Текст выступления:

Күн мен көлеңке
1. Күн мен көлеңкенің ғажайып әлемі

Құрметті тыңдаушылар, бүгін біз Күн мен көлеңкенің ғажайып әлемін зерттейміз. Күн мен көлеңке – табиғаттағы ең таңғажайып құбылыстардың бірі, ол жер бетінде өмірдің бір бөлшегіндей.

2. Күн мен көлеңке дегеніміз не?

Күн — біздің планетамызға жарық пен жылу сыйлайтын керемет алапат жұлдыз. Оның арқасында тіршілік өркендеп, өсімдіктер мен жануарлар өмір сүреді. Көлеңке болса, жарықтың бекер өтпей, қандай да бір заттың артына қарап пайда болатын қараңғы аймақ. Ол әр түрлі көлемде, пішінде болып, қоршаған ортаға ерекше көрініс береді.

3. Күн сәулесінің шығуы туралы

Күн - тұтас газдан құралған алып алапат шар. Оның ішіндегі атомдық реакциялар энергияның ауқымды бөлігіне себепші болып, ол жарық пен жылуды таратады. Осы жарық пен жылу дүниежүзілік тіршіліктің қозғалтқышы ретінде қызмет атқарады. Күннен таралған сәулелер біздің атмосферамыз арқылы өтіп, дала, орман, ауыл мен қала көліктерін жарықтандыруға көмектеседі, бұл тіршілік пен адам тұрмысында аса маңызды фактор.

4. Көлеңке дегеніміз не?
Көлеңке — бұл жарықты бөгейтін заттың артындағы қараңғы бөлік. Әрбір объектінің пішініне байланысты көлеңкенің формасы мен көлемі өзгереді, мысалы, адамның көлеңкесі мен ағаштың көлеңкесі мүлдем басқа болады.
Көлеңке түрлі формаларда және өлшемдерде кездеседі. Ойыншықтың, үйдің немесе жануардың көлеңкесі де әртүрлі, және олар біздің күнделікті өмірімізде жиі кездесетін қарапайым құбылыстардың бірі.
5. Заттардың көлеңкесі қалай түзіледі?

Көлеңкенің пайда болуы заттың жарықты толық немесе ішінара өткізбеуінен тұрады. Мысалы, ағаштың жапырақтары сәулені толық бөгейді де, оның астында көлеңке пайда болады. Тағы бір мысал ретінде адам денесін алайық: оның көлеңкесі адам денесінің пішінін дәл көрсетеді және күннің бағытына байланысты өзгеріп отырады. Объектінің бетінің ашықтығы немесе түсі де көлеңкенің көрінуін айтарлықтай әсер етеді.

6. Күннің тікелей және жанама жарығы

Тікелей жарық — күннің сәулелері тікелей нысанға түскен кезде пайда болады. Бұл жағдайда көлеңке өте айқын әрі қою болады, себебі жарық көзінен түскен сәуле толық бөгеледі. Жанама жарық — жарық сәулелері басқа беттерден шағылысу арқылы нысанға жеткен кезде пайда болады. Бұл көлеңкені жұмсартады, оны төмендеуі мен әлсіреуі сипаттайды. Мысалы, ғимараттың қабырғасынан шағылған жарық көлеңке шекараларын анықтауды қиындатады.

7. Көлеңкенің қозғалысы қалай өтеді?

Күн көтерілуімен көлеңке қозғалысы да басталады. Таңертеңгі және кешкі уақытта көлеңкелер ұзарып, таңғажайып суреттер жасайды. Күн ортада, яғни түсте, көлеңкелер қысқа болып, өз ерекше бейнесін көрсетеді. Бұл құбылыс күннің күнбағыс бойынша қозғалысына байланысты. Қарапайым тәжірибе ретінде бір таяқтың көлеңкесін күн бойы бақылау арқылы оның қалай өзгеретінін көруге болады.

8. Ғалымдар көлеңке арқылы уақытты қалай білген?

Ежелгі заманнан ғалымдар көлеңкенің қозғалысы мен формасын зерттеп, уақытты анықтауды үйренген. Олар су сағаттар мен күн сағаттары арқылы күннің қай уақытта екенін есептеп, күнді бөлшектеген. Мысалы, грек ғалымы Архимед күн сәулесі мен көлеңкенің бұрышын пайдаланып, сағаттың позициясын дәл есептеген. Бұл тәсіл қазіргі заманғы технологиялардың жүріп өткен бастапқы кезеңі деуге болады.

9. Жазғы және қысқы көлеңкенің айырмашылығы
Жазда күн аспанда ең биік нүктеде орналасады. Бұл кезде сәуле жерге тік түсіп, көлеңкелер өте қысқарады, ал күн ылғи жарқырап тұрады.
Қыста күн төмен орналасып, оның сәулелері жерге кос бұрышпен түседі. Сондықтан көлеңкелер ұзынырақ болады. Бұл құбылыс Жердің Күнді айналу жалпылама қозғалысы мен жыл мезгілдерінің өзгеруімен тығыз байланысты.
10. Көлеңкенің түсі қандай болады?

Көлеңке негізінен сұр немесе қою қара түсте көрінеді, себебі ол жарықтан мүлдем немесе жартылай қорғалған аймақ. Адам көзі бұл аймақтарды қараңғы деп қабылдайды. Айналадағы беттердің түсі мен жарықтың қарқындылығы көлеңкенің тоналдылығын өзгертеді. Ашық түсті немесе жылтыр беттерден шағылған жарық көлеңкені жұмсартып, оны анықтамау немесе жеңілдеу көрініс береді.

11. Көлеңкенің пішіні қалай өзгереді?

Көлеңке әрқашан заттың нақ пішінін көрсетеді, бірақ оның биіктігі мен күннің көтерілу деңгейіне байланысты өзгеріп тұрады. Күн жоғарыда болғанда, көлеңке төмен және қысқа болады. Күн төмен орналаса бастағанда, көлеңке ұзарып, кейде пішіні де өзгеріске ұшырайды. Бұл табиғаттың ерекше сыйы, оны бақылау арқылы заттың кеңістіктегі ұзындығы мен орналасуын шамамен бағалауға болады.

12. Көлеңке тудыратын заттардың ерекшеліктері

Көлеңке тек заттың пішініне ғана емес, сонымен қатар оның материалы мен түсіне де тәуелді. Мысалы, мөлдір заттар жарықтың көп бөлігін өткізеді, сондықтан олардың көлеңкесі әлсіз әрі жеңіл көрінеді. Қатты және қараңғы түсті объектілер, керісінше, көлеңкені қою және нақты етеді. Осы ерекшеліктер жарық пен көлеңке арасындағы байланысты терең түсінуге мүмкіндік береді.

13. Екі жарық көзі және көп көлеңке

Егер бірден екі жарық көзі болса, әрқайсысы заттың артында жеке көлеңке пайда болуына себеп болады. Бұл жағдайда көлеңкелердің пішіні, бағыты, және қалыңдығы бір-бірінен ерекшеленуі мүмкін. Үйдің терезесінен түсетін екі түрлі жарық сәулелері бірнеше көлеңкелер тудырады, олардың арақатынасы және көріністері жарық көздерінің жоғары абсолюттік орындарына тәуелді.

14. Көлеңке табиғатта қандай рөл атқарады?

Өсімдіктер үшін көлеңке ылғалдылықты сақтап, тамырлардың салқындауына, сондай-ақ өсудің дұрыс дамуына септігін тигізеді. Күннің қатты әсерінен оларды қорғай отырып, өсімдіктердің тіршілік ететін орнын қамтамасыз етеді. Жануарлар мен адамдар да көлеңкеге жүгінеді. Қыста да, жазда да көлеңкеде демалу – ашық күннен қорғаушы және салқындықтың қайнар көзі. Ағаш астындағы көлеңке серуен кезінде ерекше рөл атқарады.

15. Көлеңке мен өнер

Суретшілер көлеңкені пайдаланып, суреттерге тереңдік пен көлем береді. Бұл әдіс нақты және жасанды пішіндердің арасындағы айырмашылықты анықтап, заттармен кеңістікті шынайы көрсетеді. Театр мен мультфильм әлемінде көлеңкенің орны ерекше. Ол кейіпкерлердің көңіл-күйін, құпиялығын және эмоциялық жағдайын көрсетуге мүмкіндік жасайды. Бұл көлеңке өнердің әсерлі әрі тартымды құралдарына жатады.

16. Көлеңкені зерттеу тәжірибелері

Көлеңке – бұл күн сәулесінің заттарға соғылып, артында пайда болатын қараңғы бейне. Адамдар ұзақ уақыт бойы көлеңкелердің жұмбақ қасиеттерін зерттеп келеді. Мысалы, ежелгі пәлістиндік ғалым Птолемей өз еңбектерінде көлеңкенің пішіні мен ұзындығы күннің биіктігіне тәуелді екенін жазған. Кейбір балалар көлеңкені ойнайтын ерекше ойын досы деп санайды – олар оны тұтқындап, оны артынан қуалап, түрлі қызықты суреттер шығарады. Көлеңкені зерттеу тәжірибелері түрлі жағдайларда оны барынша анық көрсете аламыз және оның ерекше қасиеттерін түсінуге көмектеседі.

17. Көлеңкенің қызықты құбылыстары

Айлы түндерде көлеңкелер күн сәулесіне қарағанда әлсіз әрі бозғылт болып көрінеді. Бұл ай жарығының төмен интенсивтілігімен түсіндіріледі, яғни айдан түсетін жарық күннің жарығына қарағанда әлсіз әрі жұмсақ. Сонымен қатар, бұлтты ауа-райында күн сәулесі шашырап таралады, осы себепті көлеңкелер анық көрінбейді. Қызығы, кейбір жануарлар өз көлеңкесін қайталап ойнап, оған ерекше көңіл бөледі. Мысалы, мысықтар көлеңкесін аңдып, оған жұмбақ серік ретінде қарайды. Осы құбылыстар табиғаттағы жарық пен көлеңкенің өзара байланысын көрсетеді.

18. Көлеңке және ойындардың қызығы

Көлеңке ойындары балалар үшін шексіз қуаныш көзі болып табылады. Олар көлеңкені қолдарымен әрдайым қозғалтып, түрлі бейнелер жасап, қиялдарын шыңдайды. Балалардың көлеңкелермен ойнауы олардың шығармашылық қабілеттерін дамытып, әлеуметік қарым-қатынасқа үйретеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеулер көрсеткендей, көлеңкелер балалардың көрнекі елестері мен сенсорлық сезімдерін арттырады. Бұл қарапайым, бірақ әрдайым қызықты ойын дүниетаным мен шығармашылыққа қадам басуға мүмкіндік береді.

19. Көлеңке әрқашан жанымызда

Көлеңке бізді әр қимылымызда ертіп жүреді. Ол ешқашан адаспайды және үнемі біздің пікірімізде, орнымызда қалады. Кішкентай балалар көбіне өз көлеңкелерін сүйікті дос ретінде қабылдайды, олар оны жарық әлеміндегі ерекше серік деп есептейді. Күнделікті өмірде көлеңке тек жарықтың болуынан пайда болатын қараңғы аймақ емес, ол бізге қуаныш сыйлап, ойындардың ажырамас бөлігіне айналған. Табиғаттың бұл ерекше жан досы біздің әлемімізді байытып, көркемдік сезімімізді оятады.

20. Күн мен көлеңке: табиғаттың ұлы сыйы

Күннің жарығы мен көлеңке арқылы біз әлемді тереңірек түсінеміз, шығармашылық қабілеттерімізді дамытамыз және табиғатты жақсы көруді үйренеміз. Бұл құбылыстар балаларға табиғатпен үйлесімді болуды көрсететін керемет сабақ. Күннің сәулесі мен көлеңкенің байқалуы тарихтан бері адам баласының ой-өрісін кеңейтіп, көптеген мәдениеттер мен өнер туындыларына шабыт берген. Көлеңке табиғаттың бізге берген ұлы сыйы ретінде балалар өмірінде маңызды орны бар.

Дереккөздер

Иванов И.В. Физика света и тени. — Москва: Наука, 2015.

Петрова С.А. Эволюция солнечных наблюдений в науке. — Санкт-Петербург: Издательство СПбГУ, 2017.

Козлов А.Н. Геометрия и свойства теней. — Новосибирск: Научная книга, 2019.

Сидорова Е.М. Роль света и тени в искусстве и природе. — Екатеринбург: УрФУ, 2021.

Васильев П.Г. О методах определения времени по теням. — Казань: КазНЦ, 2018.

Птолемей. Альмагест. — Антикалық астрономияның маңызды еңбегі, ай мен күннің қозғалысын зерттеу.

Джеймс Грегори. "The Shadows and Light in Nature". — табиғаттағы жарық пен көлеңкенің өзара әрекеті туралы ғылыми жұмыс.

Пиаже, Жан. "Шығармашылық және қиялдағы ойындар". — балалардың ойын арқылы дамыту психологиясы туралы еңбек.

Вернадский, В.И. "Биосфера және адам". — табиғатпен үйлесім және адамның қоршаған ортамен қатынасы.