Текст выступления:

Ертегі айтамыз
1. Ертегі әлеміне қош келдіңіздер!

Қиял әлемінің есігін ашуға арналған сапарымызға қош келдіңіздер. Ертегілер — балалықтың ең қызықты сәттерін, сиқырлы кейіпкерлер мен ғажайып оқиғалар жинағын ұсынады. Олар біздің қиялымызды қанаттандырып, өмірлік сабақтар береді.

2. Ертегінің мәні мен маңызы

Ертегілер — халықтың ең бағалы жадысы мен мәдени мұрасы. Олар тек көңіл көтеру емес, адамгершілік, батылдық пен адалдық сияқты қасиеттерді үйретеді. Қазақ ертегілері, өз кезегінде, ұрпақтан ұрпаққа беріліп, өмір сабақтарын жас ұрпаққа жеткізуде маңызды рөл атқарады.

3. Ертегінің негізгі үш түрі

Ертегілердің үш негізгі түрі бар: қиял-ғажайып ертегілер, тұрмыс-салт ертегілері және жануарлар туралы ертегілер. Қиял-ғажайып ертегілерде сиқыр мен ғажайып оқиғалар басым болады, ал тұрмыс-салт ертегілері халықтың күнделікті өмірін бейнелейді. Жануарлар туралы ертегілерде адам мінезін иеленген жануарлар басты кейіпкер ретінде суреттеледі.

4. Қиял-ғажайып ертегілердің көріністері

Қиял-ғажайып ертегілер негізінен сиқырлы әлемдерді сипаттайды. Мысалы, батырлар сиқырлы заттарды тауып, айдаһарлармен күреседі. Бұл ертегілер жас тыңдаушылардың қиялын дамытып, еркін ойлауға ықпал етеді.

5. Тұрмыс-салт ертегілерінің ерекшеліктері

Тұрмыс-салт ертегілері қазақ халқының күнделікті өмірін, дәстүрлері мен салт-дәстүрлерін көрсетеді. Олар отбасы, ауыл өмірі, еңбек және достық туралы әңгімелейді. Мұндай ертегілер балаларға қоғамдағы орындарын түсінуге және ұлттық құндылықтарды қастерлеуге көмектеседі.

6. Жануарлар туралы ертегілердің ерекшелігі

Жануарлар туралы ертегілерде жануарлар адамша сөйлеп, адамның мінез-құлқын бейнелейді. Мысалы, түлкі айлалы әрі сөзге шешен кейіпкер ретінде кездеседі. Әр жануар өзіндік қасиеттері мен әдеттері арқылы дұрыс пен бұрыстың арасындағы айырмашылықты көрсетіп, балаларға адамгершілік сабақ береді.

7. Ертегі кейіпкерлері туралы

Ертегілердің басты кейіпкерлері — батырлар, әділ билер, айлалы жануарлар және сиқырлы перілер. Әр кейіпкер өз ерекшелігі арқылы оқиғаны тартымды етеді. Батырлар батылдығы мен ерлігімен үлгі болса, әділ билер әділдік пен даналықтың символы болып табылады.

8. Ертегідегі батырлардың негіздері

Ертегілерде батырлар адалдықты, батылдықты және әділдікті көрсетеді. Олар қиындықтарды жеңіп, әділеттілік пен мейірімділікке шақырады. Батырлар кейде сиқырлы көмекті пайдаланып, қауіпті жеңеді.

9. Ертегідегі сиқырлы заттардың рөлі

Сиқырлы заттар ертегі сюжеттерінің маңызды бөлігін құрайды. Мәселен, сиқырлы сақина батырға күш пен қорғаныс береді, қиын сәттерде көмектеседі. Ұшатын кілем арқылы кейіпкерлер алыс жерлерге сапар шегеді. Алтын қазан — молшылық пен бақыттың символы.

10. Арман мен қиялдың маңызы

Ертегілер балаларға армандарын еркін жеткізуге көмектеседі, қиял арқылы жаңа әлемдерді тануға мүмкіндік береді. Өзге кейіпкерлердің өмірінен шабыт алып, балалар өз күштерін таниды, үлкен мақсаттарға ұмтылады.

11. Ертегінің тәрбиелік мәні

Ертегілер баланы ізгілікке баулиды, адалдық пен мейірімділікті насихаттайды. Жақсылық пен жамандықтың айырмашылығын анық түсіндіреді, достық пен адалдыққа тәрбиелейді. Әрбір ертегі балаға өмірлік маңызды сабақ береді.

12. Қазақтың танымал ертегілері

Қазақ ертегілерінің тарихы ежелден бастау алады. "Алдар көсе" туралы ертегілер, "Қыз Жібек" оқиғалары және басқа да халықтық аңыздар ұрпақтан ұрпаққа беріліп, қазақ мәдениетінің негізі болып табылады.

13. Жаңылтпаш пен жұмбақ

Жаңылтпаштар балалардың тілін жылдамдатып, сөздік қорын арттырады. Қысқа жұмбақтар арқылы олар ертегідегі оқиғаларды жақсы түсініп, тапқырлық пен зейіндерін дамытады.

14. Халық шығармашылығы

Ертегілер халқымыздың рухани мұрасы. Олар тіл мен ой-сананы қалыптастырады, ауызша өнердің дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, қазақ даналығы мен тәжірибесі осы шығармалар арқылы сақталып, мәдениетті нығайтады.

15. Ертегі оқу дәстүрі

Әжелер мен аталар балаларға ертегіні жарыса оқып, жылы қарым-қатынас орнатады, бұл дәстүр бабалардан бүгінгі ұрпаққа рухани азық береді. Ұстаздар мен ата-аналар ертегілерді оқу арқылы балалардың дүниетанымын кеңейтіп, ой-өрісін дамытады.

16. Ертегі тыңдап өскен бала

Ертегілер – бала ұйыған дүние, олардың армандары мен қиялын байытуға арналған сиқырлы терезелер. Әдетте, әр отбасыда өздерінің сүйікті әңгімелері болады, олар балағатсыз ғана емес, сонымен қатар өмірлік сабақ береді. Мысалы, ата-аналар балаға ертегілер арқылы адамгершілік қасиеттерді, әділдік пен мейірімділікті үйретеді. Ертегілердің қуатты әлемінде өсіп-ерккен бала әлемге кең көзқараспен қарайды, оның қиялы шексіз кеңейеді.

17. Әлемдегі танымал ертегілер

'Қызыл телпек' ертегісі — бұл классикалық оқиға, онда балалар абай болуды және үлкендерді сыйлау қажеттігін меңгереді. Бұл ертегі өмірде сақ болудың маңыздылығын аңғартса, 'Бремен музыканттары' ойын-сауық пен достықтың құндылығын көрсетеді. Сонымен қатар, 'Шалқан' ертегісі табандылық пен шыдамдылықтың маңызын ұғындырады, қиындықтарды жеңуге ниеттілік туралы баяндайды. Бұл ертегілер мәдениеттер арасындағы ортақ жақсылық пен әділдік ұғымдарын балаларға түсіндіріп, олардың жан дүниесін дамытады.

18. Ертегі жазу

Шығармашылық еркіндік — балалар ертегі жазғанда қиялын еркін ұшыртып, ерекше әлемдерді жасап шығарады. Әр оқиғада жаңа кейіпкерлер мен оқиғалар туып, оларды сахнада көрсету арқылы балалардың сөйлеу және түсіндіру қабілеттері дамиды. Сахнаға шығарылған қиял оларды сенімділікке, топпен бірлесе жұмыс істеуге үйретеді. Осылайша, ертегі жазу балаларға тек оқу мен жазуды меңгерту ғана емес, шығармашылықтың да қанатын ашуға көмектеседі.

19. Қызықты сұрақ: Ертегіде сен кім болар едің?

Балалардың 100%-ы ертегі кейіпкерлерінің біріне айналуды армандайды. Бұл армандар олардың өз күштері мен армандарын танып, қиялын дамытуға жол ашатынын көрсетеді. Эмоционалдық және шығармашылық даму осы сұрақ арқылы басталып, балаға өзіндік ерекшелігін табуға көмектеседі. Педагогикалық зерттеулер балалардың ойлау қабілеті мен қиялын осылайша дамытуды тиімді деп таниды.

20. Ертегінің ерекше күші

Ертегілердің баланың рухани дүниесіне әсері зор. Олар балаларды жақсы істерге, мұқтаждарға мейірімді болуға тәрбиелейді және ізгі қасиеттерді қалыптастырады. Рухани байлық пен адамгершілік тұрғысында ертегілер балаларды жарқын болашаққа әкелетін қадамдардың бастауы болады. Осылайша, әрбір ертегі — тек көңілді әңгіме ғана емес, сонымен бірге өмірлік маңызды сабақтың көзі.

Дереккөздер

Абдуллин, Р. З. Қазақ эпостары мен ертегілерінің тарихы. Алматы, 2015.

Нұрпейісова, С. Ертегілердің тәрбиелік маңызы. Астана, 2018.

Тлеуов, Б. Қазақ халық ауыз әдебиеті. Алматы, 2013.

Жұмаділова, М. Ертегілердегі ұлттық сана. Қарағанды, 2020.

Смайылова, Г. Қазақ ертегілеріндегі батырлық мұра. Шымкент, 2017.

Г. Г. Караулов. Психология развития ребенка. — М.: Просвещение, 2018.

А. А. Личко. Роль сказок в воспитании детей. — СПб.: Питер, 2015.

Н. В. Козьмина. Творческое развитие детей младшего школьного возраста. — Казань: Изд-во Казанского ун-та, 2020.

В. И. Захаров. Детская литература и воспитание. — М.: Академия, 2019.