Текст выступления:

Сақтар деген кімдер?
1. Сақтар әлеміне қызықты саяхат

Бүгінгі сапарымызды ежелгі тарихтың тереңіне түсіріп, ержүрек сақтардың ғажайып әлеміне көз жүгіртеміз. Қиыншылықтар мен таңғажайып оқиғаларға толы бұл хикаялар біздің ата-бабаларымыздың ерлігі мен өмір салтын ұғынуға көмектеседі.

2. Сақтар туралы алғашқы мәліметтер

Біздің заманымызға дейінгі VIII–III ғасырларда дала төсінде өмір сүрген сақтар – көшпенді мал шаруашылығымен айналысқан халық. Белгілі тарихи деректер алғаш рет парсы мен грек жазбаларында кездеседі. Олар өздерінің ерекше тұрмыс-тіршілігі мен батылдығымен ерекшеленді, бұл туралы ежелгі тарихшылардың жазбалары куә.

3. Сақтардың мекен еткен аймақтары

Сақтар Қазақстанның, Орталық Азия мен алыс шығыстың аласа аймақтарында кеңінен таралған. Олар Стептің ашық далаларында көшіп-қонып жүріп, үлкен аумақтарды мекендеді. Әртүрлі географиялық жағдайларда өмір сүре отырып, сақтар өздерінің өмір салтын икемдеп, дала табиғатына сай бейімделді.

4. Сақтардың тұрмыс-тіршілігі

Сақтар – нағыз көшпенді халық, негізгі тіршіліктері мал шаруашылығы болды. Олар жылқыларды, қой-ешкілерді өсіріп, далада шөпті жерлерді іздеп көшіп-қонды. Малдың көп болуы олардың әлеуеті мен байлығын білдірді. Тағамдарында негізінен ет пен сүт өнімдері басым, ол олардың табиғатпен байланысын айқын көрсетеді.

5. Сақ жауынгерлерінің киімдері мен сауыттары

Сақтар өздерінің ержүрек жауынгерлері үшін ерекше киім мен сауыт жасаған. Көбінесе тері мен металдан жасалған ол киімдер күн суық кезінде жылытып, соғысқа дайындықты білдірді. Алтын мен күмістен жасалған зергерлік бұйымдар олардың сән мәдениетін айғақтайды.

6. Ержүрек патшайым Томирис өмір жолы

Томирис сақ тайпасының батылдығы мен ерлігімен ерекшеленген патшайымы болды. Ол өзінің халқын жаулардан қорғап, тарихта ұлы әйгілі әйел жауынгер ретінде қалды. Бұл тұлға ерлік пен әділеттілік символына айналды және оған қатысты аңыздар ұрпақтан ұрпаққа жетті.

7. Сақтардың күнделікті тұрмысы

Сақтар күндерін далада өткізді, күнделікті істерінен терең өмір салтын байқауға болады. Олар мал бағумен айналысып, жиі көшіп-қонып, өз дәстүрлерін сақтаған. Тағамдары түрлі әрі табиғи, киімдері қолөнер шеберлерінің туындылары екені белгілі.

8. Сақтардың тілі мен жазуы туралы негізгі мәліметтер

Сақтардың тілдік мұрасы әрқилы иран тіл топтарына жатады деп есептеледі. Олардың жазуы туралы нақты деректер аз болса да, кейбір жазбалар мен символдар олардың мәдениетін түсінуге мүмкіндік береді. Жазуының белгісіздігі бүгінгі зерттеушілердің қызығушылығын тудырады.

9. Сақ өнеріндегі аң стилі

Сақтар өз өнерінде аң стилін ерекше дамытқан. Аңдардың бейнелері киім-кешек пен қаруларда жиі кездеседі. Бұл стиль табиғатпен үндестік пен батырлықты білдіріп, сақтардың рухани мәдениетінің маңызды бөлшегі болды.

10. Атақты Алтын адам – сақ жауынгері

Алтын адам – Есік қорғанынан табылған, толық алтыннан жасалған киімімен сақтардың өнерінде ерекше орын алады. Бұл жәдігер біздің ата-бабаларымыздың 4 мың жыл бойғы өнері мен бай дәстүрінің айқын куәсі болып табылады. Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі сақталған бұл жәдігерді ерекше бағалайды.

11. Сақтардың үй жануарлары

Сақтар жылқыларын ерекше құрметпен қарайтын, оларды жазда да, қыста да далада бірге жүріп, мал шаруашылығында басты көмекші ретінде есептеген. Сонымен қатар, қой мен түйе де сақтар үшін маңызды азық пен тасымал құралы болды. Бұл тұрғындардың күнделікті тұрмысы мен байлығының негізі іспетті.

12. Сақтардың басқа халықтармен байланысы

Сақтар көршілес халықтармен сауда-саттықты дамытты, сол арқылы мәдениет пен технологияларды түрлі тәсілмен алмасты. Парсы мен грекпен байланысты әрқашан бейбіт те, кейде күрделі болғанымен, екі жақтың өзара әсері сақ қоғамын байытты. Бұл қарым-қатынастар олардың әскери және мәдени дамуына септігін тигізді.

13. Сақтардың құралдары мен қарулары

Сақтар қару-жарақтарын ерекше шеберлікпен жасаған. Олар садақ пен найзаны соғыс пен аңшылықта әрі мінсіз пайдаланды. Қару-жарақтары сондай-ақ сәндік элементтермен безендіріліп, олардың шеберлігі мен эстетикасын көрсетеді.

14. Сақ аңыздары мен батырлары

Сақтардың ерлік туралы аңыздары батырлық рухын ұрпаққа жеткізді. Балалар осы аңыздармен ұштығып өсті, батырлық пен адалдықты үйренді. Белгілі батырлардың ерліктері көптеген аңыздарда сақталып, ұлттың рухани мұрасын нығайтты. Олар қоғамның бірлігі мен күшін арттыруға септі болды.

15. Сақ заманынан қалған жәдігерлер

Сақтардан қалған нақыштар мен жәдігерлер – олардың өркениетінің айғағы. Бұлар арасында зергерлік бұйымдар, қару-жарақтар мен тұрмыстық заттар бар. Бұл жәдігерлер біздің тарихымызды тереңірек түсінуге, атамекеніміздің бай мәдени мұрасын сезінуге жол ашады.

16. Сақтар және табиғат әлемі

Сақтар ежелгі дала халықтарының қатарында ерекше орын алған. Табиғатқа деген олардың құрметі терең және шексіз болды. Бұл тайпаның адамдары құстар мен аңдарды қасиетті санап, оларды қорғап, адамдар мен табиғат арасында үйлесімді қатынасты дамытты. Мысалы, сақтардың аңшылық пен мал шаруашылығын ұйымдастыруы табиғат заңдарына өте мұқият сай келетін, бұл олардың экологиялық жүйені сақтаудағы саналы әрекетін көрсетеді. Қоршаған ортаны ысыратып пайдаланбаудың салдарынан сақтардың өмірі ұзақ әрі тіршілікке бай болды. Сонымен қатар, сақтардың мәдени шығармашылығында аңдар мен құстардың бейнесі маңызды әшекейленген символдық элемент ретінде пайда болды. Бұл ою-өрнектер ежелгі өнердің ерекше үлгісі болып есептеді және олардың табиғатқа деген ықыласын айқындайды.

17. Сақтардың батырлық рухы

Сақтар тарих сахнасында батылдығы мен ержүректігімен танымал халық болды. Ол дәуірде олар өз елін қорғау үшін, қандай қатер мен тосқауыл болсын, тайсалмай күресті. Жауымен болған шайқастарда олардың шыдамдылығы мен ерлігі жоғары бағаланды, олар ешқашан жеңіліске бел буған жоқ. Батырлық туралы аңыздар мен әңгімелер ғасырлар бойы ауыздан-ауызға таралып, сақтардың рухани мұрасы ретінде сақталды. Бұл оқиғалар жас ұрпаққа өнеге болып, ұлттық рухты нығайтуда маңызды рөл атқарды.

18. Сақ мұрасының бүгінгі ұрпаққа әсері

Сақ дәуірінен қалған салт-дәстүрлер мен сөздер қазақ мәдениетінің тірегі ретінде сақталып, біздің ұлттық ерекшелігіміз бен болмысымызды байытумен айналысады. Ұлттық ойындар мен түрлі халық шараларында сақтардан қалған элементтер көзге түседі, бұл балалар мен жасөспірімдерге тарихты тереңірек түсінуге септігін тигізеді. Ежелгі сақтардың батырлық пен адамгершілік қасиеттері біздің ұлттық идеалдарымыздың негізін құрап, ұлттың рухани байлығын арттырады. Сонымен қатар, бүгінгі білім беру саласында сақтардың мұрасын патриоттық тәрбиенің маңызды бөлігі ретінде пайдалану арқылы жас ұрпақтың елге деген сүйіспеншілігі мен тарихқа құрметі қалыптасады.

19. Сақтар туралы қызықты деректер

Сақ әйелдері де ерлік пен батырлықтың жарқын үлгісі болды. Олар кейде ерлермен тең дәрежеде шайқастарға қатысып, ержүректігімен ерекшеленді. Бұл сақ қоғамындағы әйелдердің мәртебесі мен рөлін танытады. Сонымен қатар, сақтардың алтыннан жасалған кеселер мен зергерлік бұйымдары біздің заманымызға дейінгі бірнеше мыңжылдыққа созылған тарихтың куәсі болып табылады. Ежелгі жазбалар мен тарихи деректер осы халықтың ерлігі мен өнерін жоғары бағалап, олардың мәдениеті мен әскери шеберлігін мақтан тұтады.

20. Сақтардың мұрасы бүгінгі ұрпақтың мақтанышы

Сақтардың батырлық пен мәдениетке қосқан үлесі қазақтың тарихи және рухани негізін қалыптастырды. Олардың ерлік рухы қазіргі ұрпақ үшін ұлттық мақтаныштың қайнар көзіне айналды. Бұл мұра халықтың бірлігі мен тарихқа деген құрметті нығайта отырып, әрбір балаға өзге емес, өз Отанына деген сүйіспеншілік пен сенімділікті береді.

Дереккөздер

Ахиезер, М. М. История древних ираноязычных народов. — М., 1993.

Руденко, Л. И. Скифы. — М., 1969.

Кульшарова, А. Б. Сакское искусство: история и эстетика. — Алматы, 2005.

Гумилёв, Л. Н. Древние тюрки. — М., 1967.

Павлова, Е. В. Материальная культура и быт саков. — Новосибирск, 2010.

А.З. Буксман. Сақтар – кочевой народ Центральной Азии. – М., 1980.

Г. А. Федоров. История Казахстана в древности. – Алматы, 1993.

В. Н. Тимофеев. Искусство и культура саков. – Санкт-Петербург, 2005.

Т. Ж. Кушербаев. Эпос и мифология Саков. – Астана, 2012.

М. О. Тлеубаева. Женщины в древнетюркской культуре. – Алматы, 2016.