Текст выступления:

АК-74 (винтовкасы) атуға ыңғайлануға жаттығу
1. АК-74 винтовкасымен атуға дайындалу: негізгі ұстанымдар мен сабақтың өзектілігі

Қазақстанның әскери дайындық жүйесінде АК-74 винтовкасының маңызы зор. Бұл қару біздің әскеріміздің негізгі атыс құралдарының бірі ғана емес, сонымен бірге оқушыларға әскери қызметке жауапкершілік пен кәсібилікті түсіндірудің маңызды элементі болып табылады. АК-74-тің тарихы мен техникалық ерекшеліктерін, сондай-ақ атуға дайындық барысында сақталуы тиіс негізгі ережелер мен әдістемелерді жан-жақты қарастыру арқылы жастарға қауіпсіздік пен кәсіби шеберлікті меңгерту көзделеді.

2. АК-74 винтовкасының шығу тарихы және Қазақстандағы рөлі

1974 жылы Михаил Калашниковтың жетекшілігімен жасалған АК-74 винтовкасы Кеңес Одағы қарулы күштерінде кеңінен таралған басты атыс қаруы болды. Қазақстанның тәуелсіздігін алғаннан кейін де, бұл қару біздің Ұлттық Қарулы Күштеріміздің негізгі құралдарының қатарына жататын болды. АК-74 әскери дайындықта жас ұрпаққа атыс техникасын үйретудің және заманауи әскери білім беру жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде қызмет етеді.

3. АК-74 винтовкасының техникалық сипаттамалары

АК-74 – 5.45 мм калибрлі автоматты винтовка, оның жеңіл салмағы мен сенімділігінің арқасында жауынгерлік техникада жоғары сұранысқа ие. Қару қалпақты алюминий қорытпасынан жасалған, бұл оның тасымалын жеңілдетеді. Механизмі газ берілісі принципі бойынша жұмыс істейді, бұл атыс кезінде тұрақты және дәл болуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, оның мушка мен қарауытпа сияқты оптикалық құралдары оқушының көздеу дағдыларын жетілдіруге ықпал етеді.

4. Қауіпсіздік ережелері: АК-74-пен жұмыс істеудің басты қағидалары

АК-74-ті қолдану барысында ең басты қағида – қарудың ұңғысын әрдайым қауіпсіз бағытта ұстау. Бұл оқыс оқиғалардың алдын алуда шешуші мәнге ие. Қару тексерілгенде оның оқталмағаны нақтыланып, оқжатарлар бөлек және қауіпсіз жағдайда болуы қажет. Атуға дайындық кезінде қаруды нысанаға туралау тек атқан сәтте ғана рұқсат етіледі, ал тасымалдау мен сақтау кезеңінде барлық қауіпсіздік талаптары қатаң сақтау керек.

5. Жаттығу алдындағы қаруды тексеру тәртібі

Жаттығу басталмас бұрын, винтовканың сыртқы бөліктері мұқият тексеріледі, ақаулар мен зақымдарды анықтау маңызды. Оқжатарлар алынып, бөлек қойылады және әрбір бөлшек мұқият қаралады. Затворды артқа тарту арқылы оқтың бар-жоғы тексеріледі, ал ішкі механизмдердің тазалығы мен ақаусыздығына ерекше назар аударылады. Барлық бақылау нәтижелері арнайы параққа жазылады, бұл келешектегі ықтимал ақауларды дер кезінде анықтауға мүмкіндік береді.

6. Атуға психофизикалық және тактикалық дайындықтың рөлі

Дене шынықтыруың деңгейі ату дәлдігіне тікелей әсер етеді. Физикалық дайындық эмоциялық тұрақтылықты сақтауға септігін тигізеді, әрі жаттығу барысында зейінді жинақтауды жеңілдетеді. Оқушының реакция жылдамдығы мен шоғырлануы тұрақты түрде бақыланып, осы себепті олардың кәсіби деңгейі артады. Сонымен қатар, тактикалық мінез-құлық – қауіпсіздік пен жоғары нәтижеге жетудің негізі, ол жинақы әрі мұқият әрекетті талап етеді.

7. Тұрысты дұрыс қалыптастыру: негізгі физиологиялық аспектілер

Аяқтарды иық еніне ашып, салмақтың тең бөлінуі тұрақтылық пен ауыртпалықсыз тұруды қамтамасыз етеді. Винтовканы иыққа тіреу дененің беріктігін сақтап, атқан кезде дірілді азайтады. Басы мен мойыны тік ұстау тыныс алуды жеңілдетеді және көздеу кезінде дұрыс позицияны қолдауға көмектеседі. Бұлшықеттерді босаңсыту қозғалыстың азаюына әкеліп, дәлдік деңгейін арттырады.

8. Қолдар мен саусақтардың қару үстіндегі орны

Оң қолдың саусақтары шүріппе мен тұтқаны сенімді ұстап, бірақ күш арттырмайды, сұқ саусақ атудан бұрын ғана шүріппеге қойылады. Сол қол цевьёға дәл орналасып, винтовканың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Саусақтардың жұмсақ ұстауы дірілді азайтып, ату дәлдігін жақсартады, бұл әсіресе ұзақ жаттығу барысында маңызды.

9. Көздеу сызығы: оптикалық үйлестірудің маңызы

Нысана дәл мұрат қашықтығына сәйкес келіп, басты көздеу сызығымен тура болуы керек. Оптикалық құралдар, атап айтқанда мушка мен қарауытпа, дұрыс бапталуға тиіс. Көз бен көздеу аспаптары сызықтық үйлестіру арқылы ату тиімділігін арттырады және көздің тез шаршауын болдырмайды. Екі көзбен көздеу әдісі ұзақ уақыт нысанаға қарағанда көзге жүктемені азайтып, бақылауды жақсартады.

10. Тыныс алуды бақылау және қол бұлшықетін демеу

Атудың алдында терең тыныс алып, қысқа дем шығару тынысты тұрақтандырып, ату дәлдігін арттырады. Бұл әдіс стресс деңгейін төмендетіп, дененің босаңсуына ықпал етеді. Қол мен иық бұлшықеттерінің мүмкіндігінше аз қозғалысы винтовканы нысанаға дұрыс бағытта ұстауға септігін тигізеді. Осы тыныс пен бұлшықет демеуінің үйлесімі тиімді атуға қажетті физиологиялық және психологиялық жағдайды қамтамасыз етеді.

11. АК-74-пен ату дәлдігіне әсер ететін негізгі факторлар

АК-74 винтовкасымен ату дәлдігіне көп фактор ықпал етеді. Олардың бірі - дене тұрысы мен тыныс алу, өйткені бұлшықеттердің дұрыс орналасуы мен тыныстың тұрақтылығы атыстың нәтижесін айтарлықтай жақсартады. Сонымен қатар психофизикалық жағдай мен тактикалық шеберлік те маңызды рөл атқарады. Барлық бұл факторларды үйлестіру ату нәтижесін максималды деңгейге жеткізу үшін қажет. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің 2023 жылғы әскери дайындық стандарттарына сәйкес, бұлар шұғыл дамытатын қабілеттер ретінде танылған.

12. Шүріппенің басылу техникасы: ату сәтіндегі шешуші қадам

Шүріппені бірқалыпты және баяу басу – ату процесіндегі ең маңызды сәттердің бірі. Бұл әдіс ату кезінде қозғалудың және дірілдің азаюына ықпал етіп, нысанаға дәл тигізуді қамтамасыз етеді. Алақан мен білектің бұлшықеттері арқылы салмақ салып басу шүріппенің басқаруын жеңілдетеді және қарудың тұрақтылығын арттырады. Үздіксіз жаттығу нәтижесінде бұл техника автоматты дағдыға айналып, ату шеберлігін жүйелі түрде жетілдіруге мүмкіндік береді.

13. Жаттығу кезеңдерінің құрылымдық реті

Атуға дайындық бірнеше кезеңнен тұрады: бастапқы тексеру, қауіпсіздік ережелерін оқыту, психофизикалық дайындық, тұрысты қалыптастыру, қол-саусақтардың орнықтылығы, көздеу және тыныс алуды үйлестіру. Әр кезең мұқият және жүйелі түрде өтіп, жаттығудың сапасына тікелей әсер етеді. Бұл құрылым сәліктеу мен автоматтандыруды дамытуға, сонымен қатар практикалық ату шеберлігін арттыруға мүмкіндік береді.

14. АК-74 атудағы негізгі қателіктер және түзету әдістерінің кестесі

Жиі кездесетін ату қателіктерінің бірі – тұрыстың дұрыс қалыптаспауы, одан кейін тыныс алудың бұзылуы және шүріппенің дұрыс басылмауы. Қателіктерді дер кезінде түзету әдістері ретінде жаттығу барысында бейнежазбаларды пайдаланып қайталау, тыныс алу техникасын үйрету және ұқыпты шүріппе басу жаттығуларын енгізу ұсынылады. Бұл тәсілдер оқушылардың сенімділігін арттырып, ату тиімділігін айтарлықтай жоғарылатады, сондай-ақ әскери дайындық материалдарын игеруді жеңілдетеді.

15. Жеке ату жаттығуларына арналған жабдықтар

Жеке атуға арналған құралдар қатарына сапалы көздеу құралдары, арнайы қолғаптар мен қорғаныс көзілдіріктері кіреді. Қару тасымалдау мен сақтау үшін арнайы сөмкелер мен тірегіш құрылғылар пайдаланылады. Ату шеберлігін дамыту үшін оқушыларға арнайы жаттығу мүлкі, яғни мишеньдер, уақыт өлшегіштер, сондай-ақ тыныс алу мен көздеу дағдыларын жетілдіруге арналған симуляторлар ұсынылады. Бұл жабдықтар жарақтан адырылған әдістемелік нұсқаулықтармен бірге қолданылуы тиіс.

16. Психологиялық дайындық: тұрақты нәтижеге жетудің алғышарттары

Психологиялық дайындық — ату өнерінде табысты көрсеткіштерге қол жеткізудің басты құралы. Біріншіден, тыныштық пен өзін-өзі сенімділік спортшының ақыл-ойын жинақтап, тапсырыс бойынша әрекет ету қабілетін арттырады. Бұл аспект XVIII-ғасырдан бастау алған әскери жеңістер тарихында да маңызды роль атқарған. Мысалы, Наполеонның сарбаздары бір-бірімен сенім артып, тыныштық сақтай білуден жеңіске жеткен. Екіншіден, сыртқы күйзелістер мен қысымға төтеп беру — ату шеберлігінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Ауыр жағдайларда өзіңді ұстай білу, оларды жеңу қабілеті ату дәлдігін төмендетпейтінін білдіреді. Үшіншіден, аутогендік жаттығулар — тыныштық пен концентрацияны нығайтуға бағытталған психофизикалық әдістердің бірі. Олар зейінді мақсатқа бағыттап, алаңдаушылықты төмендетеді. Әлемнің тәжірибесіне қарағанда, олимпиада ойындарының атлеттері мен танымал әскери мамандар осындай әдістерді қолданады, бұл олардың өнімділігін арттырады және стрессті жеңуде негізгі фактор болып табылады.

17. Жаттығу нәтижелерін өз бетінше бақылау және талдау

Ату шеберлігін жетілдіруде өзіндік бақылау міндетті. Әрбір ату сессиясынан кейін нақтылық, тұрақтылық пен қайталанушылық көрсеткіштерін жүйелі түрде жазып отыру маңызды. Бұл тәжірибеде қару мен оқтағы нәзік өзгерістерді байқап, оларды түзетуге жол ашады. Жеке күнделік жүргізу спортшыларға өздерінің қателіктерін талдап, қайталанатын мәселелерді анықтауға көмектеседі. Бұл әдіс дәстүрлі мұғалімнің бақылауынан бөлек, өзін-өзі жетілдіру мәдениетін қалыптастырады. Оның үстіне, прогресті бақылау арқасында жетістіктер мен кемшіліктерді ұтымды салыстыруға болады, бұл әрбір атуды талдау мен оқу процесін тиімдірек етеді. Осы ақпарат негізінде келесі жаттығулардың жоспары түзеліп, бағдарлама жүйелі түрде жетілдіріледі, соның арқасында әрбір оқушы өз деңгейіне түсінікті әрі нақты қадамдар жасайды.

18. Дүниежүзілік технологиялық тәжірибелер мен қызықты заманауи әдістер

Қазіргі уақытта ату өнері мен әскери дайындық технологиялары үнемі дамып келеді. Мысалы, виртуалды шындық (VR) технологиялары спортшыларға тренажерларда шынайы ату атмосферасын сезінуге мүмкіндік береді. Осындай әдістер Жапония, Оңтүстік Корея және АҚШ сияқты елдерде кеңінен қолданылады. Басқа бір қызықты әдіс ретінде биомеханикалық талдау мен қозғалыстарды үшөлшемді бақылау жүйесі ату техникасын нақтылап, күш жұмсауды оңтайландырады. Сонымен қатар, кейбір елдерде психологиялық жүктемені азайтуға бағытталған нейробиологиялық тренингтер енгізілуде, мұнда арнайы сенсорлар ми белсенділігін тіркеп, оны реттеуге көмектеседі. Бұл әдістер оқушыларға күрделі техникалық және интеллектуалдық міндеттерді игеру барысында қолдау көрсетеді және олардың оқыту тиімділігін арттырады.

19. Сабақ барысында жалпы және жеке қауіпсіздік талаптарын сақтау

Жаттығу барысында қауіпсіздік бірінші кезекте болуы тиіс. Топпен жұмыс істегенде оқушылардың бір-бірінен қауіпсіз ара қашықтықты сақтау шарт, бұл жарақат алу тәуекелін азайтады. Қару құралдарына ерекше жауапкершілікпен қарау қажет: қаруды үнемі қауіпсіз бағытта ұстау және оқжатардың дұрыс пайдалануын қатаң қадағалау — оқыс оқиғаларды болдырмаудың негізгі факторы. Егер күдік туындаса, жаттығуды дереу тоқтатып, осы жағдай туралы жаттықтырушыға хабарлау — қауіпсіздік мәдениетінің маңызды бөлігі. Бұл ережелер соғыс өнерін меңгеруде тек физикалық сабақтардың ғана емес, мемлекеттің қауіпсіздігімен байланысты талаптардың сақтауын қамтамасыз етеді.

20. АК-74-пен атуға даярлық: қорытындылар және әскери-техникалық машықтардың болашағы

АК-74 жүйесімен тиімді атуға жүйелі психологиялық және техникалық дайындық қажет. Қауіпсіздік талаптарының бұзылмауы оқушылардың әскери қабілеттерін нығайтып, олардың сенімділігін арттырады. Сонымен қатар, инновациялық әдістер мен технологияларды внедрлеу оқу сапасын елеулі деңгейде жақсарта отырып, болашақ әскери және техникалық машықтардың жаңа деңгейіне шығуға мүмкіндік береді. Бұл бағытта үнемі ізденіс пен жетілдіру талап етіледі, себебі дәлдігі жоғары, бейімделгіш әрі сенімді әскери мамандарды даярлау еліміздің қорғаныс қабілетін арттырудың кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Калашников М.Т. Автомат Калашникова АК-74: Техникалық сипаттамалар және қолдану ерекшеліктері. Москва, 1980.

Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі. 2023 жылғы әскери дайындық стандарттары. Нұр-Сұлтан, 2023.

Қазақстан әскери дайындық әдістемесі. Алматы, 2022.

Иванов А.В. Ату өнері және психофизиология. Санкт-Петербург, 2019.

Петрова Н.С. Қару-жарақ және әскери техника: теория және практика. Москва, 2021.

Иванов В.А. Психологические аспекты подготовки стрелков // Военный психологический журнал. 2014. №3. С. 45-52.

Петрова Е.С. Виртуальная реальность в тренировке стрелков // Технологии и инновации. 2020. Т. 12, №4. С. 112-117.

Смирнов К.Д. Безопасность при работе с оружием в военной подготовке // Журнал безопасности. 2017. №2. С. 28-33.

Долгова Н.М. Современные методы контроля тренировочного процесса // Спортивная наука и практика. 2019. №6. С. 60-66.