Текст выступления:

Дәруменнің пайдасы
1. Дәрумендер: Денсаулық пен күштің құпиялары

Баланың сау, әрі қуатты өсуі үшін дәрумендердің маңызы өте зор. Олардың арқасында дене мүшелері дұрыс жұмыс істеп, иммунитет нығаяды. Ал енді дәрумендер туралы қызықты әрі пайдалы мәліметтерді бірге зерттеп көрейік.

2. Дәрумен – тіршілік күшінің кілті

Дәрумендер – ағзаның өзін-өзі қорғап, өсуіне көмектесетін, бірақ біз өз бетімізше жасай алмайтын ерекше заттар. Оларды тамақтан аламыз. Әр дәруменнің ағзаға пайдасы әртүрлі, сондықтан әр түрлі тағамдарды тұтыну қажет.

3. Дәрумендер қалай пайда әкеледі?

Дәрумендер балалардың денесін мықты етіп, ақыл-ойын дамытады. Мәселен, А дәрумені көздің көрінуін жақсартады, Д дәрумені сүйектердің беріктігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, дәруменді тағамдар баланың энергиясын арттырып, сырқаттарға қарсы тұру қабілетін күшейтеді – сонда олар белсенді әрі бақытты болады.

4. Дәрумендердің басты түрлері

Әр дәруменнің өз ерекшелігі бар. А дәрумені көз бен теріге пайдасы зор. В дәрумендері – энергия мен ми қызметінің досы. С дәрумені иммунитетті алып ұстау үшін өте маңызды. Осы дәрумендерді дұрыс қабылдау арқылы ағзамыз сау әрі күшті болады.

5. А дәрумені – көзге жарық, теріге қуат

Біріншіден, А дәрумені түнгі көру қабілетін жақсартады, сондықтан балалар мектепте жақсы көре алады. Екіншіден, ол тері мен шашты сау етіп, олардың жылтыры мен беріктігін қамтамасыз етеді. Сәбіз, асқабақ пен бауыр тағамдары осы дәруменге бай екені белгілі.

6. В дәрумендері – энергия мен ойдың серігі

В дәрумендері балаларға күш-қуат береді және ми жұмысына оң әсер етеді. Олар стрессті азайтып, көңіл-күйді жақсартады. Бұлардың жеткілікті болмауы баланың шаршауына және зейінінің төмендеуіне әкеледі. Сондықтан В дәрумендеріне бай тағамдарды жиі тұтынған дұрыс.

7. С дәрумені – мықты иммунитет

Иммундық жүйені қолдау: С дәрумені ағзаны түрлі сырқаттардан қорғайды, сонымен бірге жаралардың тез жазылуына көмектеседі. Бұл балалардың ауруға шалдығуын азайтады.
Дәрумен көздері: Лимон, апельсин, қызанақ сияқты цитрустар мен көкөністерде С дәрумені көп. Оларды күнделікті рационға қосу өте маңызды.

8. Д дәрумені – сүйектердің қорғаушысы

Д дәрумені сүйектердің дұрыс өсуі мен дамуына жауап береді. Бұл дәруменнің жетіспеушілігі сүйек ауруларына әкелуі мүмкін. Балаларға күнделікті мөлшерде Д дәруменін алу өте қажет, әсіресе күн сәулесіне шығып, дұрыс тамақтану арқылы.

9. Е дәрумені – сұлулық пен жасуша досы

Е дәрумені теріні қорғайды және жаңа жасушалардың тез жаңаруын жеделдетеді. Жаңғақ пен күнбағыс тұқымы — осы дәруменнің бай көзі. Сондай-ақ, ол шаш пен тырнақтардың беріктігін арттырып, оларды сыртқы зиянды әсерлерден қорғайды. Табиғи өсімдік майларында бұл дәрумен мол.

10. К дәрумені – денсаулық серігі

К дәрумені қанның ұюына көмектеседі және сүйек жүйесінің дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Оның жетіспеушілігі қан кету қауіпін арттырады және сүйек ауырсынуына әкелуі мүмкін. Осы дәруменге бай көкөністерді және өсімдіктерді тағамға жиі қосу керек.

11. Дәруменнің жетіспеу белгілері
Егер дәрумен жетіспесе, бала тез шаршап, ұйқышыл болып, өз ойын толық көрсете алмайды. Бұл оның ойнауға және оқуға деген қызығушылығын кемітеді.
Сондай-ақ, шаш, тіс және тері жағдайы нашарлайды. Шаш жиі түсіп, тері құрғайды. Сондықтан күнделікті дәруменге бай тағамдарды тұтыну өте маңызды.
12. Дәруменге бай тағам түрлері

Жемістер мен көкөністер дәруменді тағамдардың ең жақсы көздері. Мысалы, сәбіз – А дәруменінің көзі, цитрустар – С дәруменінің байтақ қоры. Сондай-ақ, жаңғақтар, тұқымдар мен түрлі майлар ағзаға қажетті Е дәруменін береді. Оларды күніне тұтыну балалардың денсаулығын нығайтады.

13. Күндегі дәрумен – бала денсаулығының сыры

Баланың қуатты өсуі және мықты иммунитеті күн сайын дәруменге бай тағамдарды жегілуінен басталады. Бұл артық және кем дәруменсіз, баланың ағзасы күннен-күнге жаңарып, сырқаттарға шыдамды болады. Жаңа піскен көкөністер мен жемістер ең пайдалы әрі дәруменге бай болғандықтан, оны күнделікті мәзірден шығармау қажет.

14. Дәруменнің көп мөлшері зиян болуы мүмкін

Дәруменнің артық тұтынуы: Дәрумендерді шамадан тыс қабылдау кейде бас ауруы, тері бөртпелері немесе басқа жағымсыз сезімдерге әкеледі.
Дұрыс мөлшерді сақтау: Әр дәруменнің ұсынылған мөлшері болады, оны сақтау ағзаға кері әсерден сақтайды және оңтайлы пайда береді. Сондықтан азық-түлікті дұрыс таңдау керек.

15. Дәрумендер тағамда қалай сақталады?
Көкөністер мен жемістерді ұзақ қайнатқанда дәрумендерінің көбісі жоғалады, сондықтан оларды қысқа уақыт пісіру немесе жаңа күйінде жеу пайдалы.
Көп кесу дәрумендердің тез жоғалуына әсер етеді. Оларды жуып, бүтін не үлкен кесектермен пайдалану тиімдірек.
16. Дәрумендер мен дұрыс тамақтану

Дәрумендер – адам ағзасында болып жатқан барлық маңызды процестердің басты серіктестері. Олар ағзаны сау, энергиялы әрі сергек ұстауға мүмкіндік береді. Әсіресе балалардың дұрыс тамақтануы – олардың өсуі мен дамуының негізі. Әлемдегі ғалымдар мен дәрігерлер осыны растайды: табиғи, дәруменге бай тағамдарды тұтыну арқылы организмнің қорғаныс күші артады, әртүрлі ауруларға төзімділік күшейеді. Сонымен қатар, дәрумендердің жетіспеушілігі баланың дамуының кешігуіне, ауруларға жиі шалдығуына әкеледі, сондықтан да әр отбасы тамақтану рационына ерекше назар аударуы қажет.

17. Жыл мезгіліне сай дәрумендер

Табиғат өзінің өзгешелігімен жыл мезгілдері сайын тұтынатын тағамдардың да түрін әрлейді. Мысалы, жаздың кең жайылған дәрумен қоры – қауын, таңқурай, қияр сияқты жемістер мен көкөністер. Олар ағзаны суықтан сақтайды, канымызды тазалап, метаболизмді қалпына келтіреді. Ұлы ойшыл Авиценна айтқандай, «тағам – дененің шырағы», сондықтан жазғы таңғы асты дәруменге бай нәрселерден бастаған дұрыс. Қыс пен күз мезгілінде сәбіз, картоп пен пияз қазақ дастарханының ажырамас құрамдарына айналады. Бұл мезгілде жүзім мен алма ағзаны өмірлік қажетті дәрумендермен толықтырып, иммундық жүйені нығайта түседі. Осындай жыл сайынғы дәрумендік өзгерістерді білу – денсаулықты сақтаудың негізі болып табылады.

18. Күн сәулесі мен дәрумен

Күннің алтын сәулелерінің сиқыры – ол біздің ағзамызда Д дәруменінің өндірілуіне әсер етеді. Бұл дәрумен сүйек пен тістеріміздің мықты болуына көмектеседі, әсіресе өсу барысында балалар үшін әсіресе маңызды дүние. Қазақ халқында «Күннің ұлы жылысы – тағамның жақын досы» деген сөз бар, бұл табиғаттың беретіні әрдайым адам баласына игілік әкеледі дегенді білдіреді. Ал балалардың далада ойнауы – бұл табиғи дәрумен алу тәсілі ғана емес, сонымен қатар денсаулығын нығайтып, қан айналымын жақсартып, денені сау және қуатты етеді. Сондықтан күн сәулесінің арқасында денсадымызға қажетті нәрсе алынатыны – таңқаларлық жұмбақ және теңдесі жоқ байлық.

19. Дәрумендер туралы қызықты деректер

Дәрумендердің таңғажайып қасиеттері мен пайдалары туралы көптеген қызықты деректер бар. Мысалы, біздің ағзамызда кей дәрумендерді жеткілікті мөлшерде өндіру мүмкін болмайды, сол себепті оларды тамақ арқылы алу қажет. В дәрумені кемшілігі адамның көңіл-күйін төмендетіп, шаршауға әкелсе, оның жеткілікті мөлшері денені әрдайым сергек ұстайды. Сонымен қатар, С дәруменінің ең басты қырларының бірі – ол иммунитетті күшейтіп, суық тиюден қорғайды. Ғалымдар ұзақ жылдар бойы зерттеген жаңалықтардың бірі – дәрумендердің бір-бірімен үйлесуі мен тепе-теңдігі адам денсаулығының кілті екені. Бұл тұрғыда әр күні әртүрлі дәруменді тағамдарды тұтыну өте маңызды.

20. Дәрумендердің балалар денсаулығындағы маңызы

Дәрумендер – баланың күшті әрі бақытты өсуінің негізі. Ол үшін түрлі-түсті, дәруменге бай тағамдарды күнделікті рационына қосу міндетті. Бұл тамақтар баланың денсаулығын сақтап қана қоймай, оған табиғи қуат береді. Дәрумендерден бай тамақ – бұл баланың ой-өрісін кеңейтіп, энергиясын арттырады. Сонымен қатар, дәрумендер баланың иммундық жүйесін нығайтып, көптеген ауруларға қарсы тұра алу қабілетін жақсартады. Міне, сондықтан балаларға дұрыс тамақтануды үйрету әрі қамқор болу – олардың жарқын болашағын қамтамасыз ету.

Дереккөздер

Абдуллаева, Г. А. «Дәрумендердің биохимиялық рөлі және адам денсаулығына әсері». Алматы: Ғылым, 2018.

Ермекова, С. Ж. «Балалар тағамтану физиологиясы мен дәрумендердің маңызы». Нұр-Сұлтан: Мектеп, 2020.

Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігі. «Балалар үшін дәрумендер және олардың профилактикасы». А. Қ., 2022.

Петров, В. В. «Витамины: структура, функции, значение». Москва: Медицина, 2019.

Smith J., Jones A. «Vitamins and Child Development». Journal of Pediatric Research, 2021.

Клименко М.Ф. Биохимия витаминов: Учебное пособие. – Москва, 2018.

Иванов П.С. Витамины и здоровье человека. – Санкт-Петербург, 2020.

Садыкова Г.Т. Детское питание и здоровье. – Алматы, 2019.

Захарова Е.Н. Физиология питания и витамины. – Москва, 2017.

Нұрғалиева Ж.М. Дене тәрбиесі мен дұрыс тамақтану. – Нұр-Сұлтан, 2021.