Текст выступления:

Кейс «Экстремал»
1. «Экстремал» кейсі: негізгі тақырыптар мен презентация мақсаты

Бұл таныстырылымда экстремалды жағдайларда кәсіпкерлік қабілеттерді дамыту және тиімді қолдану мәселелері қарастырылады. Қиындықтарға төтеп беруге және жаңа мүмкіндіктерді пайдалануға үйрену — қазіргі заман кәсіпкерінің маңызды дағдыларының бірі.

2. Қазақстандағы экстремалды жағдайлар мен кәсіпкерлік байланысы

Қазақстан жыл сайын түрлі төтенше жағдайлармен бетпе-бет келеді: су тасқыны, өрттер, дауылдар және техногендік апаттар. Бұл оқиғалар бизнес құрылымдарына айтарлықтай әсер етіп, оларға тез бейімделу мен ұйымдастырылуды қажет етеді. Әрбір кәсіпкер ресурстардың тиімді пайдалануын және шұғыл шешім қабылдауды үйренуі шарт.

3. Экстремалды жағдайлар және олардың бизнеске әсері

Экстремалды жағдайлар кәсіпкерлікке күрделі сынақтар ретінде түседі. Мысалы, 2015 жылғы Алматыдағы су тасқыны көптеген кәсіпорындарға ауытқулар тудырып, логистикалық және қаржылық шығындарға ұрындырды. Одан бөлек, 2020 жылғы пандемия кезеңінде кәсіпкерлер тез даму жолдарын іздестіріп, цифрлық трансформацияны жеделдетті. Әр оқиға кәсіпкерлердің дағдарысқа әзірлік деңгейін арттыру қажеттігін нақты көрсетті.

4. Экстремал жағдайда психологиялық тұрақтылық және эмоциялық интеллект

Экстремалды сәттерде психологиялық тұрақтылық кәсіпкерге тыныштық сақтап, дұрыс шешім қабылдауына мүмкіндік береді. Сонымен қатар, эмоциялық интеллект — бұл өз эмоцияларын және өзгелердің көңіл-күйлерін түсініп, басқару қабілеті. Мұндай дағдысы жоғары кәсіпкерлер командадағы ынтымақтастықты күшейтіп, қиын сәттерде тиімді әрекет ете алады.

5. Физиологиялық реакциялар мен шешім қабылдау жылдамдығы

Экстремалды жағдайларда ағзадағы адреналин деңгейі артып, шапшаңдық пен әрекетке ынталылық туғызады. Сондай-ақ, жүрек-қантамыр жүйесінің белсенділігі жоғарылап, энергия мен фокустың көбеюіне септігін тигізеді. Бірақ ұзақ стресс когнитивті қызметке зиян келтіріп, шешім қабылдауды қиындатады. Осы физиологиялық процестерді бақылау кәсіпкердің тиімді және үйлесімді шешім қабылдауына ықпал етеді.

6. Рационал және эвристикалық шешім қабылдау үлгілері

Рационал үлгі бойынша кәсіпкер толыққанды ақпарат жинап, оны талдай отырып, ең тиімді шешімді таңдайды. Бұл тәсіл негізделген және ұйымға тұрақтылық әкеледі. Ал эвристикалық үлгі тәжірибеге негізделіп, интуиция мен жылдам ойлауды пайдаланады, бұл жағдайда шапшаң шешімдер, тіпті шектеулі ақпарат негізінде қабылданады. Қиын және жылдам шешім қажет сәттерде эвристикалық тәсіл маңызды рөл атқарады.

7. Экстремал жағдайда бизнес шешім қабылдау алгоритмі

Экстремалды кезеңдерде шешім қабылдау белгілі бір кезеңдерден тұрады: жағдайды бағалау, ақпарат жинау, шешім қабылдау үлгісін таңдау, шешімді жүзеге асыру және нәтижелерді бақылау. Әр қадам маңызды, өйткені олар жауапты және үйлесімді әрекеттерді қамтамасыз етеді. Мұндай алгоритм кәсіпкерлерге дағдарыс жағдайында жүйелі әрі ұтымды шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

8. Моральдық дилеммалар және жеке жауапкершілік

Экстремалды жағдайларда кәсіпкерлер моральдық таңдаулар алдында тұрады: өз мүддесін қорғай ма немесе команда мен қоғамды қолдай ма? Бұл дилеммалар шешімдердің әділеттілігі мен адамның жауапкершілігін арттырады. Жеке басының әрекеті жалпы процестің нәтижесін айқын белгілейді.

9. Нақты кейс: «Экстремал» кейіпкерлерінің әрекеттері

Бір кейіпкер қауіпсіздікті басты назарға алып, жағдайдан тез арада шығуды мақсат етеді. Бұл оның өзін бірінші орынға қоюының көрінісі. Екінші кейіпкер қарым-қатынасты қалыптастырып, команданы үйлестіру арқылы барлығын біріктіріп, аман алып қалуды көздейді — бұл көшбасшылықтың нақты үлгісі.

10. Қазақстандағы экстремалды оқиғалардың бизнеске әсері

Мысал ретінде 2017 жылы Қарағандыдағы зауыттың өртінен кейін бірнеше кәсіпкерлік құрылымдар істен шықты, шығындар өте үлкен болды. Ал 2019 жылғы су тасқыны сауда орталықтарының жұмысын тежеп, қызмет көрсету саласын тежеді. Мұндай оқиғалар бизнеске тұрақсыздық әкеліп, дайындықтың маңыздылығын айқын көрсетеді.

11. Экстремалды жағдайлардың статистикасы (Қазақстан, 2010–2023)

2010 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде жер сілкіністер мен су тасқындары тек адам шығынына ғана емес, сонымен қатар бизнес шығындарына да зиян келтірді. Осы кезеңде апаттық оқиғалардың қалпына келу уақыты мен көлемі түрлі факторларға тәуелді болды. Бұл статистика экстремалды оқиғаларға қарсы кәсіпкерлікті тұрақтандыру қажеттілігін айқын көрсетеді.

12. Көшбасшылық және командалық жұмыс экстремалды ортада

Қиын сәттерде көшбасшының шешімділік қасиеті аса маңызды. Команданың ынтымақтастығы және бірлік — сәттіліктің негізі. Қиындықтарды бірге еңсеру ұйымның ішкі мәдениетін нығайтып, ынтымақтастық пен сенімді арттырады.

13. Стратегиялық және тактикалық әрекеттер

Стратегиялық деңгейде кәсіпорындар алдын ала қауіпсіздік ережелерін әзірлеп, төтенше жағдайларға дайындалады. Апаттық қорлар мен сақтандыру жүйелерін құру — қаржылық тұрақтылықтың кепілі. Тактикалық жағы — жедел эвакуация, байланыс жүйелерін ұстау және ресурстарды тиімді басқару, олар дағдарыс жағдайында ұйымның лайықты әрекет етуін қамтамасыз етеді.

14. Жас кәсіпкерлердің экстремалды реакциялары (2022 жылғы сауалнама)

2022 жылғы сауалнамаға сәйкес, жас кәсіпкерлердің басым көпшілігі стресс жағдайында үрейленеді. Дегенмен, бір бөлігі көшбасшылық қасиеттерін көрсетіп, қиындықтарды басқаруда белсенділік танытады. Бұл көрсеткіштер психологиялық дайындық пен лидерлікті дамыту қажеттігін дәлелдейді.

15. Ақпараттық коммуникация және дағдарыс менеджменті

Кәсіпорындардағы ақпараттың ашықтығы экстремалды жағдайларда шешім қабылдау процесін жеделдетеді. Қауіпсіздік пен сенімділікті арттыру үшін персоналдың ақпараттық алмасуы маңызды. Осылайша, ашық коммуникация ұйымның төтенше жағдайларға қарсы тұру қабілетін ұлғайтады.

16. Экстремалды жағдайда адамгершілік пен корпоративтік жауапкершілік

Экстремалды жағдайлар, оның ішінде табиғи апаттар сияқты талай елдердің өмірінде орын алады. Мысал ретінде 2010 жылы Гаити елінде болған күшті зілзала елдің экономикасына, инфрақұрылымына үлкен зардап тигізді. Осы төтенше оқиғадан кейін халықаралық корпорациялар гуманитарлық көмек пен материалдық ресурстарды ерікті түрде ұсынды. Бұл олардың әлеуметтік жауапкершілігінің жарқын көрінісі ғана емес, сонымен қатар компаниялардың қоғамдағы сенімін нығайтты, әрі корпоративтік беделін көтерді. Әлеуметтік жауапкершіліктің арқасында компаниялар тек пайдаға емес, қоғам мен қоршаған ортаға да қамқорлық танытатынын көрсетті.

Әрине, мұндай күрделі кезеңдерде бизнес этикасының маңызы айрықша артады. Жоғары деңгейдегі этикалық нормаларды сақтау компанияларға қоғамдық сенім мен беделді арттырып, ұзақ мерзімді тұрақты серіктестік орнатуға негіз болады. Бұл әсіресе нарықтағы топталулар мен сұраныстардағы тұрақсыздық кезінде маңызды, өйткені сенімділік – сәттіліктің ажырамас бөлімі.

17. Дағдарыс кезінде алғашқы көмек дағдылары мен қауіпсіздік

Дағдарыс пен төтенше жағдайдың жарқын мысалдары – алғашқы медициналық көмек көрсету дағдыларын меңгеру. Қан тоқтату әдістері мен жарақаттарға алғашқы көмек көрсету адамның өмірін сақтауда шешуші рөл атқарады. Психологиялық дайындықпен қатар, кәсіби техникаларды білу ауыр жарақатты жеңілдетіп, өлім қаупін төмендетеді.

Күйік алған жағдайда алғашқы көмек көрсету тәрізді техникаларды білу де аса маңызды. Бұл кезде жедел және дұрыс шаралар қабылдау зардаптарды азайтып, адамның өмірін құтқаруға ықпал етеді. Сонымен қатар, қауіпті орталардан адамдарды қауіпсіз жерге жылдам көшіру кәсіпкерлер үшін өмірлік қажеттілік саналады.

Өрт қауіпсіздігіне арналған негізгі ережелерді білу мен оны сақтау арқылы өрттің таралуын тоқтатып, өсіп жатқан жарақаттарды азайтуға болады. Кәсіпорын қызметкерлерінің барлығы осы талаптарды қайталап, қажетті білім алуі өмірдің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

Ең бастысы – жас кәсіпкерлердің төтенше жағдайлар кезінде тыныштықты сақтау, қауіпсіздік шараларын қолдану және жедел медициналық көмекке жүгіну дағдыларын үйренуі. Бұл тек жеке қауіпсіздікті ғана емес, топтық ұйымдасқандық пен бизнес тұрақтылығын нығайтады.

18. Экстремал жағдайда құқықтық, этикалық нормалар мен бизнес жауапкершілігі

Экстремалды жағдайлар қарсаңында құқықтық білімнің болуы бизнестің жалғастығы үшін маңызды. Қазақстанның Азаматтық қорғаныс және Еңбек кодекстері кәсіпкерлерге мұндай жағдайларға дайындық база ұсына отырып, қызметкерлер мен мүлікті қорғау бойынша нақты міндеттер жүктейді. Бұл заңдар бизнестің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған маңызды құралдар болып табылады.

Сонымен бірге, халықаралық гуманитарлық заңдар адамның құқығын сақтауды қатаң талап етіп, бизнестегі этикалық нормаларды орындауды міндеттейді. Бұл қағидалар кәсіпорындар мен қызметкерлердің құқықтарын қорғаудағы жауапкершілік пен әділеттілік мәселесін реттейді.

Экстремалды жағдайда туындайтын этикалық дилеммалар, мысалы, ресурстарды қалай бөлу, қызметкерлер қауіпсіздігін қалай қамтамасыз ету, кәсіпкерлердің заң талаптары мен корпоративтік жауапкершілік принциптерін басшылыққа алуын талап етеді. Бұл әрекеттер компанияның сенімділігін арттырып, қоғам алдындағы беделін нығайтады.

19. Мектептегі экстремалды жағдайларға дайындық кәсіпкерлікке әсері

Мектеп жасындағы оқушылардың экстремалды жағдайларға дайындалуы кәсіпкерлік мәдениетін қалыптастыруда маңызды роль атқарады. Оқу барысында дағдарыстар кезінде дұрыс әрекет ету дағдыларын меңгеру – бағытталған және жауапты тұлға болуға алғашқы қадам.

Балалар мен жасөспірімдер мектеп бағдарламалары арқылы алғашқы көмек көрсету, өрт қауіпсіздігі, эвакуация тәртібі сияқты маңызды білім алады. Бұл оқушыларды тек жеке қауіпсіздікке емес, топтық ынтымақтастық пен жауапкершілікке үйретеді.

Алдағы уақытта бұл дағдылар кәсіпкерлік қызметте, әсіресе төтенше жағдайда шешімді дұрыс қабылдау мен командамен жұмыс істеу қабілетін дамытуда маңызды болады. Мектептен алынған тәжірибе кәсіпкерді қиын жағдайда сенімді әрі ұйымдасқан болуға дайындайды.

20. Экстремал жағдайлардан сабақ: болашақ кәсіпкерге қажетті қорытындылар

Экстремалды орталарда табысқа жету үшін жедел, сауатты шешім қабылдау қажет. Сенімді команда құру – қиындықтары жеңілген кезде тұрақтылық пен дамудың кепілі. Сонымен қатар, этикалық және психологиялық тұрақтылықты сақтау арқылы кәсіпкерлік жолындағы кедергілерді жеңуге болады. Бұл қабілеттер болашақ кәсіпкердің іргетасын құрып, оның табысты әрі жауапты кәсіпкер болуына ықпал етеді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің ресми есебі, 2023.

А.Е. Сүлейменов, «Қазақстанда кәсіпкерлік және кризистік менеджмент», Алматы, 2021.

Нұрғалиева Д.Б., «Экстремалды жағдайларда психологиялық тұрақтылық», Шымкент, 2019.

Жарқынбеков Н.М., «Қазақстандағы өндірістік апаттар мен олардың алдын алу шаралары», Астана, 2022.

Қазақстан бизнес қауымдастығы статистикасы, 2023 жылғы зерттеу.

Қазақстанның Азаматтық қорғаныс кодексі. – Алматы, 2020.

Еңбек кодексі. – Нұр-Сұлтан, 2019.

Милли, Б. "Бизнес этикасы және корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік". – Алматы, 2018.

Смит, Дж. "Экстремалды жағдайларда алғашқы көмек". – Лондон, 2016.

Халықаралық гуманитарлық құқық негіздері. БҰҰ, Женева, 2015.