Текст выступления:

Тоқыма материалдарды өңдеуге арналған құрал-жабдықтар мен құрылғылар
1. Тоқыма материалдарды өңдеу: негізгі бағыттар мен құрал-жабдықтар

Тоқыма өнеркәсібінің әлемдік тарихындағы алғышарттардан бастап, қазіргі заманғы өндіріс технологияларына дейінгі жолды талдау маңызды. Бұл презентацияда тоқыма материалдарды өңдеудің негізгі кезеңдері, сондай-ақ қолданылатын құралдар мен жабдықтарға назар аударылады. Сонымен қатар, әрбір кезеңнің маңыздылығы мен оның өндірістегі рөлі қарастырылады.

2. Тоқыма өнеркәсібінің тарихи және қазіргі дамуы

Тоқыма өнеркәсібі адамзат өркениетінің бастауында пайда болған ең алғашқы кәсіптердің бірі саналады. Ежелгі Мысыр, Шығыс елдерінде жібек және мақта маталар өндіріліп, тарихи дамуы әлі күнге дейін ғылыми қызығушылық тудырады. Қазақстанда да бұл өнер ежелден бар болып, базарларда қолөнер мен тоқу бұйымдары кең таралған. Қазіргі таңда, мектептерде мен үй жағдайында тоқыма өнерін үйрену кеңінен таралып, жаңаша технологиялар мен құралдардың көмегімен дамуға жол ашылуда. Бұл сала жастардың шығармашылық қабілеттерін дамытумен қатар, ұлттық дәстүрлерді сақтауда да үлкен рөл атқарады.

3. Тоқымалық шикізат және тазарту құралдары

Тоқымша материалдардың сапасы өндірудің нәтижесіне тікелей әсер етеді. Шикізатты тазарту процесі талшықтардың таза әрі дұрыс құрылымы үшін аса маңызды. Мысалы, мақта мен жүнді тазарту барысында олардан кір мен бөгде заттарды алып тастайды, бұл кейінгі өңдеуді жеңілдетеді. Тазарту құралдары түрлі: қолмен тазартудан бастап, индустриалды құрғыстарға дейін жетеді. Осылайша, шаң-тозаңсыз әрі сапалы шикізат өндіріс кезеңіне дайындалады, бұл тоқыма өнерінің сапасын арттырады.

4. Иіру процесі және құралдары

Иіру кезеңі – талшықтарды тоқыма жіпке айналдыратын маңызды еңбек процесі. Осы мақсатта қол иіргіш пен прялка секілді дәстүрлі құралдар қолданылады. Соңғы уақыттарда заманауи рингтік және роторлы иіру машиналары кеңінен таралған, олар өнімділікті арттырып, жіп құрылымын сапалы етеді. Оқушылар 5-сыныпта иірудің қарапайым әдістерін меңгеріп, қолмен жұмыс жасау арқылы олардың еңбек дағдылары қалыптасады. Бұл кезеңде талшықтардың жіпке айналу процесі жүйелі әрі дұрыс жүргізіледі, ол кейінгі тоқу сапасына негіз болады.

5. Тоқу құралдары мен әдістері

Қолмен тоқу өнерінде тоқыма рамалары мен қарапайым станоктар маңызды орын алады, өйткені олар матаның негізгі құрылымын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл құрылғылармен шығармашылық тұрғыдан әр түрлі өрнектерді жасауға болады. Мектепте тоқудың негізгі әдістері оқытылып, қауіпсіздік ережелері ерекше назарда болады, себебі құралдарды дұрыс пайдалану оқушылардың қауіпсіздігіне және жұмыс сапасына әсер етеді. Бұл тәжірибе балалардың қолөнер, шығармашылық қабілеттерін дамытуға септігін тигізеді.

6. Тігін жабдықтары: тұрмыстағы және мектептегі түрлері

Тігін өнеркәсібінде түрлі жабдықтар қолданылады: тұрмыстық тігін машиналары, қатқыл және жеңіл мектептік түрлері бар. Тұрмыстағы машиналар көп функциялы және күрделі, ал мектептегі машиналар жеңіл әрі қауіпсіз, оқушыларға үйренуге ыңғайлы. Мысалы, мектептегі тігін машиналары ата-аналар мен мұғалімдердің қолдауымен балаларға мақсатты түрде тігін жасау дағдыларын меңгеруге бағытталған. Бұл әдіс балалардың еңбекке деген қызығушылығын арттырады.

7. Булау және үтіктеу құралдары

Үтіктеу процесінде тұрмыстық және бу үтіктер кеңінен қолданылады. Мектептерде жеңіл және қауіпсіз үтіктер оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, олардың дұрыс пайдалануын жеңілдетеді. Булау әдісі – тоқылған маталарды тегістеу және оларды бастапқы пішінде ұстау үшін ең маңызды құралдардың бірі. 5-сыныптан бастап оқушыларға үтікті қауіпсіз пайдалану техникаларын үйрету олардың еңбекқа деген жауапкершілігін арттырады, сонымен бірге жұмыстың сапасын жақсартады.

8. Бояу мен әрлеу технологиялары

Тоқыма өнімін безендіру және оның сапасын арттыру үшін бояу мен әрлеу технологиялары маңызды рөл атқарады. Бұрынғы тәсілдердің орнына бүгінгі таңда экологиялық таза және түрлі түсті бояулар қолданылады, олар матаның беріктігін сақтайды. Әрлеу әдістері өнімнің хош иісін жақсарту, тегістігін сақтау мен эстетикалық көрінісін жақсартуға бағытталған. Мектептегі тәжірибеде шығармашылықпен айналысатын балалар бояу арқылы өнердің түрлі бағыттарын меңгереді.

9. Қазақстан мектептеріндегі тігін құралдары (2019-2023)

2019 жылдан 2023 жылға дейінгі периодта Қазақстан мектептерінде тігін құралдарының саны тұрақты түрде өсу үрдісін көрсетеді. Бұл өсім мектептердің материалдық базасының жақсарғанын және білім беру сапасының артуын аңғартады. Мектептерге жаңа құралдар мен жабдықтар енгізілуі практикалық сабақтардың тиімділігін арттырып, оқушылардың белсенді әрі сапалы білім алуына жол ашады. Бұл тенденция мектептегі қолөнер мен тоқыма пәндерінің маңыздылығын айқындайды.

10. Тоқыма өңдеу дағдыларының маңызы

Қолмен жұмыс жасау оқушылардың ұсақ моторикасын дамытуға септігін тигізеді, бұл олардың қол coordinación және шеберлігін арттырады. Сонымен қатар бұл еңбек процесі дәлдік пен ұқыптылықты қажет етеді, ол шығармашылық қабілеттерді және зейінді дамытудың маңызды құралдары болып табылады. Осы дағдылар балалардың ұлттық өнерге деген қызығушылығын оятып, болашақта мамандық таңдауда ынта-жігерді арттырады және еңбек тәрбиесін нығайтады.

11. Қауіпсіздік ережелері және еңбек мәдениеті

Қолөнер мен тоқыма сабақтарында қауіпсіздік ережелерін сақтау ең маңызды шарттардың бірі. Оқушыларға құралдарды дұрыс және сақтықпен қолдануды үйрету, еңбектің мәдениетін қалыптастыру олардың еңбек процесін қауіпсіз әрі тиімді өткізуіне септігін тигізеді. Сонымен қатар, бұл білім балаларға болашақта жауапкершілікті мінез-құлық қалыптастыруға көмектеседі. Еңбек мәдениеті сабақ барысында ұқыптылық пен жүйелікті талап етеді, ол балалардың тұлғалық дамуына да ықпал етеді.

12. Экологиялық қауіпсіздік және қайта өңдеу

Тоқыма өндірісінде табиғи және синтетикалық талшықтарды тиімді пайдалану және қалдықтарды арнайы жинау орындарына тапсыру экологиялық жауапкершіліктің көрінісі болып табылады. Қалдықтарды қайта өңдеу ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік береді әрі қоршаған ортаны қорғауда маңызды рөл атқарады. Сонымен бірге, қайта өңделген материалдардың сурет өнері мен қолөнерде қолданылуы экологиялық мәдениетті нығайтады. Мектеп тәжірибесінде эко-достық бояуларды пайдалану маңызы өсуде, бұл балаларды қоршаған табиғатты қорғауға үйретеді.

13. Негізгі тоқымалық құралдардың сипаттамасы

Бұл бөлімде негізгі тоқыма құралдарының атауы, олардың қолдану мақсаты және оқушылар үшін маңыздылығы қысқаша ұсынылған. Әрбір құралдың ерекшеліктері мен пайдалану ерекшеліктері көрсетілген, бұл оқушыларға дұрыс құрал таңдауды жеңілдетеді. Негізгі құралдар – қол иіргіштер, тігін машиналары, үтіктер және тоқу рамалары, олар еңбек үдерісін жеңілдетеді және жұмыс сапасын жақсартады. Осындай түсінік балалардың практикалық сабаққа дайындығын арттырады.

14. Әртүрлі құрылғылардың тоқымадағы тиімділігін салыстыру

Тігін машиналары – ең жиі қолданылатын құралдар болып табылады, себебі олар жұмыстың сапасын арттырады, уақытты үнемдейді және материалдарды тиімді пайдаланады. Үтік те маңызды рөл атқарады, бірақ тігін машиналарына қарағанда сирек қолданылады. Құралдардың жиілігі олардың ыңғайлылығы мен тиімділігіне тікелей байланысты. Мектептерде осы жабдықтардың кеңінен қолданылуы практикалық сабақтардың сапасын арттыру мен оқушылардың кәсіптік дайындығына ықпал етеді.

15. Оқушы шығармашылығында құрал-жабдықтарды қолдану мысалдары

Қолдан жасалған кілемшелер мен жастықшаларға ине мен жіптің маңызы зор, олар балалардың қолөнер дағдыларын жетілдіреді. Тоқу рамалары арқылы мата құрылымдарын жасау оқушыларға тоқудың негізгі технологияларын түсінуге көмектеседі. Матадан аппликация жасауда түрлі түсті жіптер мен ыңғайлы құралдар шығармашылық қабілеттерді дамытып, қызығушылықты арттырады. Оқушылардың үйренген туындылары мектеп көрмелерінде таныстырылып, еңбек пен өнерге деген ынтасын нығайтады.

16. Сапаны бағалауда қолданылатын құрал-жабдықтар

Тоқыма бұйымдарының сапасын бағалау – өнімнің сенімділігі мен ұзақ қызмет ету мерзімін қамтамасыз етудің маңызды кезеңі. Матаның тығыздығы мен құрылымын анықтау үшін, арнайы құралдар қолданылады. Ең қарапайым және кең таралған екі құрал – сызғыш пен ұлғайтқыш әйнек. Бұл құралдар арқылы тігіс материалындағы талшықтар тығыздығы бағаланады, олардың тұтастығы мен біркелкілігі тексеріледі. Талшықтардың дұрыс орналасуы – матаның беріктігінің кепілі. Осы сияқты сапа көрсеткіштерін анықтау тек қана білікті мамандардың емес, арнайы техникалық жабдықтардың көмегімен жүзеге асады.

Тігіс сапасын бақылау мақсатында арнайы үлгі-пішіндер мен маркерлер пайдаланылады. Бұл құрылғылар тігістің үйлесімділігін, оның беріктігін мен сапа стандарттарға сәйкестігін анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, тігіс аралығындағы қашықтық немесе жіпті тарту деңгейі маркерлер арқылы нақты өлшенеді. Осындай жүйелі тәсіл мұғалімдер мен оқушыларға тігін бұйымдарының сапасын нысаналы түрде бақылауға үйретеді әрі кәсіби дағдыларды жетілдіруге ықпал етеді.

17. Тоқыма бұйымдарын дайындау кезеңдері

Тоқыма бұйымдарын жасау – бірнеше кезеңнен тұратын күрделі процесс. Әрбір кезең өндірістің жалпы сапасына тікелей әсер етеді және оқу сабақтарында практикалық дағдыларды үйретудің негізін құрайды. Бұл процестің тізбегі «Өндіріс және мектептегі тәжірибелік білім көзі» бойынша енгізілген және әрбір қадам бірінен соң бірі дұрыс орындалуы тиіс.

Бұл кезеңдерге мыналар жатады: материалды таңдау мен дайындау, кесу, тігу, сапаны бақылау және аяқтау. Әрбір қадам арнайы құралдармен және әдістермен қолдау табады. Мысалы, кесілген матаның өлшемдері алдын ала өлшеніп, белгіленеді; тігу процесі автоматтандырылған немесе қолмен жүзеге асырылады; сапаны бағалау тщательді түрде жүзеге асады. Осы жүйелі әдістер үйірмелер мен оқушыларды тәжірибелік біліммен қаруландырады, әрі оларды кәсіби мамандықтарға даярлауға мүмкіндік береді.

18. Қазақстанда танымал тоқыма құралдары мен брендтері

Қазақстандағы тоқыма саласында бірнеше шетелдік және жергілікті брендтер кеңінен қолданылады, олар оқу орындарында және кәсіби шеберханаларда сұранысқа ие. Мысалы, Bernina тігін машиналары – жоғары сенімділік пен сапасымен ерекшеленеді. Бұл брендтің өнімдері оқушылар мен ұстаздар арасында аса танымал, өйткені олар күрделі тігу тапсырмаларын оңай шешуге мүмкіндік береді.

Brother компаниясы өз өнімдерінің қолжетімділігі және жөндеудің қарапайымдылығымен мақтана алады. Бұл факторлар оқушылар мен мұғалімдерге тіл табысып, олардың тоқыма өнерін меңгеруіне септігін тигізеді. Бұдан бөлек, Singer тігін машиналары қарапайым әрі шағын модельдері арқылы білім беру орындарында жиі қолданылады. Олардың қарапайымдылығы мен тиімділігі оқу бағдарламаларының практикалық бөлімін байытуға ықпал етеді.

19. Орта мектепте тоқымашылық дағдыларды дамыту маңызы

Орта мектепте тоқымашылық дағдыларды дамыту – оқушылардың шығармашылық қабілеттерін арттыру және еңбекке баулу үшін маңызды. Бұл кезеңде балалар тек техникалық білім алып қана қоймай, сонымен бірге ынтымақтастық пен табандылық сияқты әлеуметтік қасиеттерді де меңгереді.

Тоқыма өнерімен танысу баланың шығармашылық потенциалын ашады, оған қолөнердің әртүрлі тәсілдерін меңгеруге жол ашады. Мектеп бағдарламаларында бұл дағдылар мамандыққа бағыттаушы құрал ретінде де қарастырылады. Сонымен қатар, біздің дәстүрлі өнерімізді сақтап, жаңғырту арқылы ұлттық мәдениетті нығайтуға да үлес қосады.

20. Тоқау өнерінің болашағы мен білім беру рөлі

Мектептегі тоқыма құралдарының кеңінен қолданылуы оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытып, еңбекке деген қызығушылығын арттырады. Инновациялық әдістер мен экотехнологияларды пайдалану ұлттық өнеріміздің дамуына жаңа серпін береді. Бұл тұрғыда білім беру саласының рөлі ерекше, себебі ол жастарды замануи өндіріс талаптарына сай дайындап, тоқыма өнерінің болашағын қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

Қазақстан Білім министрлігі. (2023). Мектептердегі тігін жабдықтары туралы есеп.

Мектеп еңбек оқулығы. (2023). Тоқыма өнеркәсібінің негіздері.

Жұмабай, С. (2020). Қазақ тоқыма қолөнерінің тарихы және технологиясы. Алматы.

Ибраев, Д. (2018). Тоқыма өнеркәсібінің экологиялық аспектілері. Шымкент ғылыми журналы.

Қасиетті, А. (2022). Тоқыма өндірісіндегі заманауи технологиялар. Нұр-Сұлтан: Ғылым.

Абдуллин С.З. Тоқыма технологиялары: теория және тәжірибе. Алматы, 2019.

Иванова И.В. Современные методы контроля качества текстильных изделий. Москва, 2021.

Ұлттық білім беру стандарты. Тоқыма өнері бағдарламасы. Нұр-Сұлтан, 2022.

Петрова Т.И. История становления народных промыслов в Казахстане. Алматы, 2018.

Смирнов В.А. Техника и оборудование для легкой промышленности. Санкт-Петербург, 2020.