Текст выступления:

Соңғы сапар
1. Соңғы сапар: Құндылығы мен тақырыптық бағыттары

Қазақ халқының соңғы сапар дәстүрі ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық мәдениет пен рухани сенімдердің айқын бейнесі болып табылады. Бұл дәстүрдің маңыздылығы тек марқұмды жерлеу рәсімінде ғана емес, сонымен қатар қоғамның бірлігін және адамгершілік құндылықтарды сақтауда көрініс табады. Алғашқы қадам – тағылым мен құрмет көрсетудің символы ретінде, бұл рәсімдер қазақ қоғамында терең мағынаға ие.

2. Соңғы сапардың тарихи тамыры мен мәдени негіздері

Бұл ұғым ежелгі түркі дәуірінен бастау алып, көшпелі өмір салтының ерекшеліктерімен тығыз байланысты. Дәстүрлі дүниетаным мен ислам діні қазақ халқының соңғы сапар рәсімінің қалыптасуына ерекше ықпал етті. Әсіресе, исламның математика, діни рәсімдер мен рухани түсініктерін біріктіру арқылы бүгінгі күнге дейін сақталған салт-дәстүрлердің негізін қалады.

3. Қазақ халқының соңғы сапарға қатысты негізгі дәстүрлері

Соңғы сапар рәсімдері бірнеше негізгі кезеңнен тұрады. Бірінші кезекте, мәйітті арғы жағуға дайындау рәсімі жүзеге асады: ол жуып, кебінге оралған соң, арнайы дұға-құран бағыштау өткізіледі. Одан кейін жаназа намазы оқылып, топыраққа тапсыру дәстүрі орындалады; бұл рәсімге ауыл тұрғындары мен туыстары бірігіп ат салысады. Ақырында, еске алу ас-беру және ескерткіш тасты қою арқылы қоғам мүшелері бірлесе отырып, ақтық сапарды құрметпен қарсы алады.

4. Соңғы сапар рәсімінің кезеңдері мен ритуалдары

Соңғы сапар рәсімінің алғашқы кезеңі – мәйітті шомылдыру және арулау, бұл әрекет рухани тазалық пен әдептіліктің символы ретінде маңызды рөл атқарады. Екінші кезеңде мәйіт кебінге оралып, жаназа намазы оқылады, одан кейін жерлеу рәсімдері өткізіледі. Кейін бұл шаралар жетісі, қырқы және жылы еске алу дәстүрлері арқылы жалғасады, олар қайтыс болған адамның рухын ұлықтауға бағытталған.

5. Өлікті арулау: Рухани және тазалық мәні

Өлікті арулау рәсімі марқұмды құрметтеу мен тірілерге өнеге ретінде қазақ қоғамында жоғары бағаланады. Зерттеулерге сәйкес, бұл рәсімнің негізгі бөлігі мәйітті жуып, рухани тазалықты қамтамасыз ету ретінде дәстүр бойынша маңызды орын алады, бұл жалпы процедураның шамамен ширегін құрайды. Бұл аспектінің маңыздылығы этнографиялық зерттеулердің нәтижелерінде ашық көрінеді.

6. Кебіннің мәні мен қолданылуы

Кебіннің дәстүрлік маңызы зор – ол ақ матадан жасалатын ерекше орамал, мәйіттің ар тазалығын білдіреді және барлық әйелдер мен ер адамдарға қатысты. Кебіннің түрлері мен қолданылу тәртібі гендерлік ерекшеліктерге, сондай-ақ, кейбір жағдайларда адамның әлеуметтік мәртебесіне қарай өзгеріп отырады. Бұл салт қазақ қоғамының мәдени және әлеуметтік құрылымын айқын көрсетеді.

7. Діндегі наным-сенім және жаназа рәсімі

Жаназа намазы – марқұм рухына дұға оқып, оның күнәларынан кешірім сұраудың негізгі рәсімі болып табылады. Бұл намазды имамның басшылығымен Құран арқылы рухани жалғастық қамтамасыз етіліп, дұға жасау мен құран бағыштау исламдағы марқұмды құрметтеудің рухани негізін құрайды. Осындай рәсімдер қоғамда ізгі ниетті нығайтып, қайғыны бөлісуге, бірлікті арттыруға ықпал етеді.

8. Қоғамдық қолдау: Ынтымак пен өзара көмек

Соңғы сапар рәсімінде қоғамдық қолдау маңызы зор: ол отбасы мүшелеріне қиын сәтте моральдық және материалдық көмек береді. Әрбір оқиғада ауыл немесе қаладағы адамдар бірлесіп, қайғы кезеңін жеңілдетуге өз үлесін қосады. Бұл көмектің бейнелері – ас беруді ұйымдастырудан басталып, барлық қажетті рәсімдерді орындауда көрініс табады. Осылайша, қоғам мүшелері қайғыны ортақтасып, бірлік пен қолдауды нығайтады.

9. Соңғы сапарға дайындыққа уақыт бөлу

Дәстүрлі рәсімдердің әр кезеңіне уақыттың белгілі үлесі бөлінеді және олар тәртіппен, нақты кезеңдерде жүзеге асады. Бұл кезеңдердің уақыттық тең бөлінуі салт-дәстүрдің маңыздылығын көрсетіп, әрбір рәсімнің рөлі мен маңызын айқындайды. Этнографиялық зерттеулердің нәтижесінде, рәсімдердің уақытқа сай ұйымдастырылуы оның рухани және әлеуметтік мәнін арттырады.

10. Аймақтық ерекшеліктердің салыстырмалы кестесі

Қазақстанның әр аймағында соңғы сапар дәстүрлерінің негізгі ерекшеліктері мен салттары өзіне тән белгілерге ие. Бұл аймақтық айырмашылықтар әлеуметтік, мәдени және тарихи жағдайларға байланысты қалыптасқан. Мысалы, кейбір аймақтарда әйелдер мен ер азаматтардың ролі өзгеше, ал кей жерлерде оқиғаларға қатысушылардың міндеттері әлеуметтік мәртебеге байланысты бөлінеді. Бұл айырмашылықтар қазақ халқының мәдени әртүрлілігін көрсетеді.

11. Марқұмды еске алу: Жетісі, қырқы, жылы

Марқұмды еске алу дәстүрлері – жетісі, қырқы және жылы – қазақ халқының қайғыны ұлықтау тәсілдері. Жетісі – қайтыс болғаннан кейін жеті күн, қырқы – қырық күн өтеді; жылы – бір жылдық мереке. Әрбір кезде арнайы ас беріледі, дұға оқылады және марқұмның рухына құран бағышталады. Бұл рәсімдер қоғамның көне нанымдары мен қазіргі сенімдерін жалғастырушы.

12. Гендерлік рөлдер: Әйел және ер азамат міндеттері

Соңғы сапар рәсімінде әр адамның, әсіресе әйелдер мен ер азаматтардың, өзінің нақты міндеттері бар. Әйелдер мәйітті жуып, киіндіріп, үйде ас-су мен дайындық жұмыстарын ұйымдастыруға жауапты. Олар қайғыны жеткізу, жоқтау айту арқылы рухани қолдау көрсетеді. Ер азаматтар жаназа намазына қатысып, қабір қазу және жерлеу рәсімдерімен айналысады, сондай-ақ мәйітті зиратқа жеткізу қызметін атқарады.

13. Психологиялық қолдау мен қайғы кезеңін еңсеру жолдары

Қайғы кезеңінде отбасыларға моральдық көмек көрсету маңызды, оның ішінде жылы сөздер мен мейірімділікпен қайғыны бөлісу үлкен рөл атқарады. Сонымен қатар, маман психологтардың көмегі эмоционалдық күйзелісті жеңілдетуге, қайта өмірге бейімделуге ықпал етеді. Қоғамдық ұжымдық көңіл білдіру рәсімдері — бірге қайғыру, жоқтау айту сияқты дәстүрлі әдістер — адамның психологиялық күйін жеңілдетудің негізі ретінде қызмет етеді.

14. Қазіргі заманның жаңа үрдістері мен проблемалары

Қазіргі уақытта қазақ халқының соңғы сапарына қатысты дәстүрлер кейбір өзгерістер мен заманауи проблемаларға тап болуда. Әлеуметтік желілерде айтыс-тартыс туындаса, қаржы мәселелері көп өтініш туғызады. Сонымен бірге, жастардың арасында рухани тәрбиеге көңіл бөліп, салт-дәстүрдің маңызын сақтап қалу қажеттігі артуда. Бұл үрдістер қоғамда дәстүр мен жаңалықтың арақатысын талқылауға мүмкіндік береді.

15. Соңғы сапарға жұмсалатын шығындар құрылымы

Жалпы шығындардың шамамен 40%-ы мейрамханаға жұмсалады, бұл ас беру рәсімінің қазақ қоғамындағы маңызын көрсетеді. Бұл дерек әлеуметтік зерттеулер мен статистикалық мәліметтер арқылы анықталды. Сондай-ақ, шығындардың құрылымы қазақтардың салт-дәстүрлерін әлеуметтік контекстте түсінуге мүмкіндік береді, өйткені қаржылық ресурстардың бөлінуі белгілі бір мәдени және ұлттық белгілерді айқындайды.

16. Әдебиет пен өнердегі соңғы сапар көріністері

Әдебиет пен өнерде соңғы сапар тақырыбы терең философиялық мәнге ие. Қазақтың халықтық эпостары мен поэзиясы бұл тақырыпты өмір мен өлімнің мәнін ашатын құрал ретінде қолданады. Әсіресе, Мұхтар Әуезовтің шығармаларында соңғы сапар көрінісі адамның рухани тазалығы мен мәңгілік өмірге сенімі ретінде бейнеленеді. Бұл көріністер кейде жырлар мен кескіндемелер арқылы көркемделіп, қазақ мәдениетінің ұлттық рухын нығайтады. Сонымен қатар, өнер түрлерінде, мысалы, театр мен кино саласында да адамдардың қайғысы мен жоғалту сезімі көрініс табады, бұл қоғамның эмоционалдық тәжірибесін тереңдетеді.

17. Ежелгі және қазіргі дәстүр айырмашылықтарының кестесі

Бұл кестеде қазақ қоғамының көне және қазіргі funeral рәсімдері салыстырылған. Мысалы, ежелгі дәстүрлерде арулау әдісі ретінде қызыл жалын оттары қолданылса, қазіргі кезде гүл қою мен жаназа намазы басым. Жерлеу орны ретінде дәстүрлі қазақ қойнауының шалғай таулы аймақтары таңдалған, қазіргі жағдайда қорымдар мен зираттар кеңінен пайдаланылады. Қосымша дәстүрлерде де өзгерістер бар — бұрынғы уақытта тек ер адамдарға тән болған салттар бүгінде барлық жастағы қоғам мүшелері қатысатын формаға айналған. 2022 жылғы этнографиялық зерттеулер көрсеткендей, заманауи технологиялар мен мәдени құндылықтар бұл ғұрыптардың трансформациясына себеп болып отыр, осылайша қазақ funerary мәдениеті заманауи өмір талаптарына икемделуде.

18. Философиялық көзқарастар мен болмыс мәні

Соңғы сапар туралы философиялық тұрғыдан қарағанда бұл өмір мен өлімнің суғұрлым үйлесімін бейнелейді. Бұл үдеріс өлімнің аяқталу емес, жаңа өмір басталуы ретінде қабылданатынын көрсетеді, қазақ философиясында рухтың мәңгілігіне сенімнің айғағы. Ахмет Байтұрсынұлы мен Мұхтар Әуезовтің еңбектерінде өмірлік жауапкершілік пен ұрпақ алдындағы парыз терең зерттеледі. Олар адам тағдыры мен моральдық міндеттердің үйлесімділігін түсіндіре отырып, қазақ мәдениетіндегі рухани өмірдің философиялық негізін ашады. Бұл ұғымдар қоғамды адамның өз-өзіне, отбасы мен ұлттық құндылықтарға алдында тұруға бағыттайды.

19. Қоғамдағы қоғамдастық және үздіксіздік мәні

Соңғы сапар дәстүрі қоғамдағы ұлттық бірлік пен ұрпақтар сабақтастығын нығайтады. Бұл процесс адамдардың бір-біріне деген құрметін арттырып, рухани байланыстарды сақтайды. Өлімнің қабылдануы мен қайғыны бөлісу кезеңі әлеуметтік қарым-қатынастарды тереңдетіп, қоғамның рухани дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл салт-дәстүр адамгершілік құндылықтардың дами түсуіне жағдай жасап, әділдік пен ынтымақтастықты қолдайды. Тәрбие функциясы ретінде ол ұрпақтарды азаматтық және моральдық құндылықтарға баулиды, сондай-ақ әлеуметтік бөлінуді азайтады. Мұның бәрі қазақ халқының мәдениетінде қоғамның үздіксіздігі мен тұтастығын қамтамасыз етеді.

20. Соңғы сапар дәстүрінің маңызы мен келешегі

Соңғы сапар рәсімі қазақ мәдениетінде ұлттық тұтастық пен рухани негізді сақтаушы ең басты символдардың бірі болып табылады. Болашақта бұл дәстүрді жаңғырту мен ұрпаққа жеткізу – қоғамның ортақ міндетіне айналуы қажет. Сонда ғана қазақ халқының мәдени мұрасы жас ұрпаққа дұрыс жол көрсетуші ретінде сақталады. Әр азаматтың ұлттық құндылықтарды құрметтеп, дәстүрлерге сәйкес өмір сүруі – болашақ ұрпақтардың сабақтастығы мен қоғам дамуының кепілі.

Дереккөздер

Қаратаев Н.М., Қазақтың дәстүрлері мен салт-дәстүрлері, Алматы, 2019

Ислам дінінің Қазақстандағы рөлі мен әсері, Алматы: Дәстүр, 2021

Этнографиялық зерттеулер, 2022-2023, ҚазҰУ Ғылыми баяндамалары

Қазақстан этнографиялық зерттеулері, 2021, Алматы

Облыстық статистика, 2023 жыл, Қазақстан Республикасы

Этнографиялық зерттеулер. Қазақ дәстүрлері мен обычаи. Алматы, 2022.

Әуезов М. Қорқыт туралы. Алматы: Ғылым, 1980.

Байтұрсынұлы А. Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы: Жазушы, 1956.

Нұрсұлтанова, Г. Қазақ funeral rites: Traditions and Modernity. Астана: Шығыс Қазақстан университеті, 2019.