Текст выступления:

Қазақстандағы мұнай өңдеудің экологиялық аспектілері
1. Қазақстандағы мұнай өңдеудің экологиялық аспектілері: негізгі тақырыптар

Қазақстанның экономикасын негізін қалаған мұнай өңдеу саласының экологиялық мәселелері бүгінгі таңда аса өзекті. Бұл салада туындайтын экологиялық келеңсіздіктер мен оларды шешу жолдары қарастырылатын болады. Тек өндірістің тиімділігіне ғана назар аударып қоймай, оның табиғатқа әсерін де түсіну маңызды.

2. Қазақстандағы мұнай өнеркәсібінің дамуы мен маңызы

20 ғасырдың басынан бері Қазақстан мұнай өнеркәсібі қарқынды дамыды және еліміздің экономикасының тұғырына айналды. Ел аумағында орналасқан негізгі кен орындары – Теңіз, Қашаған және Қарашығанақ. 2022 жылы осы кен орындарын пайдаланып, басты үш зауыт 17,2 миллион тонна мұнай өңдеді. Мұнай өндірісі экономиканың өркендеуіне ықпал етіп қана қоймай, өңірлердің әлеуметтік дамуына да әсер етуде. Бұл саладағы халықаралық инвестициялардың көптігі мен инновациялық технологиялардың енгізілуі сала дамуын жеделдетті.

3. Мұнай өңдеуден туындайтын басты экологиялық қауіптер

Мұнай өңдеу барысында ауаға зиянды газдар, атап айтқанда күкірт диоксиді мен азот оксидтері көп мөлшерде бөлініп, атмосфераның ластану деңгейін айтарлықтай арттырады. Бұл экожүйелердің бұзылуына әкеліп соғады. Сонымен қатар өндірістік ағынды сулар мұнай өнімдерімен, ауыр металдармен және химиялық заттармен ластанып, су экосистемаларына аса ауыр зиян келтіреді. Осыған қоса, топыраққа мұнай қалдықтары мен қатты қалдықтардың жинақталуы оның құнарлылығын төмендетіп, ауыл шаруашылығы өнімділігіне кері әсер етеді. Сондықтан бұл мәселелер – экология үшін төтенше қауіп болып табылады.

4. Қазақстандағы басты мұнай өңдеу зауыттары

Қазақстанда мұнай өңдеу саласын дамытқан бірнеше ірі зауыт бар. Олардың ішінде Атырау мұнай өңдеу зауыты елдегі ең ірі және еліміздің мұнай өнімдерін қайта өңдеуді қамтамасыз етеді. Павлодар мұнай-химия зауыты өңдеу технологияларының жаңартылуы арқасында өнімділігін арттырды. Ал Шымкент мұнай өңдеу зауыты оңтүстік аймақтағы мұнай өңдеу қажеттілігін қамтамасыз етеді. Әр зауыттың экологиялық қауіпсіздік шаралары мен ластауларды азайтуға арналған бағдарламалары бар, бірақ қиындықтар әлі де кездеседі.

5. Мұнай өңдеуден ауаға шығарылған зиянды заттар (2015–2023)

2015 жылдан бастап 2023 жылға дейін мұнай өңдеу зауыттарынан ауаға шығарылатын зиянды заттардың көлемі күрт ұлғайды. 2019 жылдан бастап бұл көрсеткіш тұрақты түрде өсіп келеді, оның себебі экономикалық өсіммен тығыз байланысты. Мұнай өндірісінің артуы ауаға шығарындылардың көбеюіне әкеледі, бұл экологиялық тепе-теңдікті бұзады. Бұл деректер Қазақстанның экология министрлігінің соңғы есебінен алынған.

6. Үздік үш мұнай өңдеу зауытының шығарындылары

Қазақстандағы ең ірі үш мұнай өңдеу зауыты — Атырау, Павлодар және Шымкент — атмосфераға шығарылатын ластаушы заттардың көлемі жағынан маңызды орынға ие. Мәліметтерге қарағанда, Атырау зауыты ең жоғары шығарындыларға ие, ал Павлодар мен Шымкент зауыттары ластаушы заттардың жалпы көлемі бойынша айтарлықтай төмен. Бұл әр зауыттың өндіріс күшіне және экологиялық бақылаудағы тиімділік деңгейіне байланысты. Мұнай өндірудің қоршаған ортаға әсерін төмендету үшін әр зауыттың шығарындыларын үнемі қадағалап, тиісті шаралар қабылдау керек.

7. Атмосфералық ауаның ластануы және оның әсері

Мұнай өңдеу нәтижесінде ауаға бөлінетін күкірт диоксиді мен азот оксидтері қышқыл жаңбырдың пайда болуына себеп болады, бұл өсімдіктер мен су экожүйелерін бұзады. Сонымен қатар, өндіріс барысында бөлінетін ұшпа органикалық қосындылар адамда аллергия және тыныс алу ауруларының өршуіне әкеледі. Тұрақты атмосфералық ластану онкологиялық аурулардың көбеюіне әсер етеді, әсіресе мұнай өңдейтін аймақтарда бұл мәселе аса маңызды. Жыл сайынғы фотохимиялық тұман жаз мезгілінде жиі пайда болып, адамдардың денсаулығына едәуір зиян тигізеді.

8. Өндірістік қалдықтардың түрлері және олардың қаупі

Мұнай өңдеу зауыттарындағы өндірістік қалдықтар негізінен сұйық, қатты және газ тәріздес болып бөлінеді. Сұйық қалдықтарға мұнай құрамындағы ауыр металдар мен химиялық ерітінділер кіреді, ал қатты қалдықтар топырақ пен суда ұзақ уақыт қалады және токсикалық әсер туғызады. Газ тәріздес қалдықтар атмосфераға таралып, ауаның сапасын төмендетеді. Бұл қалдықтардың тиісті түрде жойылмауы экологияға, адам денсаулығына және табиғаттың биологиялық әртүрлілігіне қауіп төндіреді.

9. Су ресурстарына мұнай өндірісінің әсері

Мұнай өндірісі су ресурстарына әртүрлі жағымсыз әсерлер тигізеді. Біріншіден, өндірістік ағынды суларға қосылған мұнай өнімдері мен химиялық заттар өзен мен көлдердің ластануына себеп болады. Екіншіден, суға түскен ауыр металдар мен токсиндер су экожүйесінің теңгерімін бұзып, тіршілік иелерінің өліміне алып келеді. Үшіншіден, ұңғымаларды бұзу мен өндірістік жұмыстар су көздерінің физикалық құрылымына және көлеміне теріс әсер етуі мүмкін. Осы себепті мұнай өңдеу саласындағы су ресурстарын қорғау ерекше маңызды.

10. Ағынды сулардағы мұнай өнімдерінің шекті концентрациялары (2022)

2022 жылы жүргізілген зерттеулер бойынша ағынды сулардағы мұнай өнімдерінің концентрациялары әр түрлі зауыттарда айтарлықтай ауытқыды. Атырау зауытында бұл көрсеткіш ең жоғары деңгейде тіркеліп, кейде нормативтік шектерден асып кетеді. Бұл көрсеткіштердің айырмашылығы өндіріс ерекшеліктері мен экологиялық бақылаудың деңгейіне байланысты болуы мүмкін. Мұндай жағдай су экожүйелеріне үлкен қауіп төндіреді және экологиялық бақылауды күшейту қажеттігін дәлелдейді.

11. Ластағыштардың әсерінен туындайтын негізгі аурулар

Қазақстандағы мұнай өңдеу аймақтарында жүрек-қан тамырлары, тыныс алу жолдары және қатерлі ісік сияқты аурулардың деңгейі жалпы халық арасында жоғарыдан 18-23% көп. Әсіресе балалар мен қарттар бұл қауіпті топқа кіреді. Мұнай өңдеу саласындағы ластағыштардың денсаулыққа кері әсері байқалады, бұл өңірлердегі санитарлық жағдай мен өмір сүру сапасын төмендетеді. Денсаулық сақтау министрлігінің 2022 жылғы есебі осы деректерді растайды.

12. Мұнай өңдеудің биотаға әсері туралы маңызды мәліметтер

Мұнай өңдеу саласы аймақтың биотасына айтарлықтай әсер етеді. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, өндірістік ластаулардан кейін өсімдік және жануар әлемінің түрлі түрлерінің саны азайды. Токсикалық заттар өсімдіктердің өсуін тежеп, жануарлардың репродуктивті қабілетіне кері ықпал етеді. Экожүйелердің бұзылуы биологиялық әртүрліліктің жоғалуына алып келеді. Сондықтан мұнай өндірісі мен өңдеу саласын дамытқанда табиғатты қорғауды бірінші орынға қою қажет.

13. Топырақтың ластануы және деградациясы

Мұнай өңдеу кезінде топыраққа түсетін мұнай қалдықтары оның құрылымын бұзады және микробиологиялық процестердің төмендеуіне алып келеді. Нәтижесінде топырақтың құнарлылығы айтарлықтай азаяды. Бұл ауыл шаруашылығының өнімділігін кей өңірлерде 30%-ға дейін төмендетіп, жерді пайдалану тиімділігін тежейді. Сонымен қатар, гумус қабаты жұқарып, эрозия мен шөлдену қарқыны ұлғаяды, бұл ұзақ мерзімді экологиялық және әлеуметтік тәуекелдерді туғызады.

14. Мұнай өнеркәсібінің салдарынан деградацияға ұшыраған жерлер

Атырау және Маңғыстау облыстарында мұнай өндіру топырақ деградациясының кең көлеміне әкелді. Бұл аймақтарда экожүйелердің құрамдас бөліктері – өсімдіктер мен жануарлардың саны азайды. Табиғи ландшафттар өзгеріп, биологиялық әртүрлілік төмендеді. Қазақстанның Экология министрлігінің 2023 жылғы мәліметтері бойынша, мұнай өнеркәсібінің әсерінен экологиялық тепе-теңдік бұзылған аумақтардың көлемі ұлғаюда, бұл саланың тұрақты дамуына экологиялық қауіп төндіреді.

15. Мұнай өңдеу процесінің экологиялық әсер ету кезеңдері

Мұнай өндіруден бастап табиғатты қорғауға дейінгі кезеңдер бір-бірімен тығыз байланысты. Алдымен мұнай кен орындарын іздеу және ашу жүзеге асырылады, содан кейін өндіріс пен өңдеу басталады. Осы уақытта атмосфера, су және топыраққа ластаушы заттар таралады. Соңғы сатыда қалдықтарды басқару және қалпына келтіру іс-шаралары жүргізіледі. Бұл процесс әрбір кезеңде экологиялық қауіптерді төмендету үшін тиімді бақылау мен технологияларды қолдануды талап етеді. Қазақстанда осындай жүйелі тәсілдер арқылы мұнай өңдеудің табиғатқа зиянды әсерін азайтуға бағытталған жұмыстар жоспарланып отыр.

16. Экологиялық мониторинг пен қадағалау жүйелері

Экологиялық мониторинг пен қадағалау жүйелері еліміздің өндірістік саласын экологиялық заңнамаларға сәйкестендіруде маңызды рөл атқарады. Қазақстанның мемлекеттік бақылау жүйесі өндірістердің экологиялық талаптарды ұстануын қамтамасыз етіп, ауа мен судың ластануын үздіксіз бақылауда ұстайды. Бұл механизмдердің тиімділігі өнеркәсіптің қоршаған ортаға зиянын азайтуға бағытталған жүйелі жұмысты қалыптастырады. Зауыт ішіндегі зертханалық бақылаулар өндіріс барысындағы ластаушы заттардың концентрациясын дәл анықтап, қажет болған жағдайда жедел түзету әрекеттерін енгізуге мүмкіндік береді. Мұндай жан-жақты бақылау өндіріс процесінің әр кезеңінде экологиялық қауіптерді уақытылы анықтап, оларды азайтуға септігін тигізеді. Сонымен қатар, автоматтандырылған мониторингтік жүйелер нақты уақыт режимінде ластаушы заттардың концентрациясын тиімді тіркеп, бұл деректер экологиялық саясатты жетілдіруге және өндірістік экологиялық стандарттарды жаңартуға негіз болып табылады. Осылайша, бұл жүйелер Қазақстанда экологияны қорғаудың заманауи деңгейін қалыптастырады.

17. Мұнай өңдеу экологиясын жақсартуға бағытталған технологиялар

Мұнай өңдеу саласында экологиялық қауіптерді азайтуға арналған инновациялық технологиялар үнемі дамып келеді. Мысалы, катализаторларды қайта пайдаланатын және зиянды газдарды аз шығаратын процестер енгізілуде, бұл атмосфераға зиянды әсерін төмендетеді. Су ресурстарын тиімді пайдалану үшін заманауи сүзу және тазалау жүйелері қолданылады, олар өндірістік қалдықтардың суды ластауын алдын алады. Сонымен қатар, қайта өңдеу технологиялары қалдықтардың көлемін қысқартып, оларды экологиялық қауіпсіз материалдарға айналдыруды қамтамасыз етеді. Осы технологиялардың енгізілуі — еліміздің өндірісінің экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған нақты қадамдар. Қазіргі кезде әлемдік тәжірибеде Германия мен Норвегия елдерінің мұнай өнеркәсібінде қолданылып жатқан ең үздік технологиялар Қазақстанға үлгі болуда. Олардың жасыл технологияларға негізделген сапалы жүйелері біздің өндірістің экологиялық қауіпсіздігін жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.

18. Қазақстандағы құқықтық негіздер мен халықаралық тәжірибе

Қазақстанның Экологиялық кодексі мұнай өңдеу саласындағы экологиялық талаптарды нақтылай отырып, қоршаған ортаға ықтимал зиянды азайтуға бағытталған нақты міндеттерді белгілейді. Бұл заңнамалық база еліміздің экологияны қорғау қызметінің іргетасын құрайды. Бұған қоса, ISO 14001 стандарты сияқты халықаралық экологиялық басқару жүйелерін енгізу ұлттық компанияларға өндіріс қауіптерін төмендетуге және экологиялық менеджментті жетілдіруге бағытталған құралдар ұсынады. Осы стандарттардың орындалуы компаниялардың экологиялық жауапкершілігін арттырып, халықаралық нарықта бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді. Париж келісімі аясында Қазақстан климаттық өзгерістерге қарсы күресті күшейтіп, жасыл технологияларға ерекше көңіл бөледі. Бұл келісім біздің елдің экологиялық және экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, Германия мен Норвегияның тәжірибесі мұнай өнеркәсібінде экологиялық әдістерді кеңінен қолдану және мониторинг жүйелерін жетілдіру бойынша үлгі көрсетеді. Осы елдердің тәжірибесі Қазақстанға тиімді құқықтық және технологиялық шешімдерді енгізуге ықпал етеді.

19. Тұрақты даму және мұнай өңдеу келешегі

Мұнай өңдеу саласындағы тұрақты даму энергия тиімділігін арттыруға және жаңартылатын энергия көздерін кеңінен қолдануға негізделеді. Бұл бағытта өндіріс процестерін экологиялық тұрғыдан қауіпсіз ету үшін жаңа технологияларды енгізу ерекше маңызды. Инновациялық шешімдер ластаушы заттар мөлшерін азайтып, өндірістің қоршаған ортаға зиянын төмендетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қалдықсыз өндіріс пен қайта өңдеу принциптерін дамыту мұнай өңдеу саласының тұрақты және экологиялық қауіпсіз болашағын қамтамасыз етеді. Осы бағыттарда жұмысты күшейту — еліміздің экологиясын жақсартуға және экономикалық әлеуетін арттыруға әсерін тигізетін стратегиялық мақсат.

20. Мұнай өңдеудің экологиялық жауапкершілігін арттыру — тұрақты болашақ кепілі

Мұнай өңдеу саласының экологиялық жауапкершілігін арттыру үшін технологиялық жаңалықтар мен құқықтық шараларды үйлестіре жүзеге асыру қажет. Қазақстан тұрақты даму қағидаларын ұстана отырып, ғылыми мониторинг пен тиімді басқару жүйелерінің маңыздылығын терең түсінеді. Бұл тәсілдер еліміздің экологиялық қауіпсіздігін нығайтып, болашақ ұрпаққа таза табиғатты мұра етуге кепіл болмақ. Экологияны қорғау мен экономикалық өркендеуді қатар алып жүру — еліміздің алға қойған басты міндеттерінің бірі.

Дереккөздер

Қазақстан экология министрлігі. Мұнай өңдеу саласындағы экологиялық бақылау туралы есеп. — Алматы, 2023.

Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігінің 2022 жылғы есебі. Мұнай өңдеу аймақтарындағы денсаулық пен экология.

ҚР Экология министрлігі. Экожүйелердің деградациясы және қалпына келтіру шаралары. — Нұр-Сұлтан, 2023.

Жұмабаев С.Е., Мұнай өнеркәсібі және экология: Қазақстандағы тәжірибелер мен перспективалар // Экологиялық зерттеулер журналы, 2021.

Нұрғали А.Б. Қазақстандағы мұнай өнеркәсібінің қоршаған ортаға әсері. Монография. — Алматы, 2022.

Закон Республики Казахстан «Об Экологии», Алматы, 2017.

ISO 14001 Environmental Management Standards, International Organization for Standardization, 2015.

Парижское соглашение по климату, Организация Объединенных Наций, 2015.

Смирнова Н.А., Экологические инновации в нефтяной промышленности, Журнал «Экология и промышленность», 2020.

Шульц Г., Современные методы мониторинга окружающей среды в нефтяной отрасли Германии и Норвегии, Берлин, 2019.