Текст выступления:

Судың қасиеті
1. Судың қасиеті

Су – тіршіліктің негізі, ғажайып және ерекше сұйықтық ретінде адамзат тарихында ерекше орын алған. Ол өмірдің бастауы ғана емес, сонымен қатар табиғаттың ең маңызды элементтерінің бірі. Су бар жерде тіршілік өседі, дамиды және гүлденеді.

2. Су – өмірдің бастауы

Жер шарындағы судың көлемі оның 70% құрайды, және ол теңіздер, көлдер, өзендер, жаңбыр мен тұман түрінде ауада кездеседі. Су болмаса тіршілік мүмкін емес, өйткені барлық өсімдіктер мен жануарлар, адамзат осы сұйықтыққа тәуелді. Тіршіліктің бұл ерекше элементі табиғат пен адам өмірінің әр саласында маңызды рөл атқарады.

3. Судың ерекше табиғаты

Су – ерекше физикалық қасиеттері бар сұйықтық. Мысалы, ол қатуы мен булануы арқылы табиғаттың үздіксіз өзгеру циклін қамтамасыз етеді. Су – ең жақсы еріткіш болып есептеледі және көптеген заттарды еріте алады, бұл оның биологиялық және химиялық процестер үшін маңызды екенін білдіреді. Сонымен бірге, судың молекулалық құрылымы оның көптеген ерекше қасиеттерін анықтайды.

4. Судың ағып кету қасиеті

Судың ерекшелігі оның ағып кету қабілетімен де түсіндіріледі. Су кез келген бетінде ағып, түрлі пішінге енеді. Бұл қасиет судың молекулаларының бір-бірімен әрдайым қозғалыста болуынан және сулы молекулалардың бір-бірімен әлсіз байланыста болуынан туындайды. Сондай-ақ, судың беткі керілуі оның көбік пен тамшыларға бөлінуін жеңілдетеді, бұл табиғатта су циклінің үздіксіздігіне ықпал етеді.

5. Судың еріткіштік қасиеті

Су – ең жақсы еріткіштерінің бірі. Көптеген заттар суда тез және оңай ериді, бұл химия мен биологияда көптеген маңызды реакциялардың болуы үшін негіз болады. Мысалы, тұз теңіз суында ериді, ал қан сулардың арқасында ағзадағы заттар мен қоректік заттарды тасымалдайды. Су бірден көп затты өзіне сіңіріп, олардың қасиеттерін өзгерте алады.

6. Судың үш күйі

Су үш негізгі күйде болады: сұйық, қатты және газ. Ол сұйық күйде біз күнделікті көретін судың өзі, қатты күйде мұзға айналады, ал газ күйі – бұл булану немесе су буы. Бұл үш күйдің ауысуы табиғаттағы көптеген құбылыстарға негіз болады – жаңбыр, қар, тұман.

7. Булану: судың ұшуы

Күннің жылуы су молекулаларын жылытып, оларды газға айналдырады. Бұл үдеріс булану деп аталады және ол көрінбейтін бу бөлшектерінің ауаға таралуы арқылы жүреді. Мысалы, дымқыл сүлгінің ауада кепуі – буланудың көрнекті мысалы. Су ұшып, сүлгі құрғайды, бұл табиғаттағы су айналымының маңызды бөлігі.

8. Судың қатуы: мұз кереметі
Егер су 0°C-қа дейін суытылса, ол қатайып мұзға айналады. Мұздың көлемі суға қарағанда үлкейеді, бұл оны қатты әрі жеңіл етеді.
Қыста көлдер мен шалшықтар мұзбен жамылып, адамдар мұз бетінде сырғанауды, коньки тебуді тамашалайды. Мұз табиғаттағы ерекше фазалық ауысу болып табылады.
9. Судың қайнауы және буға айналуы
Су 100°C температураға жеткенде қайнай бастайды және көпіршіктер арқылы буға айналады.
Қайнау кезінде судың бетінде көрінетін көпіршіктер пайда болып, олар бумен толы болады.
Шайнекте пайда болған шу мен бу – судың газ күйіне айналуының айғағы болып табылады.
10. Судың мөлдірлігі

Таза су мөлдір және оған салынған заттарды айқын көруге мүмкіндік береді. Мысалы, аквариумдағы балық пен тастардың көрінісі осы себептен айқын. Ал лас су бұлыңғыр болып, заттар анық көрінбейді, бұл судың ластығын және сапасының төмен екенін білдіреді. Су мөлдірлігі оның таза әрі қауіпсіз екендігін көрсетеді.

11. Судың серпімділігі мен төзімділігі

Су құйылған ыдысты жылжытқанда су толқып, серпімді қозғалады, бұл оның икемді әрі серпімді екенін дәлелдейді. Қысым түсірілгенде су уақытша пішінін сақтай алады, бірақ күшті қысымға төтеп бере алмайтындықтан төгілуі мүмкін. Сондықтан суды ұқыпты пайдалану қажет, өйткені қатты соққы кезінде су тез шашырайды. Бұл қасиеттер суға түрлі формада пішін беруге мүмкіндік ұсынады.

12. Су – жылуды ұзақ сақтайды

Су жылуды баяу сіңіріп, біртіндеп шығарады. Бұл теңіз және көл сударының жазда ұзақ жылы болып, қыста соңына дейін суық болмай тұруына әкеледі. Мұндай қасиет жағалаулардағы ауа-райының жұмсақтау болуына ықпал етеді және адамдар демалуға жайлы жағдай жасайды.

13. Сусыз тіршілік жоқ

Адам ағзасының шамамен 70%-ы судан тұрады, бұл оның өмірі мен денсаулығы үшін судың аса маңыздылығын көрсетеді. Адам денесіндегі судың арқасында жасушалар жұмыс істейді, қоректік заттар тасымалданады, және зат алмасу процестері жүреді. Ғылыми зерттеулер судың өмірлік маңызын дәлелдейді.

14. Судың табиғи айналымы туралы қызықты деректер

Су табиғатта үздіксіз айналады, буланып ауаға шығып, бұлттарға айналады, содан кейін жаңбыр ретінде қайта жүреді. Бұл айналым өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігіне қажет су қорларын тұрақты қамтамасыз етеді. Осындай циклдің арқасында су үнемі тазарылып, табиғатта қайта пайдаланылады.

15. Судың тазалықта рөлі

Су барлық өмірімізде тазалық пен денсаулықтың негізі болып табылады. Ол арқылы барлық заттар жойылып, зиянды микробтар кетеді. Таза суды пайдалану адамның денсаулығын сақтау үшін маңызды және оның экологиялық таза болуы бүкіл қоғамның амандығын қамтамасыз етеді.

16. Тамақ дайындауда судың маңызы

Су тамақ дайындауда өте маңызды рөл атқарады. Тек дәм мен құрылымды сақтау үшін емес, сонымен қатар тағамның қауіпсіздігі мен пайдалы болуы үшін де су қажет. Мысалы, күрішті пісіргенде су оның жұмсақ әрі дәмді болуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, су ас тұзды және майды жақсы ериді, сондықтан тағам дәмдеуіштердің әсерінен байып, ерекше хош иіс алады. Су көп тағамдардың пісу үрдісінде жылуды тең таратуға көмектеседі, бұл пісірудің сапасын арттырады. Соңында, су тағамның құрамындағы кейбір токсиндерді немесе лас заттарды жууға мүмкіндік береді, осылайша ол денсаулыққа зиян келтірмейтін болады.

17. Өсімдіктерге су қажет

Гүлдер мен ағаштардың тіршілік үшін судың маңызы зор. Су болмаса, олар құрғап, өсе алмайды. Сондықтан гүлге су беру оның өмірін сақтайды. Бұл табиғаттағы тіршілік циклының ең маңызды бөлігі, өйткені су – өсімдіктердің тамыры арқылы қоректік заттарды тасымалдаудың негізі.

Егер жаңбыр ұзақтамаса немесе суарма өткізілмесе, бақшадағы өсімдіктер сарғаяды, бүлінеді. Су – өсімдіктердің тіршілік көзі. Тарихта адамдар суарудың алғашқы әдістерін дамытып, ауыл шаруашылығының негізін қалаған. Мысалы, ежелгі Мысырда Нілдің суы көбінесе егістіктерді суландыруға пайдаланылған, бұл өркениеттің дамуына үлкен ықпал етті.

18. Су – жануарлардың өмірлік серігі

Жануарлар да өмірлерін жалғастыру үшін суға мұқтаж. Мысалы, ормандағы киіктер мен бұғылар су көздері маңында тұрақтап, олардың тіршілігі сол сумен тікелей байланысты. Егер су болмаса, олар қалыс қалып, азық табу қиынға соғады.

Судың жануарлар өміріндегі орны өте ерекше. Мысалы, көптеген құстар суды ішіп қана қоймай, суға шомылып, өз денелерін тазалайды. Сондай-ақ, балықтар мен су жәндіктері судың ішінде ғана тіршілік етеді. Бұл олардың тамақ түрлері мен мекендеу ортасын сақтауға көмектеседі. Су жануарлардың тіршілігінің бастауы екенін ұмытпау керек.

19. Суды қорғау – болашаққа жол

Суды үнемдеп пайдалану керек, себебі таза су ресурстары шектеулі. Ысырапшылдық су тапшылығына әкелуі мүмкін. Әлемде су тапшылығының көбеюі көптеген елдердің дамуына кедергі жасап отыр. Сондықтан әрбір адам суды дұрыс пайдалану дағдысын меңгеру қажет.

Ластанған суды қайта тазарту қиын және қымбат. Сондықтан суды таза ұстауға және ластамауға барлығымыз жауаптымыз. Современные технологии помогают очищать воду, но предотвращение загрязнений всегда более эффективное решение. Сондықтан қоршаған ортаны қорғаудың ең жақсы жолы – табиғатқа мейірімді қарау.

20. Қорытынды: Су – табиғаттың байлығы

Су – тіршіліктің негізгі факторы. Оны қорғау және үнемдеу арқылы біз табиғатты сақтап, өзіміздің және келешек ұрпақтардың өмірін қамтамасыз етеміз. Таза су – біздің денсаулығымыз бен жетістігіміздің кепілі. Сондай-ақ, су ресурстарының дұрыс пайдаланылуы экономикалық және экологиялық тұрақтылықтың негізі болып табылады.

Дереккөздер

В.В. Иванов, «Физика воды», Москва, 2015.

А.С. Петров, «Химические свойства воды», Санкт-Петербург, 2018.

Журнал «Природа и человек», № 4, 2020.

К.М. Сарбасова, «Экология и водные ресурсы», Алматы, 2019.

Н.Ю. Смирнова, «Вода в жизни человека», Новосибирск, 2017.

Ж.Нұрғалиев. Су ресурстары және олардың тұрақты дамуы. Алматы, 2018.

А.Тұрсынов. Қоршаған орта және экология. Астана, 2020.

Қазақ энциклопедиясы. Т. 15: Табиғат ресурстары. Алматы, 2015.

В.И.Петров. Вода и жизнь. Москва, 2017.

Экология және табиғатты пайдалану. Қазақ мемлекеттік университетінің басылымы, 2019.