекеттің құндылығын, оның қоғамдағы орны мен қызметін жан-жақты ашып көрсету.

2. Мемлекеттің тарихи бастаулары

Мемлекеттің қалыптасуы адамзаттың алғашқы қауымдық құрылымдарынан бастау алады. Ұлы тарихымызда ежелгі Египет, Шумер, Қытай сияқты өркениеттердің дамуы мемлекет институтының негізін қалап, өндірістік қатынастар мен әлеуметтік-саяси қажеттіліктерге сәйкес саяси билікті ұйымдастыруға жол ашты. Бұл кезеңдер мемлекеттің пайда болуының тарихи контекстін қалыптастырып, кейінгі ұлттар мен өркениеттер үшін қағидалар мен құрылымды ұсынды.

3. Мемлекеттің негізгі анықтамалары

Мемлекет – бұл қоғамдық құрылымды ұйымдастырып, басқару функцияларын жүзеге асыратын саяси жүйе. Оның басты мақсаты – қоғамдық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз ету. Мемлекеттің аумақтық тұтастығы, биліктің заңнамалық жүйесі оның ең негізгі белгілері болып табылады. Сонымен қатар, мемлекет әртүрлі саяси, экономикалық және әлеуметтік институттардың бірлігін қамтамасыз ететін кешенді интеграцияланған жүйе ретінде қарастырылады.

4. Мемлекеттің негізгі белгілері

Мемлекеттің басты белгілеріне оның құқықтық жүйесінің бар болуы жатады, яғни заңдардың қабылданып, орындалуының қамтамасыз етілуі. Екіншіден, мемлекеттің аумақтық тұтастығы – белгілеген шекара ішіндегі халықтың өмір сүруін ұйымдастыру. Үшіншіден, мемлекеттік билік – белгілі заңдар мен институттар арқылы қоғамды басқарудың тұрақты формалары мен механизмдері қатарында болады. Бұл белгілер мемлекеттің қоғамдық өмірдің түрлі салаларындағы беделін анықтайды және оның құқықтық мәртебесін бекітеді.

5. Мемлекеттің функциялары

Мемлекеттің қызметтері кең және көпқырлы. Біріншіден, ішкі саясатта ол заңдылық пен қоғамдық тәртіпті сақтауға, азаматтардың негізгі құқықтарын қорғауға бағытталады. Екіншіден, мемлекет меншік құқықтарын қорғау және әлеуметтік қорғау жүйесін дамытуға жауапты, сонымен бірге экономиканы реттеумен айналысады. Үшіншіден, сыртқы саясат аясында ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және шекараны қорғау мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі болып табылады. Сонымен қатар, халықаралық қатынастарда мемлекет бейбітшілік пен ынтымақтастықты нығайту, өз құндылықтарын әлемге таныту арқылы ерекше рөл атқарады.

6. Мемлекеттің пайда болу себептері

Мемлекеттің пайда болуына қоғамдағы әлеуметтік теңсіздіктің өсуі себепші болды. Жеке меншік құралдарының және еңбек бөлінісінің дамуы таптық құрылымдар мен қайшылықтарды тудырып, жаңа қоғамдық тәртіптің қажеттілігін туғызды. Осылайша, мемлекеттің құрылуы тарихи даму үрдістерінің нәтижесі ретінде жаңа әлеуметтік институт ретінде қалыптасты, ол әлеуметтік тұрақтылық пен билікті қамтамасыз ететін ұйым ретінде ерекше маңызға ие болды.

7. Мемлекет пайда болуы туралы негізгі теориялар

Мемлекет пайда болу мәселесі тарих және саясат ғылымдарының маңызды зерттеу тақырыптарының бірі. Теологиялық теория мемлекет билігін Құдайдың еркімен байланыстырады. Патриархалдық теорияда мемлекет отбасылық құрылымдардан дамыған деп есептеледі. Келісім-шарттық теория бойынша, мемлекет жеке тұлғалардың ерікті келісімінен туған. Зорлық-зомбылық теориясы мемлекеттің күш қолдану және жаулап алу негізінде құрылуын айтады. Органикалық теория мемлекетті ұсақ әлеуметтік бірліктердің бірігуі ретінде қарастырады. Әрбір теория мемлекеттің пайда болуын әр қырынан түсіндіріп, оны зерттеуге әр түрлі тәсілдер ұсынады.

8. Мемлекет пайда болу теориялары: салыстырмалы кесте

Әрбір мемлекет пайда болу теориясы өзіндік идеялар мен өкілдерімен ерекшеленеді. Теологиялық теория мемлекетті Құдайдың еркімен байланыстырады, орталықтық діннің ықпалымен сипатталады. Патриархалдық теория отбасылық биліктің мемлекетті қалыптастыруын айқындайды. Келісім-шарттық теория мемлекетті жеке тұлғалардың өзара келісімі ретінде түсіндіреді. Зорлық-зомбылық теориясы мемлекеттің биліктің күштеп орнатылуына негізделгенін дәлелдейді. Органикалық теория мемлекеттің қоғам ағзасының күрделі құрылымына ұқсас екенін көрсетеді. Бұл теориялар мемлекет шығу тарихын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

9. Теологиялық теория: мәні мен өкілдері

Теологиялық теория бойынша, мемлекет – Құдайдың еркімен орнатылған қасиетті құрылым. Ортағасырлық ұлы ойшылдар Аврелий Августин мен Фома Аквинский мемлекет билігін Құдайдан берілген қасиет деп санады. Бұл тұжырым мемлекетті діни дәстүрлер мен ұғымдарсыз түсінуді қиындатады, бірақ сонымен қатар қоғамдағы моральдық және рухани құрылыстың маңызын арттырады. Теологиялық теория мемлекеттің құқықтық және саяси жүйелерін діни негізгі қағидалармен байланыстыратын философиялық негіз болып табылады.

10. Патриархалдық теория: негізгі қағидалары

Патриархалдық теория мемлекетті отбасы билігінен туындаған ретінде қарастырады. Бұл тұжырымдамада билік әкеден ұрпаққа мұра болып өтіп, мемлекеттің құрылуы отбасының кеңеюінің заңды салдары ретінде бағаланады. Бұл идеяны ұсынған Аристотель мен Конфуций биліктің табиғи негізін отбасылық қатынастардан көрген. Патриархалдық теория мемлекеттің қалыптасуын тарихи және әлеуметтік тамырларының бір бағыты ретінде атап өтеді.

11. Келісім-шарттық теорияның мазмұны

Келісім-шарттық теория мемлекетті жеке тұлғалардың өз еркімен бірігіп ортақ басқару жүйесін құрған саяси құрылым ретінде түсіндіреді. Жан-Жак Руссо мен Томас Гоббс тәрізді ойшылдар қоғамдық келісімнің биліктің заңды негізі екендігін атап өтті. Олар мемлекеттің құрылуы бейбіт келісіммен және өзара міндеттемелердің нәтижесі деп санады. Бұл теорияға сәйкес билік халықтың еркімен қалыптасып, оның заңдылығы үшін жауапты. Келісімнің бұзылуы мемлекеттің әлсіреуіне әкелуі мүмкін екенін назарға алады.

12. Зорлық-зомбылық теориясы: қысқаша сипаттама

Зорлық-зомбылық теориясы мемлекеттің пайда болуын күш көрсету мен жаулап алу арқылы түсіндіреді. Бұл көзқарасқа сай, билік күштеп орнатылады және халық зорлықпен басқарылып отырады. К. Каутский мен Е. Дюринг бұл теорияда мемлекетті бір топтың үстемдік жүргізу құралы ретінде қарастырды. Сонымен қатар, заң үстемдігі де биліктің зорлыққа негізделуінің бір формасы болып табылады, ол мемлекеттің мәжбүрлеуші функциясының қайнар көзі деп есептеледі.

13. Органикалық теория: ұқсастықтар мен ерекшеліктер

Органикалық теория мемлекетті адам ағзасына ұқсататын әлеуметтік жүйе ретінде сипаттайды. Бұл теорияда әрбір әлеуметтік бөлім мемлекеттің тұрақты жұмысы үшін маңызды бөлік болып табылады. Г. Спенсер мемлекетті биологиялық эволюцияға ұқсатты, қоғам мүшелерін ағзаның бөліктері ретінде қарастырды. Мемлекет бөлімдерінің үйлесімді әрекеті оның даму мен тұрақтылық кепілі ретінде бағаланады. Бұл теория әлеуметтік жүйенің күрделі және біртұтас құрылымын терең түсінуге мүмкіндік береді.

14. Қазақстандағы мемлекеттіліктің қалыптасуы: тарихи кезеңдер

Қазақстан мемлекеттілігін қалыптастыру бірнеше тарихи кезеңдерден өтті. Әрбір кезең өз алдына ерекшеліктері мен тарихи ықпалын тигізді, бұл халықтың рухани, мәдени және саяси бірегейлігін қалыптастырды. Бұл багдарлама елдің мемлекеттілік институттарының дамуына көпқырлы үлесін қосты. Әр кезеңде Қазақстанның ұлттық мүдделері мен тәуелсіздікке ұмтылысы жоғарылап, бүгінгі күнге дейінгі мемлекеттіліктің негізі қаланды. Диаграмма көрсеткендей, бұл даму кезең-кезеңімен өтіп, тарихи және әлеуметтік өзгерістерге икемделген.

15. Мемлекет формалары: негізгі өлшемдер

Мемлекет формаларын зерттеу басқару түрлері, құрылымдары және саяси режимдер арқылы жүзеге асады. Басқару формасы монархия мен республикаға бөлінеді, монархияда билік мұрагерлік жолмен беріледі, ал республикада билік халыққа тиесілі. Мемлекеттік құрылым унитарлық пен федералдық болып бөлініп, унитарлықтарда билік орталықтандырылған, федерациялар көп деңгейлі басқарумен ерекшеленеді. Саяси режим демократия мен авторитаризмге бөлінеді, демократияда халық билікті жүзеге асырады, авторитаризмде күш құрылымдары үстемдік етеді. Тоталитаризм саяси режимінің экстремалды түрі, онда мемлекет өмірдің барлық салаларын бақылап, жеке бостандығын шектейді.

16. Басқару формалары: монархия және республиканың айырмашылықтары

Бүгінгі қоғамда басқару формаларының әртүрлілігі байқалады, олардың ішінде монархия мен республика ерекше орын алады. Монархия – бұл биліктің жеке тұлғаның қолына мұрагерлік жолымен өтіп отыратын формасы, мұнда билік тұрақты және қайталанбас болады. Бұл форма ежелгі заманнан бері белгілі және тарихи дамуда маңызды рөл атқарған. Мысалы, Ұлыбритания мен Жапония мемлекеттерінде монархтар маңызды символдық және кейде басқару қызметтерін атқарады, олардың билік өкілеттігі дәстүр мен заңдарға негізделген. Осындай жүйеде билік негізінен жеке тұлғаға шоғырланған.

Ал республикада билік халықтың немесе оның өкілдерінің сайлауы арқылы белгілі бір мерзімге беріледі. Бұл жүйеде билік тармақтарының теңгерімі (заңшы, атқарушы және сот биліктері) басты назарда болады және бұл демократиялық қағидаларды нығайтады. Қазақстан мен Франция республикалық басқару формасының тамаша мысалдары болып табылады, онда биліктің таралуы мен теңгерімі халықтың құқықтық бақылауында болады. Мұндай жүйелерде билік халықтың сеніміне және конституциялық негіздерге сүйенеді.

17. Мемлекеттік құрылым: унитарлық және федеративті мемлекеттер

Мемлекеттік құрылымдар да басқарудың маңызды аспектісі саналады, олар мемлекет ішіндегі биліктің қалай ұйымдастырылғанын көрсетеді. Унитарлық мемлекеттерде мемлекет біртұтас және барлық билік орталықтанған, яғни елдің барлық аумағында біртекті заңдар мен ережелер билік етеді. Бұл құрылымда жергілікті билік орындарының өкілеттіктері шектеулі болады және бәрі орталықтан реттеледі. Мұндай модельдің мақсаты – мемлекеттің тұтастығын сақтау және тиімді басқаруды қамтамасыз ету.

Керісінше, федеративті мемлекеттерде әрбір аймақ өз заңдары мен өкілеттіктерін жүзеге асырады, бұл олардың әкімшілік және саяси дербестігін көрсетеді. Федерацияларда аймақтар нақтылы әлеуметтік-мәдени немесе экономикалық ерекшеліктеріне сәйкес өзін-өзі басқару деңгейін анықтай алады. Мысалы, Ресей мен АҚШ сияқты ірі көпұлтты мемлекеттер өздерінің федеративті құрылымы арқасында түрлі этностар мен аймақтардың мүдделерін ескереді.

Қазақстан унитарлық мемлекет ретінде өз заңнамасында орталықтандырылған басқаруды ұстанады, бұл елдің біртұтастығын қолдау мен интеграцияны нығайту мақсатында жасалған жүйенің маңызды бір бөлігі.

18. Әлем мемлекеттерінің формаларының таралуы

Дүниежүзілік статистикаға сәйкес, мемлекетті басқару формаларының таралуында айқын тенденциялар байқалады. Көптеген елдер орталықтандырылған басқаруды жеңілдететін және біртұтас заң жүйесін сақтауға мүмкіндік беретін унитарлық құрылымды таңдаған. Бұл олардың ішкі тәртібі мен саяси тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Бұл деректер мемлекет құрылымдарының әлем бойынша қалай таралғанын көрсетеді, әсіресе унитарлы мемлекеттердің басымдылығы байқалады. Мұндай шешімдердің себебі – біртұтас экономикалық және саяси саясатты жүргізуді жеңілдету әрі халықтың құқықтық қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

Дереккөз ретінде БҰҰ статистикасы 2024 жылғы мәліметтерін аламыз, олар халықаралық зерттеулер мен саясаттың дамуы үшін маңызды ақпарат көзі болып табылады.

19. Мемлекет және қоғам арасындағы өзара байланыс

Мемлекет пен қоғам арасындағы диалог демократияның басты негізі болып табылады. Мемлекет азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын заң жүзінде қорғай отырып, әлеуметтік тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз етеді. Бұл қоғамның дамуы мен азаматтардың өмір сүру деңгейін арттыруға қызмет етеді.

Сонымен бірге, мемлекет қоғамдағы экономикалық және әлеуметтік даму бағдарламаларын жүзеге асыруда негізгі ұйымдастырушылық және реттеуші рөл атқарады. Жоспарлы саясат пен мемлекеттік бағдарламалар арқылы көптеген салалар тұрақтылыққа қол жеткізеді.

Мемлекет пен азаматтық қоғамның байланысы демократиялық институттардың дамуын күшейтіп, қоғамдық бақылаудың алғышарты болып табылады. Бұл – билік пен қоғамның ашықтығы мен сенімін арттырады.

Осы өзара әрекеттестік қоғам ішіндегі сенім мен ашықтықты нығайтып, прогресс пен тұрақтылықтың негізін қалауға мүмкіндік береді.

20. Мемлекеттің формалары мен теориялары: қазіргі заманға үйлесімділік

Мемлекет формалары мен олардың теориялық негіздері – мемлекеттің әлеуметтік, саяси және құқықтық сипатын анықтайтын маңызды факторлар. Қазіргі әлемде олардың өзара үйлесімділігі қоғамның дамуын, тұрақтылығын және халықаралық қатынастарды қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Бұл формалар әртүрлі тарихи және мәдени контекстерде әрқалай көрініс табады, алайда олардың тиімді үйлесімі қоғам өмірінің әр саласында теңдестірілген басқарудың кепілі.

Дереккөздер

Гумилев Л. Н. Этногенез и биосфера Земли. М., 1990.

Харгривз, Стэн. Политология: Введение в современное государство. М., 2015.

Куликов, А. В. История политических учений. СПб., 2010.

Мамедов Т. Д. Теории государства и права. Алматы, 2019.

Қазақстанның Мемлекеттік Тарихы. Алматы, 2023.

Кожанов Б.А. Мемлекет теориясы. – Алматы: Наука, 2020.

Головкин В.С. Политология. – Москва: Юрайт, 2022.

Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жыл.

Орлова И.В. Государственное управление и политические режимы. – Санкт-Петербург: Питер, 2021.

Ұлттық экономика министрлігінің статистикалық мәліметтері, 2023 жыл.