Текст выступления:

Қандай жаңалықтар біздің күнделікті өміріміздің бір бөлігіне айналды
1. Қандай жаңалықтар біздің күнделікті өміріміздің бір бөлігіне айналды

Жаңалықтар біздің өміріміздің ажырамас бөлігіне айналды. Олар күнделікті шешімдерімізге, пікірімізге және көзқарасымызға тікелей ықпал етеді. Ғасырлар бойы ақпарат тарату әдісі өзгеріп отырса да, оның қоғамдағы мән-маңызы ешқашан кеміген емес. Қазіргі таңда жаңалықтар тек қана хабар беріп қоймай, сонымен қатар қоғамдық сана мен мәдениетті қалыптастырушы құралға айналды.

2. Жаңалықтардың даму тарихы мен әлеуметтік маңызы

Адамзат тарихында ақпарат тарату ежелгі дәуірден бастау алады. Қазақ тіліндегі алғашқы газеттер мен басылымдар 19-шы ғасырда пайда болып, ақпаратты кеңінен таратуға жол ашты. Уақыт өте келе радио, теледидар, интернет секілді коммуникация құралдары арқылы жаңалықтар тарауы жаңа деңгейге көтерілді. Бұл үрдіс адамның ақпаратқа сұранысын күрт арттырып, әлеуметтік өзгерістер мен пікір алмасуға үлкен мүмкіндік берді. "Пікір мен пікірталас қоғамның дамуына серпін береді" дегендей, жаңалықтар осы процесте металлургиялық тасқын секілді маңызды роль атқарады.

3. Теледидар мен интернет арқылы жаңалықтар

Теледидар жаңалықтарды визуалды түрде жеткізу арқылы алғашқылардан болды және кең аудиторияға қолжетімді болды. Алайда интернеттің таралуымен ақпарат тарату тәсілі түбірімен өзгере бастады. Қазір телефон немесе компьютер арқылы кез келген адам тез арада жаңалықтарды оқып, пікір білдіріп, тарата алады. Мысалы, бір митинг немесе спорттық оқиға жайлы хабар желіде сағат санап жаңарып отырады. Бұл жаңалықтардың бұқарадан гөрі жеке тұлғаға етене енетінін көрсетеді.

4. Қазақстандықтардың жаңалық тұтыну арналары (2023 ж.)

2023 жылғы зерттеулер көрсеткендей, интернет Қазақстанда жаңалықтар алу үшін ең кең тараған құралға айналды. Мұнымен қатар жастардың, әсіресе 11-17 жас аралығындағы жасөспірімдердің жаңалықтарды интернеттен тұтыну деңгейі басым. Бұл онлайн платформалардың жылдамдығы мен қолжетімділігіне байланысты. Сонымен қатар теледидар мен баспасөз өзінің дәстүрлі көрерменін сақтап жүр, алайда олар жастар арасында аздаған үміттөйн.

5. Әлеуметтік желілердегі жаңалық таралуы

2020 жылдан 2023 жылға дейін жаңалық тарату аккаунттарының саны үш есеге өсті. Бұл өсім әлеуметтік желілер арқылы ақпараттың тез әрі кең түрде таралуын дәлелдейді. Әсіресе 11-16 жас аралығындағы жастар қысқа бейнероликтер мен стористерді белсенді тұтынады. Бұл көрсеткіш жастардың ақпаратты визуалды әрі интерактивті форматта қабылдауға бейім екенін көрсетеді.

6. Қазақстандағы танымал жаңалық сайттарының ай сайынғы көрсеткіштері

Қазақстанда танымал жаңалық сайттарының ай сайынғы қолданушылар санын зерттеу мектеп оқушылары мен жастар арасында олардың қолжетімділігі мен сенімділігін айқын байқатады. Мәселен, KAZINFORM сайты ең көп оқырманға ие болып, жалпы жастар арасында кең таралған. Бұның себебі жаңалықтардың өзектігі мен сенімділігі қатар болуы мүмкін.

7. Мобильді қосымшалардың жаңалық таратудағы рөлі

Google News пен Яндекс.Новости сияқты мобильді қосымшалар ақпаратты жылдам әрі тиімді жеткізеді. 12-18 жас аралығындағы жастардың 64%-ы күнделікті жаңалықтарды осы платформалардан алады. Сонымен қатар пуш-хабарламалар арқылы соңғы жаңалықтар лезде жаңартылып, оқушыларға ақпаратты уақтылы қабылдауға көмек көрсетеді. Бұл технологиялар жастардың ақпарат алмасу мәдениетін өзгертіп, жаңалықтарды алу жылдамдығын арттырды.

8. Жаңалықтардың мектеп өміріндегі маңызы

Жаңалықтар мектеп өмірінде оқушылардың дүниетанымын кеңейтіп, оқуға ынта-жігерін арттырады. Олар ақпараттық сауаттылықты қалыптастырып қана қоймай, қоғамдағы өзекті мәселелерді түсініп, пікір білдіруге үйретеді. Бұл балалардың әлеуметтік әлеуетін дамытуға, ізденімпаздық қасиеттерін нығайтуға ықпал етеді.

9. Ақпарат тарату технологиялары

Жылдам байланыс инфрақұрылымы, әсіресе оптикалық талшық және 4G/5G желілері жаңалықтарды тез әрі сенімді жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл технологиялар еліміздің ақпараттық кеңістігін кеңейтіп, жаңалықтарға қолжетімділікті арттырады. Сонымен қатар 2023 жылы ауылдық елді мекендердің 93% интернетпен қамтылып, жаңалықтардың барлық аймақ тұрғындарына жету мүмкіндігі нығая түсті. Бұл білім беру мен ақпарат алуда теңдестірілген мүмкіндік тудырады.

10. Блогинг – жаңалық жасаудың жаңа форматы

2023 жылы Қазақстанда 100-ден астам блогер жаңалықтық контент таратып, оның 70%-ы ақпарат пен сараптаманы оқырмандарға ұсынады. Блогерлер, әсіресе 11-25 жас аралығындағы жасөспірімдерге бағытталған контент жасап, олардың маңызды ақпарат көзіне айналды. Тікелей трансляциялар мен видеоблогтар оқиға орнынан жедел хабардар етеді, бұл аудиториямен тығыз байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар жеке стористер жаңалықтарды қызықты әрі көрнекі тәсілдермен жеткізіп, жастардың назарын аударуда.

11. Фейк жаңалықтардың таралуы және онымен күресу

Қазірде жалған ақпарат пен дезинформацияның таралуы қоғам үшін үлкен қауіп болып табылады. Бұл мәселе әсіресе әлеуметтік желілерде кең таралған. Алайда медиа сауаттылықты арттыру арқылы, дұрыс ақпарат көздерін таңдау және тексеру әр адамға қолжетімді. Кәсіби журналистер мен қоғам белсенділері жалған ақпаратқа қарсы күрескенімен, әрбір азаматтың жауапкершілігі зор.

12. Спорт және ойын-сауық әлеміндегі жаңалықтар

Қазақстандық балалар футбол командаларының соңғы жеңістері жастар арасында үлкен қызығушылық оятады, бұл спортқа тартудың тиімді жолы. Халықаралық олимпиадалар мен жарыстар туралы жаңалықтар мектеп оқушыларының әлемдік деңгейдегі оқиғаларға деген қызығушылығын арттырады. 2023 жылы EURO 2024 іріктеу кезеңінің жаңалықтары интернет қолданушылары арасында ең көп қаралған тақырыптардың бірі болып, спортқа деген ынта мен қызығушылықты көрсетеді.

13. Білім саласындағы және сабақтағы жаңалықтар

Білім саласындағы соңғы өзгерістер мен жаңалықтар оқушыларға сапалы білім алуға мүмкіндік береді. Мектептерде жаңартылған оқу бағдарламалары, жаңа технологиялар мен әдістемелер енгізілуін оқушылар ерекше қабылдайды. Бұл олардың білімге деген қызығушылығын арттырып, оқудағы табысын жақсартады.

14. Күнделікті жаңалық оқитын қазақстандықтар үлесі

Жас ерекшелігі мен жынысқа қарай жаңалық оқуға қызығушылықтың айырмашылықтары байқалады. Статистика көрсеткендей, жастар мен әйелдердің жаңалықтарға қызығушылығы жоғары, бұл ақпараттық сауаттылықты арттыруға жақсы негіз болып табылады. Мұндай қызығушылық оқушылардың ақпаратты дұрыс қабылдап, аналитикалық ойлау қабілетін дамытуға септігін тигізеді.

15. Мемлекеттік жаңалықтар қызметі мен ашықтық

Egov.kz пен ҚР Президентінің ресми сайттары арқылы әлеуметтік маңызды хабарламалар мен заңнамалық жаңалықтар уақтылы жариялануда. Бұл ақпараттың ашықтығын арттырып, қоғаммен сенімді байланыс орнатуға ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл платформалар мектеп оқушыларының құқықтық сауаттылығын дамытуға, ресми ақпаратқа қол жеткізіп, заңдарды түсінуіне мүмкіндік береді.

16. Дүниежүзілік жаңалықтарға ашық қолжетімділік

Қазіргі заманда әлемде болып жатқан ең маңызды оқиғалар туралы хабардар болу – кез келген білім алушы үшін аса маңызды. Қазақстандық оқушылар Қазақстан мен сыртқы елдердің ең беделді ақпарат көздері – BBC, CNN, Reuters сынды халықаралық жаңалық агенттіктерінен мәлімет алуда. Бұл ақпараттар олардың әлемді тануына үлкен көмектеседі, олардың дүниетанымын кеңейтіп, жаһандық оқиғаларға қызығушылығын арттырады. 2023 жылы шетелдік жаңалық сайттарын оқуға деген жастар арасындағы қызығушылық 44%-ға дейін өсті. Бұл өсім – жастардың жаһандық әлемдегі оқиғаларға назарының күшейгендігін, жаңалықтардың мазмұны мен маңыздылығын түсінуге талпынысының арта түскендігін көрсетеді.

Бұл үрдіс – ақпараттық кеңістіктің жаһандық ерекшеліктерін қабылдап, саналы түрде әлемді танып-білуге деген үмітің мөлдір мысалы. Жастардың халықаралық ақпараттарды жетік меңгеруі арқылы олардың кешенді тарихи, саяси және мәдени контексттерді түсіну қабілеті Артады. Бұл да өз кезегінде елдің болашағын қалыптастыруға қосқан үлесіміз.

17. Жаңалықтардың жаһандық атмосфера қалыптастырудағы рөлі

Қазіргі дүниеде жаңалықтар тек ақпарат көзі ғана емес, сонымен қатар жаһандық қоғамдастық арасындағы байланысты нығайтушы фактор болуда. Әлбетте, жаңалықтар әлемдік атмосфераны қалыптастыруда кезең-кезеңімен маңызды рөл атқарған. Мысалы, ХХ ғасырдың басында дүниежүзілік соғыстар туралы ақпараттар арқылы халықтар бір-бірінің тағдырында болып жатқан ауыртпалықтарға көз жеткізді. Кейінгі онжылдықтардағы бейбітшілік қозғалыстары мен халықаралық келісімдер туралы хабарлар әлемдік ынтымақтастықты нығайтып, түсіністік атмосферасын қалыптастырды.

Соңғы жылдары цифрлық технологиялар мен интернеттің дамуы жаһандық ақпаратты жылдам әрі кең көлемде таратуға мүмкіндік туғызып, мәдениеттер арасындағы көпірлерді күшейтті. Жаңалықтар бұл процесте адамдарды біріктіруші, ортақ мәселелерді бірге шешуге шақырушылық рөлін атқарады. Осылайша, жаңалық таспалары тек ақпарат жиынтығы емес, әлемдегі адамдардың түсіністігін арттыратын, бейбітшілік пен ынтымақтастыққа бастар жол деп айтуға болады.

18. Жаңалықтарға сенімділік деңгейі бойынша статистика

2023 жылғы зерттеу мәліметтері көрсеткендей, жастар арасында ресми жаңалық көздеріне, мысалы мемлекеттік жаңалық агенттіктері мен ірі халықаралық ақпарат ресурстарына сенім басымдылықта. Ал әлеуметтік желілерде таралатын жаңалықтарға қатысты сенім деңгейі төмендеу болып тұр. Бұл жағдай қазіргі заманға тән жалған ақпарат, манипуляция мен фейк жаңалықтармен күресудің аса маңызды екендігін аңғартады.

Жастардың ресми ақпаратқа деген сенімінің жоғары болуы – ақпараттық сауаттылықтың артып жатқанын көрсетеді. Дегенмен, ақпараттың көптігі мен түрлелілігі жалған жаңалықтарға төтеп беру қажеттігін күннен күнге арттырып отыр. Сол себепті ақпарат көздеріне сыни тұрғыдан қарау, жаңалықтардың шынайылығын анықтау – бүгінгі күннің басты талабы.

19. Жаңалықтарды тиімді әрі сындарлы пайдалану жолдары

Жаңалықтарды оқу барысында олардың мазмұнының шынайылығын тексеру мақсатында бірнеше түрлі сенімді дереккөздерді пайдалану маңызды. Бұл әдіс жалған ақпараттан қорғанудың және объективті, нақты мәліметтер алудың тиімді жолы болып табылады. Ақпараттың қайдан шыққанын сауатты анықтау жастардың сыни ойлау қабілетін жетілдіреді.

Сонымен қатар, мектептерде жаңалықтарды сараптауға арналған тренингтер өткізу оқушыларға жаңалықтарды жан-жақты қарап, аналитикалық көзқараспен қарауды үйретеді. Бұл білім беру әдісі арқылы жас буын қандай ақпарат дұрыс, қайсысы манипуляция екенін анықтай алады және өз бетінше дұрыс шешім қабылдауды үйренеді.

20. Жаңалықтар мен медиасауаттылық: болашаққа бағдар

Ақпараттың шексіз көп ағыны жағдайында медиасауаттылық пен сын тұрғысынан ойлау қабілеті маңызды рөл атқарады. Мектеп оқушылары жаңалықтарды дұрыс қабылдап, саралай білуді үйрену арқылы саналы және ақпараттық сауатты ұрпақтың негізін қалайды. Бұл – еліміздің ақпараттық қауіпсіздігі мен дамуының болашағын қамтамасыз ететін маңызды қадам.

Дереккөздер

Асанов Е. Медиасауаттылық және қоғам дамуы. – Алматы: Жеті жарғы, 2022.

Қазақстандағы ақпараттық тұтыну зерттеуі. – Нұр-Сұлтан, 2023.

Министрлік мәліметтері. Білім және мәдениет саласындағы жаңалықтар. – 2023.

Социальные исследования Казахстана 2023 — Әлеуметтік зерттеулер орталығы, 2023.

Ranking.kz – Қазақстандық ақпараттық статистика, 2023.

Айдарбекова Г., Жаңалықтар сенімділігін бағалау және медиасауаттылық, Алматы, 2023.

Назарбаев Н.А., «Ақпарат дәуіріндегі білім беру стратегиялары», Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақстандағы жастар медиасауаттылығы туралы аналитикалық зерттеу, ҚР Білім министрлігі, 2023.

T. Smith, Global Media Influence on Youth, Oxford University Press, 2021.

«Қазіргі ақпараттық ортадағы фейк жаңалықтар проблемасы», Астана, 2023.