Текст выступления:

Предпринимательство как экономическое явление
1. Кәсіпкерлік: экономикалық құбылыс негіздері

Кәсіпкерлік – экономиканың жүрегі, қоғамдағы дамудың қозғаушы күші. Бұл тақырыпта біз кәсіпкерліктің мәні мен маңызын, оның түрлері мен даму жолдарын тереңінен зерттейміз. Кәсіпкерлік қалай өмірімізді өзгертеді, оның экономикалық және әлеуметтік ролі қандай – барлық осы сұрақтарға жауап табамыз.

2. Кәсіпкерліктің тарихи және әлеуметтік негіздері

XVII-XVIII ғасырлар кәсіпкерліктің қалыптасу дәуірі болды. Сол тарихи кезеңде пайда болған жаңа экономикалық қатынастар кәсіпкерліктің негізін қалады. Экономистер кәсіпкерлікті қоғам дамуының қозғаушы күші деп танып, оның әлеуметтік маңыздылығын алғаш рет нақты зерттеді. Мысалы, шотланд экономисі Адам Смит кәсіпкерлікті "ұжымдық еңбек" және нарықтық жүйенің қозғаушы күші ретінде сипаттады. Бұл кезеңдегі кәсіпкерлік қоғамды индустриализация және нарықтық экономиканың таралуына итермеледі.

3. Кәсіпкерлік анықтамасы мен мәні

Кәсіпкерлік – табыс табуды көздейтін өндіріс пен қызметті ұйымдастыру әрекеті. Бұл жеке тұлғалар мен ұжымдардың ынтымақтастығы арқылы өтеді және инновацияларды қолданудан бастау алады. Сонымен қатар кәсіпкерлік тәуекелге бел буып, ресурстарды тиімді пайдалануға бағытталған, бұл жаңа бизнес-идеялар мен жобаларды іздеуге ынталандырады. Әлеуметтік-экономикалық факторлар кәсіпкерліктің ерекшелігін анықтап, оның қоғамдағы ролін арттырады.

4. Кәсіпкерліктің негізгі қызметтері

Кәсіпкерлік инновацияларды енгізіп, нарықты жаңартуға септігін тигізеді, бұл экономикалық өсудің негізі болып табылады. Сонымен қатар кәсіпкерлік жаңа жұмыс орындарын құрып, халықтың тұрмыс деңгейін жақсартады. Ресурстарды тиімді пайдалану арқылы нарықтағы бәсекеге қабілеттілікті арттырады, бұл экономикалық жүйенің тұрақтылығына әсер етеді. Ең бастысы, кәсіпкерлік өндіріс пен экономика құрылымындағы өзгерістерді басқарып, дамуға серпін береді.

5. Экономикалық жүйедегі кәсіпкерліктің рөлі

Кәсіпкерлік жалпы ішкі өнімнің өсуіне және бюджетке салық түсімін көбейтуге ықпал етеді, осылайша ел экономикасына маңызды үлес қосады. Жеке бастамалар шағыннан ірі бизнеске дейін экономиканың тұрақтылығы мен әртараптандырылуын қамтамасыз етеді. Жұмыс нарығы кеңейіп, аймақтық дамуға қосымша мотивация туады, инновациялық жобалардың қарқыны артады. Осылайша, кәсіпкерлік әлеуметтік-экономикалық құрылымды нығайтып, тұрақтылық пен жаңарудың негізін қалайды.

6. Қазақстандағы кәсіпкерлік белсенділіктің өсуі, 2010-2023

2010 жылдан бастап кәсіпкерлік белсенділік тұрақты түрде артып келеді, бұл бизнеске деген сұраныстың өскенін дәлелдейді. Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша, кәсіпорындар саны мен шағын және орта бизнес субъектілерінің қарқынды дамуы байқалады. Осы уақыт аралығында бизнес климаттың жақсаруы мен инвестициялық қолдаудың нәтижесінде кәсіпкерлік саны мен сапасы артты. Бұл көрсеткіштер еліміздің экономикасының динамикасын нығайтады және бәсекеге қабілеттілікті арттырады.

7. Кәсіпкерліктің негізгі түрлері

Қазақстанда кәсіпкерлік қызметтің бірнеше негізгі түрлері бар. Мысалы, өндірістік кәсіпкерлік өндіріс пен технологияларды тиімді қолдана отырып тауар өндіруді қамтиды. Сауда кәсіпкерлігі қажетті тауарларды сатып алу және сату арқылы экономикалық айналымды қамтамасыз етеді. Қызмет көрсету саласындағы кәсіпкерлік қоғамға түрлі қызметтерді ұсыну арқылы халықтың тұрмыс сапасын арттыруға бағытталған. Әрбір түрдің өз ерекшеліктері мен даму мүмкіндіктері бар, олар экономикадағы орнын айқындайды.

8. Кәсіпкерлік қызметтің негізгі салалары

Қазақстандағы кәсіпкерлік салалардың үлестері Forbes Kazakhstan журналының 2023 жылғы деректеріне сәйкес төмендегідей бөлінеді. Қызмет көрсету және сауда салалары нарықтағы басты орындарды алып, экономиканың дамуына айтарлықтай үлес қосады. Бұл секторлар халықтың күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз етіп, жұмыс орындарын құрады. Олардың дамуы арқылы ел экономикасы әртараптандырылады және тұрақтылыққа қол жеткізеді.

9. Кәсіпкерлік пен инновация байланысы

Кәсіпкерлік пен инновация арасында тығыз байланыс бар. Жаңа технологиялар мен идеяларды енгізу кәсіпкерліктің негізгі қозғаушы күші саналады. Инновациялық кәсіпкерлік кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттырып, экономиканың дамуына серпін береді. Бұл үрдіс жаңалықтарға бейімделу мен үнемі жетілдіруді талап етеді, осылайша кәсіпкерлер нарықта табысқа жетеді.

10. Жастар және стартаптардың дамуы

Мектеп оқушылары мен студенттер арасында кәсіпкерлік белсенділік айтарлықтай өсті. Стартап клубтары мен бизнес-бәйгелер жастарды жаңа идеяларды жүзеге асыруға ынталандырады. Сонымен қатар акселераторлар мен венчурлық қорлар жас кәсіпкерлерге қаржылық және ресурстық қолдау көрсетіп, олардың халықаралық масштабқа шығуына мүмкіндік береді. Бұл жастар кәсіпкерлігінің дамуына және еліміздің экономикалық жаңаруына серпін береді.

11. Кәсіпкерліктің әлеуметтік және жеке артықшылықтары

Кәсіпкерлік қаржылық тәуелсіздік пен басқару қабілетін дамытып, тұлғаның кәсіби жетілуіне жол ашады. Жаңа жұмыс орындары арқылы әлеуметтік теңсіздік пен жұмыссыздық мәселелерін шешуге ықпал етеді. Сонымен қатар, кәсіпкерлік қоғамда инновациялық ойлау мәдениетін қалыптастырып, практикалық шешімдерді қабылдауды қолдайды. Бұл әлеуметтік даму мен экономикалық өркендеудің маңызды факторларының бірі болып табылады.

12. Кәсіпкерлік процестің кезеңдері

Кәсіпкерлік процесі бірнеше сатылардан тұрады: нарықтық зерттеу, бизнес-идеяның қалыптасуы, жоспарлау, ресурстарды жинау, іске асыру және бақылау. Әрбір кезең өзінің ерекше маңыздылығын сақтап, барынша тиімділікке бағытталған. Бұл құрылым кәсіпкерге стратегиялық шешімдер қабылдауға және кәсіпкерлікті сәтті дамытуға мүмкіндік береді.

13. Кәсіпкерге қажет басты қасиеттер мен дағдылар

Табысты кәсіпкер болу үшін тәуекелді қабылдау қабілеті қажет, ол кез келген қиындыққа төтеп беруге және жаңа шешімдер іздеуге мүмкіндік береді. Көшбасшылық және стратегиялық жоспарлау дағдылары мақсатқа жетуді және команда жұмысын үйлестіруді қамтамасыз етеді. Қаржылық және нарықтық сауаттылық шешім қабылдауда сенімділік береді, ал психологиялық төзімділік мен икемділік өзгерістерге тез бейімделуге көмектеседі.

14. Қазақстандағы кәсіпкерліктің дамуына кедергілер

Бастапқы капиталдың жеткіліксіздігі көптеген кәсіпкерлер үшін негізгі кедергі саналады, бұл бизнесті бастау мен дамытуға қаржылық шектеу қояды. Құжаттарды рәсімдеудегі қиындықтар мен ұзақ мерзімдер жаңа кәсіпкерлік бастамалардың баяулауына әкеледі. Сондай-ақ, білікті мамандардың жетіспеушілігі мен ақпараттық қолдаудың шектеулілігі кәсіпорындардың дамуын тежеуде. Бұл мәселелерді шешу – ел экономикасының өсуі үшін маңызды.

15. Мемлекеттік қолдау және заңнамалық ерекшеліктер

Қазақстанда кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған мемлекеттік бағдарламалар мен жеңілдіктер кеңінен енгізілген. Мемлекет салықтық жеңілдіктер, гранттар мен және субсидиялар арқылы шағын және орта бизнеске қолдау көрсетеді. Сондай-ақ, заңнамалық түзетулер кәсіпкерлікті дамытуға қолайлы құқықтық ортаны қалыптастырады. Осы шаралар кәсіпкерліктің өркендеуіне серпін беріп, елдің экономикалық әлеуетін арттырады.

16. Қазақстандағы стартаптар санының өсуі, 2015-2023

Қазақстандағы стартаптардың саны 2015 жылдан бастап еселеп артып келеді. Бірегей өсім IT саласында, жасыл энергетикада айтарлықтай байқалады. Бұл тренд тек технологиялық инновацияларға ғана емес, сонымен бірге экологиялық таза және тұрақты өнімдер мен қызметтерге сұраныстың артуына да негізделеді. 2015 жылы стартаптардың саны аз болғанымен, биылғы жылға қарай олардың саны бірнеше есе көбейіп, еліміздегі инновациялық экономика мен жас кәсіпкерлердің белсенділігін көрсетеді.

Бұл өсудің артында бірнеше фактор тұр: мемлекет тарапынан жасалып жатқан қолдау шаралары, бизнес-инкубаторлар мен акселераторлар бағдарламаларының кеңеюі, сондай-ақ заманауи технологияларға қызығушылықтың көбеюі. Мұндай дамудың нәтижесінде Қазақстан экономиканың жаңа секторларында бәсекеге қабілеттілігін арттырып, экспорт әлеуетін нығайтуға мүмкіндік алады.

Қазақстандағы стартаптар нарығының динамикасы инновациялық салаға деген сұраныстың артқанын және экономиканы жаңғыртуға бағытталған күрделі әрі үйлестірілген саясаттың жемісі екенін көрсетеді. Бұл көрсеткіш елдің технологиялық жетекші болуға ұмтылысын айқындайды және жастардың кәсіпкерлікке деген ынтасын оятады.

17. Табысты кәсіпкерлер мысалдары

Қазақстандық кәсіпкерлік тарихында көптеген ерекше және шабыттандыратын оқиғалар бар. Мысалы, IT саласындағы бір кәсіпкер бірнеше жыл ішінде стартапты жергілікті бастапқы жобадан халықаралық деңгейдегі технологиялық компанияға айналдырды. Оның табысты дамуындағы басты фактор – инновацияға деген сенім мен үздіксіз білім алу.

Тағы бір мысал ретінде жасыл энергетика саласында жұмыс істейтін кәсіпкерді атауға болады. Ол қазіргі заманғы экологиялық талаптарға сай, күн энергиясын пайдаланатын құрылғылар сериясын жасап шығарды. Бұл өнімдер Қазақстанның экологиялық проблемаларын шешуге қосымша мүмкіндік беріп, өз бизнесін тұрақты әрі пайдалы бағытқа бағыттады.

Бұл кәсіпкерлердің табыстары еліміздегі кәсіпкерлік орта мен инновациялық жобалардың өміршеңдігін дәлелдейді. Олар жаңа идеяларды жүзеге асыруда креативтілік пен табандылықтың маңыздылығын көрсетеді. Өздеріне сенетін және тәуекелге бел буатын жастар үшін осындай үлгілер ерекше мотивациялық рөл атқарады.

18. Кәсіпкерліктің әлеуметтік әсері

Кәсіпкерлік қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсартуда аса маңызды роль атқарады. Біріншіден, жаңа жұмыс орындарының ашылуы әлеуметтік топтардың, әсіресе аз қамтылған және төменгі табысты топтардың тұрмыс сапасын арттыруға ықпал етеді. Бұл адамдардың қаржылық тұрақтылығы мен әлеуметтік белсенділігін күшейтеді.

Екіншіден, аймақтық даму жобалары арқылы кәсіпкерлер жергілікті экономиканы жандандырып, оның тұрақты өсуіне серпін береді. Мұндай жобалар ауылдық және шалғай аймақтарға жаңа инвестициялар тартуға, инфрақұрылымды жақсартуға және өмір сүру деңгейін көтеруге септігін тигізеді.

Сонымен қатар, әлеуметтік кәсіпкерлік бағыттары жастар арасында еңбек нарығына қатысу деңгейін арттырады. Бұл өз кезегінде қоғамдағы жайлы орта қалыптастыруға және қоғамдық пайдалы бастамаларды дамытуға мүмкіндік береді. Әлеуметтік кәсіпкерлік – бұл тек пайда табу ғана емес, сонымен қатар қоғамға жауапкершілікпен қарау тәсілі.

19. Кәсіпкерлік және тұрақты даму мақсаттары

Экологияға жауапкершілік қазіргі кәсіпкерліктің ең басым бағыттарының бірі болып тұр. Жасыл технологияларды енгізу арқылы кәсіпкерлер қоршаған ортаға зиянды азайтып, жасыл экономиканың дамуына үлес қосуда. Бұл үрдістер халықаралық деңгейде де қолдау тауып, экологиялық стандарттар бойынша бизнес жүргізудің тиімді жолдарын анықтауда.

Жасыл экономикаға көшу нәтижесінде өндіріс табиғи ресурстарды тиімді пайдаланып, қоршаған ортаны ластамауға ерекше мән береді. Мұндай тәсілдер экологиялық тепе-теңдікті сақтау және экономикалық өсімді бірге қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Этикалық кәсіпкерлік принциптері бизнестің әділдік, ашықтық және қоғам алдындағы жауапкершілікті ескере отырып жүргізілуін қамтамасыз етеді. Бұл тұтынушылар мен серіктестер арасында сенімді нығайтады, компанияның ұзақ мерзімді табысын қамтамасыз етеді.

Қазақстандық компаниялар ESG (Экология, Әлеуметтік және Басқару) стандарттарын енгізу арқылы әлемдік нарықта бәсекеге қабілеттілігін арттырып, жаһандық трендтерге сәйкес келетін жауапты бизнес практикаларын орнатуда.

20. Кәсіпкерліктің келешегі: жаңа мүмкіндіктер мен міндеттер

Кәсіпкерлік Қазақстанның экономикалық өсуі мен әлеуметтік тұрақтылығының негізі ретінде маңызды рөл атқарады. Бұл саладағы мемлекеттік қолдау бағдарламалары мен жастардың белсенділігі кәсіпкерліктің одан әрі дамуына ілгерілеу береді. Болашақта инновациялық бизнес жобалар экономиканың әртараптануы мен технологиялық жаңаруын қамтамасыз ететін маңызды драйверге айналады.

Сонымен қатар, жаңа мүмкіндіктермен бірге кәсіпкерліктің алдында әлеуметтік және экологиялық жауапкершілік, этикалық нормаларға сай жұмыс істеу сияқты жаңа міндеттер тұр. Оларды тиімді шешу – кәсіпкерліктің тұрақты және сәтті дамуының кілті болмақ.

Қазақстанның жас кәсіпкерлері өздерінің білімдері мен тәжірибелерін жетілдіре отырып, еліміздің экономикалық ландшафтына жаңа серпін мен жаңашылдық әкелуге дайын екенін көрсетуде. Осылайша, кәсіпкерліктің болашағы жарқын әрі сенімді деп айтуға толық негіз бар.

Дереккөздер

Кулаков С.А. Основы предпринимательства: учебное пособие. – М.: Проспект, 2020.

Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. – СПб., 2019.

Национальная статистика Казахстана, 2023.

Forbes Kazakhstan. Аналитический обзор предпринимательских секторов, 2023.

Иманбаев Б.Т. Предпринимательская деятельность в Казахстане: проблемы и перспективы // Экономика и управление, 2022.

Нұркенов У.Ж. Инновациялық кәсіпкерліктің рөлі мен дамуы. Алматы, 2021.

Сағындықова А.Б. Қазақстандағы жасыл технологиялар мен олардың экономикалық әсері. Экоэкономика журналы, 2022.

MOST Business Incubator. Стартаптар мен кәсіпкерліктің өсуі туралы жылдық есеп, 2023.

Әлібаев С.Т. Әлеуметтік кәсіпкерлік және оның қоғамдағы маңызы. Қоғамтану журналы, 2020.

Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі. ESG стандарттары енгізу тәжірибесі, 2023.