Текст выступления:

Жаһандық жылыну
1. Жаһандық жылыну: Мәселенің мәні мен негізгі тақырыптар

Жердің климатының тұрақты түрде ысып, экожүйелер мен қоғамға қалай әсер ететіні бүгінгі әлемнің ең өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Бұл тақырыптың маңыздылығын арттырып отырған жағдай – климаттық өзгерістердің жылдамдығы мен әсері кең ауқымды, оны терең түсіну адамзаттың болашақтағы жағдайын анықтайтын факторларға айналды.

2. Жаһандық жылынудың ғылыми негіздері мен даму тарихы

Климаттың өзгеруі туралы ғылым XX ғасырдың басынан бастап терең зерттеуді талап етті. Ғалымдар парниктік эффекттің мәнін алғаш рет ашып, оның атмосферадағы газдардың табиғи және антропогендік өсімі арқылы планетамызды қалай жылыта алатынын дәлелдеді. 1850-2020 жылдар аралығында Жердің орташа температурасы шамамен 1,2 градус Цельсийға көтерілді, бұл климаттық паттерндерде ауқымды өзгерістерге әкелуде.

3. Парниктік эффект және оның рөлі

Парниктік эффект атмосферадағы кейбір газдардың, мысалы, көмірқышқыл газы мен метанның, күн сәулесінен түсетін жылуды ұстап қалу процесі ретінде қарастырылады. Бұл құбылыс Жердің климаттық тұрақтылығын сақтауға көмектеседі, себебі оның болмауы планетамыздың орташа температурасын -18 градусқа дейін төмендетіп, тіршілік үшін қолайсыз жағдай туғызар еді. Алайда соңғы онжылдықта бұл газдардың концентрациясының күрт өсуі табиғи тепе-теңдікті бұзып, климаттың тез әрі қауіпті өзгеруін туындатуда.

4. Парниктік газдар шығарындыларының динамикасы (1990-2020)

1990 жылдан 2020 жылға дейінгі парниктік газдар эмиссиясы қарқынды өсті, бұл негізінен индустрияның дамуы, көліктің көбеюі және ауыл шаруашылығының өзгерістерінен туындайды. Осы кезеңде атмосфераға шығатын көмірқышқыл газының мөлшері айтарлықтай артты. Бұл өсім қарқынды климаттық өзгерістер мен жаһандық жылынудың жеделдеуіне әкеліп соқтырды, оны деректер нақты көрсетеді. Бұл тенденция жаһандық жылынудың күрделілігі мен оның табиғи үдерістерге тигізетін әсерін айқын көрсетеді.

5. Антропогендік факторлар: Жылу газдарының негізгі көзі

Қазіргі уақытта адамзаттың экономикалық және өндірістік қызметтері атмосферадағы парниктік газдардың басты көзіне айналды. Мысалы, өнеркәсіптік өндіріс мұнай, газ және көмірді пайдаланудың арқасында СО2 шығарындыларын арттырады. Көлік секторының ұлғаюы да атмосфераның ластануына алып келеді, себебі автомобильдер мен ұшақтар үлкен мөлшерде жылу газдарын бөлетін құралдар болып табылады. Ауыл шаруашылығы, әсіресе мал шаруашылығы, метан және азот оксидінің көлемін ұлғайту арқылы парниктік эффектке айтарлықтай үлес қосуда.

6. Жаһандық жылынудың табиғи белгілері

Жаһандық жылыну әсерінен әлемнің суық аймақтарындағы мұздықтардың қарқынды еруі ерекше байқалады, бұл Антарктида мен Гренландияның мұз жамылғыларының қысқаруына әкеліп соқты. Бұл өз кезегінде теңіз деңгейінің көтерілуіне себеп болып, жағалаулардағы экожүйелер мен адамдардың тұрмыс жағдайына қауіп төндіреді. Сонымен қатар, құрғақшылықтың жиілеуі мен нөсер жауындардың қарқындап, табиғи апаттар санының ұлғаюы байқалады. Осындай жағдайлар жануарлар мен өсімдіктердің кейбір түрлерінің санының күрт азаюына, биоалуантүрліліктің күрделі күйге түсуіне алып келуде.

7. Континенттер бойынша температуралық өзгерістер (1880-2020)

Әртүрлі континенттер мен аймақтардағы орташа температураның өзгерісі жер бетінің әртүрлі бөліктеріндегі климаттық жағдайлардың өзгеруін көрсетеді. Ғылыми деректер Арктика өңірінің ең жылдам жылынатын аймақ екенін дәлелдейді, мұнда температураның өсу қарқыны жаһандық тенденциядан әлдеқайда жоғары. Бұл қарқынды өзгерістер климаттық жүйеге және экожүйелерге айтарлықтай әсер етеді, сонымен қатар адамзат қоғамы үшін қауіп-қатер туғызады.

8. Қазақстандағы климаттық өзгерістер: аймақтық ерекшеліктер

Қазақстан территориясы өз алдына ерекше климаттық жағдайларға ие, мұнда климаттық өзгерістердің әсері әртүрлі аймақтарда әртүрлі байқалады. Мысалы, оңтүстік және батыс облыстарда құрғақшылықтың жиілеуі ауыл шаруашылығына қатты әсер етеді, ал солтүстікте ендігінде жауын-шашынның өзгеріске ұшырауы байқалады. Осы аумақтардағы экожүйелердің және адам өмірінің тұрақтылығын сақтау үшін климаттың өзгеруін нақты түсіну әрі оған бейімделу шаралары маңызды.

9. Теңіз деңгейінің көтерілуі және әсерлері

1993 жылдан бастап спутниктік бақылаулар теңіз деңгейінің жыл сайын шамамен 3,3 миллиметрге көтеріліп жатқанын көрсетуде. Бұл үдеріс жағалау экожүйелерін, сонымен қатар адам қоныстанған аймақтарды қатерге тіреді, су басу қаупі ауыл шаруашылығы мен тұрғындар үшін өте қауіпті. Дүниежүзілік банк бағалаулары бойынша, 2050 жылға қарай 570 миллион адам теңіз деңгейінің көтерілуінен туындайтын зардаптарды сезінуі ықтимал.

10. Экожүйелер мен биоалуантүрліліктің күйреуі

Жаһандық жылыну нәтижесінде экожүйелердің теңгерімі бұзылып, көптеген жануарлар мен өсімдіктердің түрлері құрыспақ. Мысалы, белгілі бір аймақтарда тіршілік ететін түрлердің саны күрт азайып, биоалуантүрліктің күрделі жағдайға түсуі байқалады. Бұл құбылыс табиғи тепе-теңдік пен экологиялық қызметтердің үзілуіне әкеледі, сондай-ақ адамзаттың табиғатпен өзара байланысына теріс әсер етеді.

11. Экономикаға және қоғамға әсері

Жаһандық жылыну экономикалық салаға ауыр соққы болып, ауылшаруашылығында өнімділіктің төмендеуіне, топырақтың құнарлылығын жоғалту мен егістік қызметтерінің шөлденуіне себепші болады. Сонымен қатар, инфрақұрылымның шығындары артып, мысалы, Алматы қаласында селге қарсы қорғау шараларына жыл сайын 8 миллиард теңге бөлініп келеді. Қатты жылу толқындары мен климаттық экстремалды құбылыстар халықтың денсаулығына зиян келтіріп, инсульт, инфаркт және су тапшылығы секілді қауіптерді күшейтеді. Бұл барлық салада әлеуметтік теңсіздік пен экономикалық тұрақсыздыққа алып келеді.

12. Жаһандағы СО2 шығарындыларының ірі елдер үлесі (2021)

2021 жылы Қытай парниктік газдардың ең ірі шығарушысы ретінде бүкіл әлемдегі СО2 эмиссиясының айтарлықтай бөлігін талап ете отырып, климаттық баланстың бұзылуына ықпал етті. Жоғары эмиссияны тудыратын елдер халықаралық климаттық саясатта жетекші рөл атқарады. Сондықтан олардың көміртекті шығарындыларды төмендетуге бағытталған өкілеттілігін кеңейту жаһандық жылынудың бәсеңдеуіне септігін тигізеді.

13. Парниктік газдардың айналымы және салдары

Қазба отындарын пайдалану нәтижесінде атмосфераға шығатын көмірқышқыл газы және басқа парниктік газдар климаттық жүйенің өзгеруін тудырады. Бұл процесс өндіріс, көлік және ауыл шаруашылығы арқылы үнемі жалғасуда, қоршаған ортаға әсері күшейген сайын климаттық құбылыстардың қиындайтынын көреміз. Бұл өз кезегінде экожүйелерге, ауа райына және адам қоғамына түбегейлі әсер етеді.

14. Халықаралық келісімдер: Киото хаттамасы және Париж келісімі

Киото хаттамасы 1997 жылы дамыған елдерге парниктік газдардың шығарындыларын азайту міндеттерін қойып, климаттық ынтымақтастықтың алғашқы нақты қадамы болды. Кейін 2015 жылы Париж келісімі қабылданып, жаһандық орташа температураның индустриялық кезеңнен бергі деңгейден артық 2°C-тан аспауын мақсат етті. Бұл келісім климаттың өзгеруін бәсеңдету үшін технологиялық жаңалықтарды дамыту мен мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты арттыруға үлкен серпін берді.

15. Қазақстанның төмен көміртекті стратегиясы

Қазақстан жаһандық климаттық саясатқа белсенді араласып, төмен көміртекті даму стратегиясын жүзеге асырып келеді. Бұл стратегия елдің энергетикалық секторын жаңғыртып, көміртекті шығарындыларды қысқарту мақсатында әзірленді. Үкімет тарапынан қабылданған шаралар экологиялық тұрақтылыққа қол жеткізуге, сондай-ақ халықаралық міндеттемелерді орындауға бағытталған.

16. Инновациялық технологиялар мен экологиялық бастамалар

XXI ғасырдың бірінші ширегінде инновациялық технологиялар экологияны қорғау саласында елеулі серпіліс туғызды. Мысалы, жасыл энергия көздерін дамыту, су тазарту жүйелерін жетілдіру және қалдықтарды қайта өңдеу жобалары белсенді жүргізілуде. Осыған орай, биотехнологиялар мен жасанды интеллекттің қолданылуы экологиялық проблемаларды шешуде жаңа мүмкіндіктер ашады. Ғаламдық жылыну мәселесіне инновациялық шешімдер іздеуде әр түрлі бастамалар қолға алынып, олар экологиялық тұрақтылық пен экономикалық тиімділікті қатар қамтиды.

17. Ғылыми зерттеулер мен болашақ трендтер

2021 жылы Халықаралық климаттық өзгеріс панелі (IPCC) жаһандық температураның 2100 жылға дейін 1,5-2,5°C өсу қаупін жариялады. Бұл ғылыми тұжырым климаттық өзгерістерге қарсы шұғыл және жүйелі саясат жүргізу қажеттігін көрсетеді. Климаттық модельдеу нәтижелері ауа райындағы экстремалды құбылыстардың жиілеп, су тапшылығының күшеюін атап көрсетті, бұл әсіресе ауыл шаруашылығына және биоәртүрлілікке әсер етеді. Сонымен қатар, жасанды интеллект пен спутниктік бақылау құралдары зерттеулерді жетілдіріп, климаттық өзгерістер бойынша нақты әрі жедел шараларды анықтауға мүмкіндік туғызады.

18. Соңғы онжылдықтағы табиғи апаттар статистикасы

Біріккен Ұлттар Ұйымының Төтенше жағдайларды азайту офисінің (UNDRR) 2013-2022 жылдар аралығындағы деректері Азия аймағында табиғи апаттардың саны мен шығындарының ең жоғары екенін көрсетті. Кестеде су тасқындары, құрғақшылық, орман өрті, және дауылдардың жылдық орташа көрсеткіштері қарастырылған. Табиғи апаттардың жиілеуі климат өзгерісінің экономикалық және әлеуметтік қауіптерін айтарлықтай арттырып, халықтың тұрмыс сапасына тікелей әсер етеді. Мұндай статистика жыл сайынғы жоспарлау мен төтенше жағдайларға дайындықты күшейтуді талап етеді.

19. Жас ұрпақтың рөлі және болашаққа бейімделу шаралары

Қазіргі жас ұрпақ экологиялық мәселелердің шешімінде басты рөл атқаратын болады. Олардың білім алуы және технологиялық сауаттылығы экологиялық инновацияларды дамытуға ықпал етеді. Болашаққа бейімделу шараларына тұрақты білім беру, экологиялық сана қалыптастыру және жасыл технологияларды қолдану кіреді. Сонымен қатар, жастарды климаттық саясатқа қатыстыру — олардың пікірін тыңдау және шешім қабылдау процесіне тарту маңызды аспектілердің бірі. Бұл жолмен келешек ұрпақтың жауапкершілігі мен белсенділігі артады.

20. Жаһандық жылыну: бірлесе әрекет ету қажет

Жаһандық жылыну – бұл бүкіл адамзаттың ортақ мәселесі, оны шешуде бірлескен күш-жігер маңызды. Табиғатты сақтау, жаңа инновациялық технологияларды енгізу және халықаралық ынтымақтастық климаттық өзгерістердің қарқынын төмендетуге мүмкіндік береді. Әр елдің жауапкершілігі мен тәжірибесінің алмасуы, сондай-ақ тұрақты даму мақсаттарын ұстану климаттың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Осылайша, адамдар мен табиғат арасындағы үйлесімділікті сақтау бағытында нақты қадамдар жасалуы тиіс.

Дереккөздер

Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) Reports, 2014.

NASA Goddard Institute for Space Studies (GISS) Climate Data, 2020.

Global Carbon Project, Annual Emissions Data, 2021.

World Bank, Climate Change Impacts and Adaptation Report, 2020.

United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC), Kyoto Protocol and Paris Agreement texts.

IPCC, Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Cambridge University Press, 2021.

UNDRR, Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction 2022. United Nations Office for Disaster Risk Reduction, 2022.

Бекмұхамедов А.Ж., «Экологиялық қауіпсіздік пен инновациялық технологиялар», Алматы: Ғылым, 2020.

Толығымен қараңыз: Назарбаев Университеті, Климаттық зерттеулер орталығы, 2023.