Текст выступления:

Дүниежүзілік соғыстар және халықаралық қатынастар жүйесі
1. Дүниежүзілік соғыстар және халықаралық қатынастар жүйесі: негізгі бағыттар

Қазіргі әлемнің қалыптасу тарихында екі дүниежүзілік соғыс ерекше орын алады. Бұл мұқият зерттеуді қажет ететін және терең әсер қалдырған оқиғалар тізбегі болды. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар тек әскери қақтығыстар ғана емес, сонымен қатар халықаралық қатынастар жүйесін түбегейлі өзгерткен маңызды кезеңдер еді. Бұл соғыстар әлемдік саясаттың жаңа құрылымдарын қалыптастырды, халықаралық ұйымдардың негізін қалады және әлемнің әр түкпіріндегі халықтардың тағдырын шешті.

2. Тарихи контекст және себептер

XX ғасырдағы екі дүние соғысының бастауында отаршылдық саясаттың ұдайы шиеленісі, ұлттық сана мен идеологияның күшеюі жатты. Державалар арасындағы саяси қарым-қатынастар шиеленісіп, әскери-техникалық жетістіктер бұл шиеленісті әскери қақтығыстарға дейін жеткізді. Отандық және халықаралық деңгейдегі саяси, экономикалық факторлар күрделі жағдайда тұтастай бір әлемдік құрылымды өзгертуге итермеледі.

3. Бірінші дүниежүзілік соғыс: басталуы

1914 жылы Сараеводағы зорлық — Ұлы Герцог Франц Фердинандтың өлтіруі бірінші дүниежүзілік соғыстың басы болды. Бұл оқиға Австро-Венгрия мен Сербия арасындағы шиеленісті арттырып, одақтас державалардың арасына соғыс жариялауға себеп болды. Соғысқа кең ауқымда ұлттар мен империалистік державалардың қатысуы әлемнің көптеген бөліктерін қамтыды, және бұл қақтығыс бұрын-соңды болмаған жоюшы деңгейге жетті.

4. Бірінші дүниежүзілік соғыстың барысы мен нәтижелері

Соғыс қатал әрі ұзаққа созылды, оның барысында траншеялық соғыс пен жаңа қару түрлері қолданысқа енді. Бұл соғыс миллиондаған адам өмірін қиды, экономикаға ауыр соққы берді. Нәтижесінде Австро-Венгрия, Осман империясы сияқты ірі империялар тарады, ал жаңа мемлекеттер құрылды. Бұл өзгерістер түрлі аймақтардағы саяси және этникалық құрылымды мүлде жаңартты.

5. Соғысқа қатысқан мемлекеттердің шығындары

Соғысқа қатысқан елдердің адамдық, экономикалық және аумақтық шығындары өте ауыр болды. Сонымен қатар, өндірістік инфрақұрылым және әлеуметтік жүйелердің зақымдануы елдердің әскери-экономикалық ресурстарына ауыртпалық салды. Бұл жоғалтулар тек бірнеше жыл ішінде емес, бірнеше онжылдықтарға дейін халықаралық қарым-қатынастар мен даму траекториясын өзгертіп, жаңа геосаяси күштердің қалыптасуына себепші болды.

6. Версаль бітімі мен оның салдары

1919 жылы Версаль конференциясы Германияға ауыр әскери және экономикалық шектеулер қойып, мемлекетті әлсіретті. Бұл келісім жаңа саяси шиеленістерді туғызып, кейінгі жағдайлардың ушығуына жол ашты. Сонымен бірге, Еуропада Австро-Венгрия мен Осман империяларының ыдырауы жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуына әкелді, бұл шекаралардың өзгерісі аймақтық тұрақтылыққа айтарлықтай әсер етті.

7. Ұлттар Лигасының құрылуы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бейбітшілікті сақтау мақсатында Ұлттар Лигасы құрылды. Бұл ұйым жанжалдарды дипломатиялық жолмен шешуге және халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған еді. Бірақ АҚШ-тың құрылымға қосылмауы және санкцияларды тиімді қолданудың қиындығы оның әлсіздігін көрсетті. Осы себептен, Ұлттар Лигасы жаһандық тұрақтылықты толығымен қамтамасыз ете алмай, екінші үлкен қақтығыстың орын алуына жол берді.

8. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы

1939 жылы Германияның Польшаға басып кіруі екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына себеп болды. Бұл оқиға Еуропа және оның төңірегіндегі державаларды кері қайтарылмас әскери қақтығысқа алып келді. Одан кейін Жапония мен Италия да әскери әрекеттерін күшейтіп, жаһандық соғыс кең ауқымда өрбіді.

9. 1940-1945 жылдардағы майдандар картасы

1940-1945 жылдары КСРО, Еуропа мен Тынық мұхиты өңірлеріндегі майдандарда қатты шайқастар болды. Кеңес әскері 1943 жылдан бастап стратегиялық бастамаға ие болып, соғыстың бағытын түбегейлі өзгертті. Әр түрлі майдандардың күрделі сипаты жаһандық соғыстың көпжақты сипатын айқындап, оның салдары бүгінгі күнге дейін сезіледі.

10. Голокост және адамзатқа қарсы қылмыстар

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Голокост — еврейлер мен басқа да топтарға қарсы ұйымдастырылған геноцид, адамзат тарихындағы ең қатыгез қылмыстардың бірі болды. Миллиондаған бейбіт тұрғындар өлтірілді, бұл оқиғалар адам құқығы мен гуманизм идеяларын бүкіл әлемге қайта қарауға мәжбүр етті. Мұндай зұлматтар халықаралық құқық пен адамгершілік нормаларын күшейту қажеттігін айқындап берді.

11. Ялта және Потсдам конференциялары

1945 жылғы Ялта конференциясында КСРО, АҚШ және Ұлыбритания басшылары соғыстан кейінгі әлемдік тәртіпті және Германия мәселесін талқылады. Олар Германияны бірнеше аймаққа бөлу туралы шешім қабылдап, бірыңғай басқару тәсілін ойластырды. Кейінгі Потсдам конференциясы Германияның нақты әкімшілік аймақтарын бекітіп, жеңімпаз державалардың бақылау жүйесін растады. Сонымен қатар, бұл келісімдер БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты мүшелерін анықтап, халықаралық саясаттың болашақ бағытын белгіледі.

12. Соғыс құрбандары мен экономикалық шығындар

Екінші дүниежүзілік соғыстың адам шығыны мен экономикалық ауыртпалығы кестеде көрсетілген. Ең көп адам жоғалтқан КСРО болды, сондай-ақ Германия, Жапония сияқты елдер айтарлықтай матеріалдық зиянға ұшырады. 1945 жылы жаһандық экономикалық белсенділік 15 пайызға төмендеп, елдердің инфрақұрылымдары кең көлемде қирап, қалпына келтіру ұзақ уақытты талап етті. Бұл деректер соғыстың адам және экономикалық ресурстарға тікелей және терең әсерін айқын жария етеді.

13. Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылу негіздері

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін халықаралық бейбітшілікті сақтау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылды. Бұл ұйымның негізінде жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, мемлекеттер арасындағы конфликтілерді дипломатиялық әдіспен шешу мақсаты жиынтықталған. Сонымен қатар, адам құқықтарын қорғау, экономикалық және әлеуметтік даму мәселелерін шешу ұйымның қызметінің құрамдас бөлігі болды, осылайша ол жаһандық тұрақтылықтың кепіліне айналды.

14. Халықаралық қатынастардың жаңа жүйесі

XX ғасырдың ортасында АҚШ пен КСРО экономикалық және ядро қару жағынан тұрақты қарсылас ретінде әлемді екі ықпал аймағына бөлді. Бұл биполярлық жүйе халықаралық қатынастардың негізгі форматын анықтап, НАТО мен Варшавалық келісім сияқты әскери-сиаси одақтардың құрылуына әкелді. Идеологиялық қайшылықтар мен экономикалық-көпжақты бәсекелестік халықаралық саясатты жиі шиеленіске ұшыратып, жанжалды жағдайларды соғыссыз шешуге итермеледі.

15. Суық соғыстың халықаралық қатынастарға әсері

Суық соғыс кезеңі халықаралық қатынастарда жаңа парадигманы қалыптастырды. Бұл уақытта әлемнің екі ірі державалары арасында қарулы қақтығыстар тікелей болмады, бірақ ядрoлық қару жарысы және прокси соғыстар шиеленісті үдете түсті. Осындай жағдайларда дипломатия мен тың стратегиялар маңызды рөл атқарып, әлемдік саясаттың күрделенуіне әкелді. Суық соғыс халықаралық құрылымдар мен қауіпсіздік жүйелерінің қайта қаралуына себеп болды.

16. Дүниежүзілік соғыстар мен халықаралық жүйе эволюциясы

XX ғасырдың басы мен ортасында орын алған Дүниежүзілік соғыстар халықаралық қатынастар жүйесінің түпкі өзгерістеріне себеп болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс тұсында қалыптасқан дәстүрлі мемлекеттер арасындағы тепе-теңдік саясаты құлдырап, Ұлы державалар арасындағы қарсылықтар кеңейе түсті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңдегі дипломатиялық келісімдер, экономикалық санкциялар мен әскери альянстар буыны халықаралық дағдарыстарға апарып соқты.

Соғыстар нәтижесінде халықаралық қоғамдастық жаңа қауіпсіздік жүйесін құруды басты мақсат етті. Сол себепті жаһандық және аймақтық ұйымдар пайда болып, олардың құрылымы мен функциялары жаңарып, бейбітшілік пен ынтымақтастықты сақтау жолында жаңа институттар қалыптасты. Бұл процесс халықаралық құқықтың және көпжақты дипломатияның дамуына жол ашты, яғни мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықтың күрделенуін және көпқырлылығын көрсетті.

17. Қазіргі халықаралық ұйымдар және бейбітшілікті сақтау

Қазіргі таңда халықаралық ұйымдар әлемдік саясатта маңызды рөл атқарады. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) — елдер арасындағы бейбітшілікті қамтамасыз етудің, дауларды шешудің және адам құқықтарын қорғаудың негізгі алаңы. Оның қауіпсіздік кеңесі жаһандық күрделі мәселелерді қарастырып, бейбітшілік миссияларын ұйымдастырады.

Еуропалық Одақ елдердің экономикалық және саяси бірлігін нығайтуға бағытталған, бұл одақтың ішіндегі тұрақтылық пен даму аймақтағы қауіпсіздік пен демократиялық құндылықтардың дамуына ықпал етеді. Африка Одағы болса, өткен шақтағы ұлт-азаттық қозғалыстардан кейін құрылған және аймақтық интеграция мен қақтығыстарды шешудің бейбіт жолдарын іздеуде басты күш болып қала береді.

Ал Азиядағы АСЕАН ұйымы экономикалық өзара байланыс пен мәдени алмасуды жандандырып, тұрақты әрі жайлы даму ортасын құруға әрекет етеді. Осындай әртүрлі ұйымдар халықаралық қауымдастықтағы бейбітшілікті сақтау мен дамытудың түрлі бағыттарын көрсетеді.

18. Халықаралық блоктар мен одақтардың салыстырмасы

Аталған кестеде НАТО, Еуропалық Одақ, ТМД және Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы секілді негізгі халықаралық одақтар мен блоктардың негізгі сипаттары көрсетілген. НАТО — жаһандық әскери коалиция ретінде қауіпсіздік пен қорғанысты қамтамасыз етеді. ЕО — негізінен экономикалық және саяси интеграцияға бағытталған ұйым, ол демократия мен адамның құқықтарын қорғауды да алға қарай жылжытады.

ТМД посткеңестік елдердің ынтымақтастығын сақтау үшін құрылған, оның геосаяси ауқымы аймақтық сипатқа ие, ал ШЫҰ — Азия мен Орта Азияның экономикалық және қауіпсіздік мәселелерін шешуге көмек көрсетеді. Әрбір одақ өзінің мүшелерінің қызығушылықтарын ескере отырып, аймақтық қауіпсіздік пен ынтымақтастықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Бұл мәліметтер қазіргі халықаралық қатынастардағы көпқырлы альянстар жүйесінің күрделілігін ашады.

19. Жаһандану және ХХІ ғасырдағы халықаралық қатынастар

Қазіргі әлемде жаһандану процесі мемлекеттер арасындағы шекараларды бізге бұрынғыдан да көрінбейтіндей етіп жойып, технологиялық және экономикалық интеграцияны барынша күшейтті. Қазір мемлекеттер бір-бірімен анда-санда ғана емес, күнделікті өмірде түрлі деңгейлерде — бизнес, мәдениет, ақпарат салаларында қарқынды өзара байланыста.

Алайда заманауи кезеңде климаттың өзгеруі, ядролық қару қауіптері, халықаралық миграция мәселелері және киберқауіпсіздік сияқты жаңа проблема түрлері пайда болды. Бұл жағдайлар жеке мемлекеттерден гөрі жаһандық ынтымақтастық пен келісімге кеңінен негізделген шешімдерді талап етеді. Соның арқасында халықаралық қоғамдастық жаңа сын-қатерлерге икемді әрекет ете алады.

20. Дүниежүзілік соғыстардан кейінгі әлемнің жаһандық бейбітшілікке ұмтылысы

Дүниежүзілік соғыстардың нәтижесінде халықаралық қатынастар саласы түбегейлі қайта құрылды. Соғыстардың барлық ауыртпашылықтары әлем елдеріне бейбітшілікті сақтау және дамытудың маңыздылығын айқын көрсетті. Бүгінгі таңда жаһандық деңгейдегі ынтымақтастық пен қауіпсіздік — бұл әлемнің дамуының басты негізі. Бейбітшілік пен келісім халықаралық ұйымдар мен мемлекеттерді біріктіріп, әлемнің тұрақты болашағын қалыптастыруға септігін тигізеді. Міне, дәл осы құндылықтар біздің заманымыздың ең маңызды қағидалары болып табылады.

Дереккөздер

Б.К. Михайлов. История XX века: Войны и международные отношения. — М.: Наука, 2010.

Ж.Р. Богданов. Международные отношения: Учебник для старших классов. — Алматы: КазГТУ, 2018.

А.Е. Петров. Мир после Второй мировой войны: международная политика и безопасность. — СПб.: Питер, 2015.

XIX-XX ғасырлардағы халықаралық қатынастар. Коллектив авторов. — Астана: Ғылым, 2020.

UN Statistics Division. World War II Economic and Human Losses. — Geneva, 1946.

Глобальное и региональное развитие международных отношений в XX веке / под ред. А.Н. Петрова. — М.: Наука, 2021.

Международные организации и глобальная безопасность / Е.В. Кузнецова. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2020.

История международных отношений и внешней политики / С.М. Иванов. — М.: Высшая школа, 2019.

Жаһандану заманындағы халықаралық қатынастар / А.Б. Қасымов. — Нұр-Сұлтан: ЖОО баспасы, 2022.