Текст выступления:

Әдепті бала
1. Әдептілік деген не? Тақырыпқа қысқаша шолу

Әдептілік – бұл адамдарға деген жылы қарым-қатынас пен құрметтің көрінісі. Бұл ұғымның мәнін түсіну үшін оның адамдар арасындағы байланыстардағы маңызын білу қажет. Біз әдепті болу арқылы айналамыздағы адамдарға жақсылық тілейміз, олардың көңілін көтереміз және достық қарым-қатынасты нығайтамыз. Қазақстанның ұлттық мәдениетінде әдептілік ерекше орын алады, өйткені ол қоғамдағы татулық пен өзара түсіністіктің негізі болып табылады.

2. Әдептіліктің бастауымен танысу

Әдептілік – бұл алғаш рет үйде, ата-анадан бастау алатын құндылық. Үйде балалар сыпайылықты, мейірімділікті үйренеді. Мектептерде мұғалімдер мен достар арқылы бұл қасиет дамиды. Әдеп – тек жеке адамға ғана емес, бүкіл қоғамға пайдалы, ол достық пен татулықтың іргетасын құрайды. Қазақ халқының ұрпақтан-ұрпаққа жеткен дәстүрлері сол әдептіліктің көріністері саналады.

3. Сәлемдесу: алғашқы әдеп белгісі

Сәлемдесу – бұл адамдар арасындағы құрмет пен назарыңды білдірудің алғашқы әдісі. Баланың сәлемдесуі оның қарым-қатынасқа деген оң ықыласын көрсетеді және ол айналасындағы адамдарға деген жылы қатынасын ашады. Қазақтың дана сөзінде «Сәлем – сөздің атасы» деп бекер айтылмаған. Көзге қарап, күлімдеп сәлем беру – бұл бір-біріне деген құрметтің белгісі және сыпайылық мәдениетін дамытудың негізгі құралдарының бірі.

4. Алғыс айту: ризашылық білдіру мәдениеті

Жақсылық жасаған адамға алғыс айту жүректің қасқайым және пейілді екенін көрсетеді. "Рақмет" деген сөздің қазақ тіліндегі терең мағынасы – сол жақсылықты бағалау, оның қадірін білу. Күнделікті өмірде, әсіресе көмек көрсеткен кезде немесе жылы сөз естіген уақытта алғыс айту төрелік пен әдептіліктің бір бөлшегі болуы қажет.

5. Тыңдау және сөзге араласпау
Үлкендердің айтқанын сабырлы тыңдау – құрмет көрсетудің айқын дәлелі және жаңа білім алудың қайнар көзі. Бұл әдептің негізі әрі бала тәрбиесінің маңызды бөлігі.
Басқалардың сөзін бөліп алмай, сабырлы болу мінездің ұқыптылығын, тәрбиенің тереңдігін көрсетеді. Мұндай қасиет балаға олардың сөздерін тыңдап, дұрыс жауап беруге мүмкіндік береді.
6. Сыпайы сөйлеу және дұрыс сөз қолдану

Қазіргі уақытта сыпайы сөйлеу – қарым-қатынас мәдениетінің маңызды бөлігі. Мысалы, кішкентай бала ата-анасына немесе мұғаліміне «рахмет» мен «өтінемін» деп айту арқылы өзінің мәдениетін көрсетеді. Сонымен қатар, дұрыс сөздерді таңдап, дөрекі немесе дөрекі емес сөздерден аулақ болу – қарым-қатынас сапасын арттырады. Бұл балалардың өз ойын нақты әрі сыпайы жеткізуіне көмектеседі.

7. Кешірім сұрау: шыдамдылық пен кішіпейілділік

Қателік жіберген адам «кешіріңіз» деп нақты айту – үлкен ішкі мәдениеттің, өзін-өзі бағалаудың белгісі. Қателіктерді мойындау адамның мейірімді, әділ жан екенін көрсетеді. Сонымен қатар, кешірім сұрау адамдар арасындағы достық пен түсіністікті нығайтып, қарым-қатынасты қайта жаңғыртады. Бұл шыдамдылық пен кішіпейілділіктің маңызды көрінісі.

8. Көмектесу: мейірімділік пен қамқорлық

Мейірімділік – адамдарға қол ұшын беру арқылы көрініс табады. Баланың кішкентайында басқаларға көмектесу қасиетін дамыту оның жанашырлығын арттырады. Кішкентай да болса, әрбір көмектесу әрекеті – қоғамдағы мейірімділіктің белгілерінің бірі. Бұл тек адамгершілік ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік ортада жақсы қарым-қатынасты қалыптастыруға септігін тигізеді.

9. Ойын кезіндегі әдептілік және әділдік

Ойындар кезінде ережелерді құрметтеу және әділ болу – достық пен сенімнің басты негізі. Балалар ойын барысында жеңілген кезде өкпелеу немесе ашуланудың орнына жеңгендерді құттықтап, бірге қуану керек. Бұл тағы да адамгершілік пен әдептің көрінісі болып табылады және достық қарым-қатынасты нығайтудың маңызды тәсілі.

10. Дастархан басындағы тәрбие: ұлттық әдеп үлгісі
Қазақ дастарханының салтында үлкендерге алдымен тағам ұсыну – құрмет пен қамқорлықтың белгісі. Бұл дәстүр мыңдаған жылдар бойы сақталып келген ұлттық тәрбиенің маңызды бөлігі.
Ауызды жауып, сыпайы етіп тамақтану, ыдыстарды ретті сұрау – дастархан басындағы әдептің ережелері. Мұндай ұқыптылық балаларға мәдениеттілік пен сыпайылықты үйретеді.
11. Мектептегі әдептілік мысалдары

Мектеп – балаларға әдептілік пен сыпайылықты меңгеретін негізгі орын. Мысалы, мұғалімнің сөзін құрметтеу, сабақта тыныштық сақтау және кезекте тұру сынды әдептілік әрекеттері балалардың жеке қасиетін дамытады. Бұдан бөлек, достарына қолдау көрсету және бірге оқу арқылы олар өзара сенімді қарым-қатынас орнатады, бұл олардың әлеуметтік дағдылары мен мінез-құлық мәдениетін қалыптастырады.

12. Қоғамдық орындардағы әдеп ережелері

Балалар қоғамдық орындарда мәдениеттілік танытуды үйренуі тиіс. Мысалы, кітапханада және дүкенде тыныштық сақтау – адамдарға қолайлы орта жасауға көмектеседі. Сондай-ақ, кезек күтуде сабырлықпен тұру және үлкендерге орын беру – бұл әдептің маңызды бөлігі, олар баланың қоғамдық мәдениетін дамытады және өзгені құрметтеуге үйретеді.

13. Достықтағы шынайылық пен адалдық

Достық болу үшін бір-біріңнің қиын сәттеріңе көңіл бөліп, сенімді достар ретінде құпияларды сақтап, теріс сөздер айтпау керек. Бұл нағыз шынайы достықтың басты белгілері. Сонымен бірге, қиын сәттерде көмектесу және қуанышты бірге бөлісу адамгершілікті арттырады. Әдептілік осылайша достар арасындағы сенімді нығайтып, берік әрі мықты қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді.

14. Қазақ халық даналығындағы әдептің мәні
"Кішіге ізет, үлкенге құрмет" деген мақал қазақ халқының балаларын кішіпейілдік пен адалдыққа тәрбиелеу мақсатында айтылған. Бұл ұғым ұлттық менталитетте терең орын алған.
"Сөздің басы сәлем" деген ұғым арқылы қазақтар әңгіменің бастауында жақсы сөз айту әдептіліктің маңызды екенін көрсетеді. Мұндай дәстүрлер ұрпақты дұрыс бағытқа бағыттайтын рухани құндылық болып табылады.
15. Жақсылық жасау — күнделікті әдеп көрінісі

Күнделікті өмірде жақсылық жасау – бала мен ер адамға тән қасиет. Мысалы, есік ұстап беру немесе сәлемдесіп өту сияқты қарапайым нәрселер арқылы адам сыпайы әрі қамқор екенін байқатады. Бұл әрекеттер қоғамдағы адамгершіліктің және әдептіліктің көрінісі болып табылады және олардың өмірлік тәжірибесін байытады.

16. Тазалық және ұқыптылық: әдепті баланың бейнесі

Адамның тазалығы мен ұқыптылығы оның мінез-құлқы мен тәрбиесінің маңызды көріністерінің бірі болып табылады. Бірінші кезекте, дене мен киім тазалығы адам туралы алғашқы әсер қалдырады әрі бұл – жеке бас тазалығын сақтаудың айқын белгісі. Әдепті бала мектепке таза киініп келеді, дене тазалығын мұқият қадағалайды, бұл өзіне деген құрмет пен өзін-өзі бағалаудың белгісі болып табылады. Екінші маңызды міндет – күнделікті оқуда жұмысты жауапкершілікпен орындау. Парта үстін тәртіпте ұстау, қажетті заттарды жүйелі пайдалану оқуда табысты болудың және сыныпта достық қарым-қатынас орнатудың маңызды көрсеткіштері.

Тазалық пен ұқыптылық – бұл тек жеке әдеттер емес, олар мектеп өмірінің бір бөлігі саналады және баланың әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз етеді.

17. Күнделікті өмірде әдептілікті қолдану мысалдары

Әдептілік күнделікті өмірде өзара құрмет пен ізеттіліктің негізі ретінде көрінеді. Бір қарағанда қарапайым әрекеттер – үлкенге есік ұстау, «рахмет» деп алғыс айту – бұл үйлесімді қоғам құрудағы маңызды элементтер. Бұл сәлемдесу мен қарым-қатынас мәдениеті адамның жүрегі мен жанын жақындатады.

Сонымен қатар, кезекте сабырлы күтіп, сыпайы жауап беру секілді әдеттер адамның айналасындағы адамдармен оң қарым-қатынаста болуына ықпал етеді. Балаларға осы қасиеттерді бала күннен нығайту арқылы қоғамдық өмірге бейімделу қабілеті артып, достық әрі сенімді байланыстар қалыптасады.

18. Әдепсіз әрекеттердің салдары

Өтірік айту – адам баласының арасындағы сенімділік пен адалдықты бұзатын ең зиянды әдеттердің бірі. Бұл мінез баланың өз өмірінде қиындықтарға тап болуына, достық қатынастардың бұзылуына әкеледі. Әдебиет пен философияда айтылғанындай, «шындығы бар адам әрқашан қадірлі». Осы қағиданы ұстану өмірде сәттіліктің негізі.

Сонымен қатар, біреудің затын сұраусыз алу немесе кезекті бұзып өту – бұл қоғамдық тәртіп пен өзара құрметтің бұзылуына әкеледі. Мұндай әрекеттер адамдар арасындағы қарым-қатынасты күрделендіріп, ашық реніш туған жағдайларды жасауға себепші болады. Мектептегі тәртіп пен адами қарым-қатынас осындай ұсақ, бірақ маңызды ережелерге сүйенеді.

19. Әдептілік ортада ынтымақ пен достық тудырады

Бірде мектепте жаңа оқушы араласқа қосылғанда, сыныптастары оған көмек көрсетіп, ашық жүзбен қарсы алып, бірге ойнап, түсінушілік танытқан. Бұл жағдай достық пен ынтымақтың нақты көрінісі болды.

Басқа бір оқиғада, балалар бірлесіп сынып бөлмеден тазалық акциясын ұйымдастырып, ортақ еңбек арқылы ынтымақ пен топтық жұмыс мәдениетін ұққан. Бұл мектеп өміріндегі маңызды қоғамдық тәжірибе ретінде қалды.

Бір топ бала мектептік мерекеге дайындалып жатқанда бір-бірін қолдап, сыйластық танытып, ортадағы мейірімділік пен достық атмосферасын қалыптастырған. Бұл мысалдар әдептілік пен жақсы қарым-қатынастың қолдайтын күшін көрсетеді.

20. Әдепті болу – болашаққа жол

Баланың әдептілігі – оның өмірлік жолындағы мықты негіз. Бұл қасиет оның қоғамда құрметпен қабылданып, жағымды азамат болып өсуіне жағдай жасайды. Әдептілік адам өміріндегі алғышарттар қатарында, ол біздің арасымыздағы түсіністік пен жылылықты арттыра отырып, өміріміздің сапасын жақсартады. Баланың өз кезегінде осы қасиетті бала кезінен бойына сіңіруі – жарқын және бақуатты болашақтың кепілі.

Дереккөздер

Нұрланова, Г.Ә. Қазақ тіліндегі әдептілік және мәдениет. Алматы: Аrys, 2018.

Жұмабеков, Ә.Т. Қазақ халқының ұлттық тәртібі мен әдептері. Нұр-Сұлтан, 2020.

Смагулов, Р.А. Әдептілік пен мәдениеттің жас ұрпақ тәрбиесіндегі рөлі. ҚазМУ баспасы, 2019.

Балтабаев, М.К. Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдеп нормалары. Шымкент, 2021.

Қазақстан Республиканың Білім және ғылым министрлігі. Мектептерге арналған әдеп және мәдениет оқулығы. 2022.

А.Н. Жұмәбаев. Балалардағы тәрбие негіздері. Алматы, 2018.

С.Р. Дәулетбергенова. Қазақстан мектептерінде мәдениет және әдептілік. Нұр-Сұлтан, 2020.

И.Е. Иванов. Психология развития ребёнка. Москва, 2019.

Н.Н. Ахметова. Құндылықтар тәрбиесі мен әдептілік. Шымкент, 2021.

Т.К. Қасымов. Әдептілік және қоғамдық тәртіп. Алматы, 2017.