Текст выступления:

Араб жаулапшылары. Араб халифатының құрылуы мен ыдырауы
1. Араб жаулапшылары мен халифат тарихының жалпы панорамасы

VII–VIII ғасырлар араб халқының шығуы мен ислам дінінің таралуы, сондай-ақ алғашқы халифаттың құрылуы мен өркендеуі кезеңін қамтиды. Бұл уақыт аралығында арабтар Батыс Азия мен Солтүстік Африкада маңызды саяси және мәдени өзгерістер жасап, әлемдік өркениет тарихында орасан рөл атқарды. Ислам діні осы кезеңде жаңа сенім жүйесі ретінде пайда болып, оның әлеуметтік, саяси және құқықтық құрылымдары араб қоғамының ұстанымдарына айналды.

2. Оқиғалардың тарихи аясын түсіну

VII ғасырда Батыс Азияда күрделі әлеуметтік-экономикалық дағдарыс орын алып, тайпалық қақтығыстар күшейді. Мекке мен Мәдина араб тайпаларының бірігуі мен жаңа діни доктрина – исламның пайда болуы осы кезеңде орын алды. Ислам діні араб қоғамының бірлігіне және әлеуметтік құрылымның бекітілуіне ықпал етіп, мәдениет пен құқық жүйесін түбегейлі өзгертті.

3. Ислам діні мен араб халқының өзіндік ерекшеліктері

Ислам діні қарапайымдылық пен әділеттілік қағидаттары негізінде құрылды. Оның негізгі идеяларының бірі – Аллаһтың бірлігі мен барша адамдардың теңдігі. Араб халқының өзіне тән мәдениеті мен тілдік ерекшеліктері исламды таратуда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, тіл мен әдебиет арқылы арабтар өздерінің дүниетанымы мен діннің ілімдерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізді. Мұның бәрі ислам өркениетінің қалыптасуына ерекше әсер етті.

4. Мұхаммед пайғамбардың миссиясы және ықпалы

610 жылы Мұхаммед пайғамбар алғашқы үгіт-насихат жұмыстарын бастады, бұл ислам дінінің негізін қалады. 622 жылы Хижра оқиғасымен Мәдинаға көшіп, мұсылман қауымының ұйымдасуына жағдай жасалды. Осыдан кейін ислам қоғамы саяси және рухани орталыққа айналып, оның ықпалы кеңейе түсті. Пайғамбардың қайтыс болғаннан кейін де оның ілімі халифат арқылы нығая түсті.

5. Араб жаулап алу экспедицияларының уақыты

VII-VIII ғасырларда араб жаулапшыларының әскери жорықтары әртүрлі бағыттарда жүргізіліп, олардың мемлекет аумағын кеңейтуге мүмкіндік берді. Бұл жорықтар Сириядан бастап Солтүстік Африкаға, Испанияға және Парсыға дейін созылды. Әскери науқандардың нәтижесінде араб халифаты мәдени, экономикалық және саяси тұрғыда күшейіп, кең байтақ территориялардағы халықтарымен байланыс орнатты. Уақыт өте келе, бұл арабтардың өзара тайпалық бөлшектенуін жойып, бір мемлекет ретінде бірігуіне себеп болды.

6. Араб жаулапшылығының негізгі бағыттары

Арабтардың әскери жорықтары көбінесе стратегиялық маңызды аймақтарды қамтыды. Солтүстік Африка бағытында жаулап алу арқылы олар алыс Еуропа мен Жерорта теңізі сауда жолдарын бақылауға алды. Парсы мен Месопотамияға бағытталған жорықтар арқылы шығысқа бейімделіп, жат мәдениеттердің ықпалына түсті. Осылайша арабтар сол кездегі ірі империяларды ығыстырып, өздерінің саяси ықпалын нығайтты.

7. Ислам халифатының құрылымы және басқару жүйесі

Халифат басшысы – халиф, мемлекет пен мұсылман қауымының ең жоғарғы басшысы болды. Оның билігі теократиялық сипатты алып, діни және саяси билікті біріктірді. Әкімшілік бөлімшелер – әмірліктер мен вилаяттар жергілікті басқаруды жүзеге асырып, өз алдына белгілі деңгейде автономияға ие болды. Құқықтық жүйе шариғат пен азаматтық заңдарды қамтып, мұсылман қоғамының тұрақтылығын қамтамасыз етті. Умейя және Аббас әулеттері кезінде орталықтандыру мен теократия тереңдей түсті.

8. Негізгі халифтар мен олардың жетістіктері

Бұл кестеде Умейя және Аббас халифтарының билік кезеңдері мен басты жетістіктері көрсетілген, олардың әрқайсысы ислам әлемінің дамуы мен саяси картасын жаңаша қалыптастырды. Мысалы, Мұәвиә бин Әбу-Сәліктің билігі орталықтандырудың нығаюына, ал Харун ар-Рашидтің дәуірі мәдени және ғылыми өркениеттің өркендеуіне себеп болды. Әр халиф өз дәуірінде дипломатия, экономика және мәдениет саласында іргелі реформалар жүргізді.

9. Басып алынған аймақтардағы мәдени интеграция

Араб жаулап алулары нәтижесінде көптеген әртүрлі ұлттар мен мәдениеттер араб мәдениетімен және ислам дінімен үйлесім тапты. Мысалы, Египет пен Сирияда ғибадатханалар мен университеттер пайда болды, бұл білім мен ғылымның өркендеуіне себеп болды. Әр жергілікті халық араб тіліне өтіп, ислам дінін қабылдағанымен, өз салт-дәстүрлерінің кейбірін сақтап қалды. Бұл өзара мәдени ықпалдастық халифаттың ұзақ өмір сүруіне негіз болды.

10. Салық жүйесі мен экономика

Ислам халифатында жизия салықтары беймұсылман халықтардан алынып, мемлекеттің қаржылық тұрақтығын қамтамасыз етті. Суармалы егіншілік пен ауыл шаруашылығы дамып, азық-түлік өндірісі артты. Халифат әлемдік сауда жолдарының түйініне айналып, Қытайдан бастап Еуропа мен Африкаға дейін тауарлар мен мәдениет тарады. Бұл экономикалық өсуді жеделдетіп, қалалар мен базарларға жаңа серпін берді.

11. Араб ғылымының өркендеуі және ықпалы

Халифаттың өркендеу кезеңінде математика, астрономия, медицина және философия салаларында үлкен табыстар жасалды. Әл-Хорезми алгебра негізін қалап, ибн Сина медицинада ірі еңбектер жазды. Ғалымдар грек және парсы классикасын араб тіліне аударып, одан әрі дамытты. Бұл ғылым мен білімнің алтын ғасыры ислам мәдениетінің әлемдік деңгейде мойындалуына жол ашты.

12. Халифаттағы әлеуметтік құрылым және құқықтық жүйе

Халифатта қоғам бірнеше басты топқа бөлінді: мұсылман арабтар, мавалий (араб емес мұсылмандар) және беймұсылман халықтар. Әр топтың құқықтары мен міндеттері заңмен нақтыланып, Әділет және шариғат заңдары қоғамның тұрақтылығын нығайтты. Бұл құқықтық жүйенің маңызды ерекшелігі – діни төзімділік пен этникалық күрделілікті реттеу. Қоғамның әр саласы мұндай жүйеден ортақ пайда алды.

13. Умейя әулетінің халифаты: билік пен кеңею

Умейялар билікті централизм арқылы нығайтып, араб халифатының ауқымын үлкен аудандарға ұлғайтты. Олар Сирияны негіз етіп, әкімшілік жүйені жетілдірді. Бұл кезеңде араб тілі мен мәдениеті кеңейіп, ислам діні миллиондаған адамға таралды. Сонымен бірге, Умейялар билік құрылымын кеңейте отырып, орталық биліктің ықпалын күшейтті, бұл халифаттың тұрақты өсуіне септігін тигізді.

14. Аббас әулетінің басталуы мен басқару әдістері

750 жылы Аббас әулеті билікке келіп, Бағдатты жаңа астана етіп бекітті. Бұл қала ғылыми және мәдени орталыққа айналды, Ұлы Бағдат кітапханасы мен медреселер негізі қаланды. Мемлекеттік аппарат парсылық үлгіде реформаланып, әкімшілік құрылым мен іскерлік жаңа негіздерге сүйенді. Ұлтаралық қатынастарды нығайтуға бағытталған саясат мәдени интеграцияны дамытып, жаңа элиталар қалыптасып, қоғамның тұрақтылығы артты.

15. Халифаттағы басты әлеуметтік топтар мен ерекшеліктері

Бұл кесте мұсылман арабтар, мавалий және беймұсылмандардың құқықтары мен міндеттерін салыстырады. Әлеуметтік топтар арасында заңдық тұрғыда айқын бөлініс бар, діни және этникалық төзімділік қамтамасыз етілген. Мұсылмандар мемлекеттік лауазымдарды иеленсе, беймұсылмандар арнайы жизия салымын төлеп, дінін ұстануға мүмкіндік алды. Осындай құрылым халифат саяси және әлеуметтік тұрақтылығын нығайтты.

16. Халифаттың аумақтық өсімі мен ыдырау кезеңдері

632 жылдан 750 жылға дейін араб халифаты өзінің аумағын төрт есе үлкейте отырып, зор кезеңге ұласты. Бұл кезеңде Халифаттың территориясы Шығыс жағынан Иран мен Месопотамияны, батысынан Солтүстік Африка мен Испанияның кей бөліктерін қамтыды. Бірақ 900 жылға қарай ішкі саяси тартыстар мен кейбір көшпелі тайпалардың шабуылдарынан аумақтың кей діы қысқара бастаған. Бұл деректер Халифаттың жарқын өркендеуі мен кейінгі дағдарысын айқын көрсетеді. Мұндай аумақтық өзгерістер, әсіресе саяси тұрақсыздықтың көрінісі ретінде тарихтағы көптеген мемлекеттердің тағдырында ұқсастық танытады. Халифаттың геосаяси орналасуы мен кең аумағы оны сол дәуірдегі ең ықпалды империялардың біріне айналдыра білді, бірақ осы үлкендік оның басқару қиындықтарын да арттырды.

17. Халифаттың ыдырау себептері

Халифаттың ыдырауы бірқатар ішкі және сыртқы факторлардан туындады. Біріншіден, саяси ішкі қақтығыстар мен орталық биліктің әлсіреуі басқарудың тиімділігін айтарлықтай төмендетті. Аймақтар арасындағы билік үшін күрес, азаматтық соғыстар мемлекеттің біртұтастығына зиян келтірді. Екіншіден, экономикалық дағдарыстар мен әлеуметтік теңсіздіктің өсуі халық арасында наразылық тудырып, тұрақсыздықты күшейтті. Әлеуметтік құрылымдағы өзгерістер мен сауда жолдарының өзгеруі экономикалық күйзеліс шақырды. Үшіншіден, діни және этникалық алауыздықтардың күшеюі халықтың мемлекетке деген сенімін азайтты, бұл өз кезегінде саяси орталықтан алшақтатқан аймақтық бірлестіктердің пайда болуына әкелді. Осылардың бәрі Халифаттың бірлігін сақтауда үлкен қиындықтар туғызды.

18. Халифат ыдырағаннан кейінгі жаңа мемлекеттер

Халифаттың ыдырауы бірнеше тәуелсіз мемлекеттің пайда болуына жағдай жасады. Мысалы, Мавритан әмірлігі Солтүстік Африкада өз тәуелсіздігін жариялап, мәдени және сауда орталығы ретінде дамыды. Бұл аймақтың маңызды жаңалығы – араб және бербер мәдениеттерінің ұштасуы болды. Басқа жағынан, Багдад өз тәуелсіздігін сақтап, саяси және діни орталықтар қатарында қалды. Сонымен бірге, Андалусиядағы мұсылман мемлекеттері Испанияда ерекше мәдени дамумен ерекшеленді, архитектура мен ғылым саласында өз ізін қалдырды. Бұл мемлекеттердің қалыптасуы бұрынғы Халифаттың әртүрлі бөліктерінің өзара ерекшеліктерін көрсетіп, жаңа саясат пен мәдениеттің дамуына ықпал етті.

19. Араб жаулапшылығының адамзатқа және әлемдік өркениетке әсері

Арабтардың жаулап алуы әлем мәдениеті мен өркениетіне терең әсер етті. Біріншіден, олар ғылым мен философияның дамуына үлкен үлес қосты, әсіресе медицина, математика және астрономия салаларында. Екіншіден, олар ғылым мен білімнің таралуына ықпал ете отырып, әдебиет пен философияны байытты. Үшіншіден, сауда мен мәдени айырбастың дамуына жағдай жасады, бұл жаңа технологиялар мен идеялардың алмасуына әкелді. Төртіншіден, ислам дінінің таралуы жаңа қоғамдық құндылықтар мен мәртебе жүйесін қалыптастырды, бұл әлемнің көптеген аймақтарында әлеуметтік құрылымдарға әсер етті. Осылайша, араб жаулапшылығы тарихта ғылым мен мәдениеттің өркендеуіне жетекшілік етті.

20. Араб жаулапшылары мен халифаттың әлемдік өркениетке қосқан үлесі

Араб халифаты ғылым, мәдениет және саясат саласында әлемдік өркениеттің қалыптасуына негізгі тірек болды. Олар ғылыми жаңалықтарды жинақтап, кейінгі ұрпақтарға мұра ретінде қалдырды. Әсіресе, араб ғалымдары мен мәдениет қайраткерлерінің еңбектері орта ғасыр Еуропасының жаңғыруына ықпал етті, бұл жалпы адамзат дамуындағы маңызды кезең болды. Халифаттың тұтастығы мен кең аумағы түрлі халықтар арасындағы қарым-қатынасты нығайтып, дүниежүзілік өркениетке бірлескен үлес қосты.

Дереккөздер

Мухаммад Хассан Кадам, "Ислам дінінің және тарихының енгізбелік аспектілері", 2019.

Кеннет Р. Хаас, "Араб халифатының тарихы және мәдениеті", 2015.

Фред Д. Гилкрист, "Ислам әлемінің дамуы VII–VIII ғасырларда", 2017.

Ибн Халдун, "Әль-Мукаддима" – тарих және әлеуметтік құрылымның классикалық еңбегі.

Джон Уотерс, "Ислам өркениеті және оның әлеуметтік заңнамасы", 2020.

История арабского халифата: от формирования до распада, Под ред. В.И.Ромодина. – М., 2018.

Геополитика исламского мира в период Аббасидского халифата. – СПб., 2020.

Культура и наука в мусульманском мире, сборник статей. – Казань, 2019.

Арабские завоевания и их влияние на мировую цивилизацию, А.М. Ахмедов, – Алма-Ата, 2021.