Текст выступления:

Дыбыс қалай пайда болады?
1. Дыбыс деген не? – Басты ұғымдар мен қызықты сұрақтар

Баршаға белгілі бірдей көрінетін, бірақ түсінігі нәзік нәрсе бар — дыбыс. Ұзақ жылдар бойы ғалымдар дыбыс дегенді зерттеп келеді. Дыбыс – ол заттардың тербелісі арқылы пайда болатын ерекше құбылыс. Яғни, дүние жүзіндегі барлық дыбыстар — заттардың шағын дірілдерінің нәтижесі. Мұндай тербеліс үлкен де, кіші де болуы мүмкін, нәтижесінде біздің құлағымызға әртүрлі үндер жетеді.

2. Дыбыс әлемі – біздің өміріміздің үндері

Дыбыс бізді қоршаған әлемнің ерекше тілі. Адамдар да, жануарлар да дыбыс арқылы өзара тілдеседі, жақсы хабарласады. Табиғат пен техникада естілуі мүмкін әртүрлі дыбыстар күнделікті өмірімізді түрлі бояумен бояйды. Мысалы, таңертеңгі құстардың әні, желдің сыбыры, қоңыраудың дыбысы – бұлардың барлығы бізді оятып, жанымызға жақын атмосфера құрады.

3. Дыбыс дегеніміз не?

Дыбыс — бұл заттардың тербелісінен пайда болатын ауа толқындары. Әр заттың тербелісі ерекше, сондықтан дыбыстың өзі де әртүрлі. Мысалы, домбыраның ішегін шерткенде тербеліс ауада дыбыс толқынын туғызады, ал бұл толқындар біздің құлағымызға жетеді және біз күй шығарылып жатқанын сеземіз. Дыбыс – бұл көрнекі түрде көрінбейтін, бірақ тіл және құлақпен бағаланатын өмірлік күш.

4. Дыбыс шығаратын нәрселер

Дыбыс шығаратын заттар өте әртүрлі. Мысалы, металл – қатты және ашық дыбыс шығарады. Балға металға соғылған кезде алыстан еститін ерекше үн пайда болады. Ал ағаш заттар жұмсақ әрі бәсең үн береді. Қоңырауды ағаштан жасап, оған балға жұмсақтай соғылғанда оның дыбысы мүлде өзгереді. Бұл әр материалдың дыбысына өзіндік ерекше ерекшелік береді.

5. Дыбыс қалай пайда болады?

Біріншіден, заттардың беті тербеліп қозғалғанда ол ауаны итереді. Бұл қозғалыс діріл толқындарын туғызады, сол толқындар дыбыс болып таралады. Мысалы, домбыра ішегін шерткенде, ішек дірілдейді және ауа молекулаларын тербелтіп дыбыс шығады. Осы дыбыс құлаққа жеткен соң біз оны танимыз және музыка ретінде қабылдаймыз.

6. Ауаның дыбысты таратуы

Дыбыс ауадағы молекулалар арқылы жылжитын толқындардан тұрады. Ауа болмаса, мысалы, ғарыш кеңістігінде дыбыс таралмайды, өйткені дыбыс толқындары таралу үшін орта қажет етеді. Біз желдің сыбыры немесе әуе шарының жарылуын тек ауаның арқасында ғана ести аламыз, өйткені дыбыс толқындары ауа молекулаларын тербелтіп тарайды.

7. Дыбыстың құлақпен қабылдануы

Дыбыс толқындары құлаққа жеткен соң, олар құлақ қалқаны мен құлақ ішіндегі құрылымдар арқылы өңделеді. Басқа жануарлар да дыбысты өздерінің ерекше құлақ құрылымдары арқылы қалпына келтіреді. Мысалы, ұзын құлақтары бар кейбір жануарлар дыбыстың қай жақтан келетінін дәл айыра алады. Бұл табиғатта өмір сүруге үлкен көмек.

8. Заттар дыбысты қалай шығарады?

Металл мен оның дыбысы: Металл заттар қатты, өткір және ұзаққа созылатын дыбыс шығарады. Мысалы, темірге балға соғылғанда, үн ұзақ естіліп, ерекше әуен сияқты болып шығады. Ағаш дыбысының ерекшелігі: ағаш заттар жұмсақ әрі бәсең дыбыс береді. Қоңырауды ағаштан жасағанда, оған жұмсақ балға соғылғанда, оның дыбысы терең әрі жылы болады, бұл музыкаға ерекше әсемдік қосады.

9. Табиғаттағы дыбыстар әлемі

Табиғатта да көп түрлі дыбыстар бар. Мысалы, желдің сыбыры, жаңбырдың тамшыларының дыбысы, құстардың әні – барлығы ерекше мелодия тәрізді естіледі. Табиғаттың дыбыстары біздің көңіл-күйімізге әсер етеді, әрі олар экологиялық жүйенің маңызды бөлігі болып табылады.

10. Жасанды дыбыстардың пайда болуы

Адамдар техника арқылы түрлі дыбыстар шығара алады. Мысалы, автокөлік қозғалтқышының үні немесе сағаттың тықылы күнделікті өмірдің маңызды бөлігін құрайды. Мұндай дыбыстар біздің өмірімізді ұйымдастырады және кейде мағыналық жүктеме әкеледі, мысалы мектептегі қоңырау – балалардың назарын аударып, сынып аралық ауысуларды реттейді.

11. Дыбыс ауамен қалай тарайды?

Дыбыс ауа арқылы тарайды, оның жылдамдығы шамамен 340 метр/секундты құрайды. Осы жылдамдықта дыбыс біздің құлағымызға жетіп, біз оны естиміз. Су мен қатты заттарда дыбыстың таралуы ауаға қарағанда жылдам, себебі молекулалар тығыз орналасқан. Мысалы, темір рельсте дыбыс өте жылдам тарайды, бұл темірдің тербелістерін жылдам өткізетінін білдіреді.

12. Дыбыстың қаттылығы және биіктігі

Дыбыс қатты және бәсең болуы мүмкін. Мысалы, баланың қуанышпен айқайлауы қатты дыбыс ретінде қабылданып, оның күші зор. Музыкада дыбыстың қаттылығы сезімімізге көп әсер етеді. Биіктігі жағынан дыбыс биік немесе жуан болып бөлінеді. Мысалы, ысқырықтың үні биік, ал барабанның дыбысы жуан болып анықталады, бұл музыкалық құралдардың түрлілігін көрсетеді.

13. Музыкалық аспаптардың дыбыстары

Музыкалық аспаптар әртүрлі дыбыстар шығарады. Мысалы, домбыраның ішегі шертілгенде жоғары тұйық, шырынды үн шығады. Ал қобыздың дыбысы терең әрі жымыңқы келеді. Мұндай аспаптар қазақтың халық музыкасына тән ерекше әсемдік пен әуен әкеледі, оларды ойнаған сайын мағыналы үнге айналады.

14. Жануарлар әлеміндегі дыбыс түрлері

Жануарлар бір-бірімен әртүрлі дыбыстар арқылы хабарласады. Иттің үруі өзінің ауласын қорғау үшін және қауіп туралы ескерту үшін қолданылады. Құстардың әні оларды өзара таныстырып, жұбын табуға көмектеседі. Жабайы аңдардың дауыстары қорқытып немесе белгі беріп, орман мен даладағы өмірдің құпияларын сақтайды.

15. Дыбыстың қауіпсіздігі мен сигналы
Сиреналар мен дабылдар қауіпті сәттерді еске салады. Олар адамдарға тез әрекет ету үшін қауіп туралы ақпарат береді. 2. Тым қатты дыбыстар құлаққа зиян келтіруі мүмкін. Мысалы, мектеп қоңырауы мен өрт сөндіру сигналы есту мүшесін қорғап, адам өмірін сақтау үшін маңызды.
16. Тыныштық: дыбыссыз сәттер не үшін керек?

Тыныштық – бұл біздің күнделікті өмірімізде сирек кездесетін құндылықтардың бірі. Ол адамға терең ойлануға, ішкі тыныштық табуға және жан дүниесін тынықтыруға мүмкіндік береді. Мысалы, кітап оқығанда немесе сабаққа дайындалғанда ешқандай шу мен кедергі болмауы қажет, себебі дыбыс адамның зейінін бөлшектеп, ойды шашыратады.

Тыныштықтың психологиялық пайдасы өте үлкен. Ғалымдардың айтуынша, үнсіздік адамның миын тынықтырып, стрессті азайтады. Осы себептен күніне біраз уақыт тыныштықта болу ұйғарымын орындау қажет.

Күнделікті өмірде де үнсіздіктің өз орны бар. Таңертеңгі табиғат тыныштығы – құстардың үнсіз қимылын тыңдау, желдің ағаштар арасында тербетіліп өтуі, түнгі аспанның мұңлы тыныштығы – барлығы жанға ерекше тыныштық сыйлайды. Бұл сәттер адамға қайта энергия жинауға, ішкі әлемін реттеуге мүмкіндік береді.

17. Дыбыстан қорғану жолдары

Қатты шу мен дыбыстардан қорғану адам денсаулығы үшін маңызды. Құлаққап кию – шу деңгейін төмендетудің тиімді жолы, ол құлақты бөгде дыбыстардан қорғайды және есту қабілетін сақтайды. Мысалы, жұмыс орнында немесе қоғамдық жерлерде шудан қорғау үшін арнайы құрылғыларды пайдалану жиі ұсынылады.

Сонымен қатар, тыныш ортада уақыт өткізу – құлақтың тынығуына және жалпы денсаулықтың жақсаруына септігін тигізеді. Жоғары шумды ортада ұзақ қалудан гөрі, табиғат аясында, әсіресе тыныш ормандар мен саябақтарда уақыт өткізу пайдалы болады.

18. Дыбыстағы қызықтар – ерекше дыбыстар әлемі

Өкінішке орай, бұл слайдта мақалалар толық көрсетілмеген. Дегенмен, дыбыстар әлемі өте бай әрі көпқырлы. Мысалы, мұхиттың тереңдігіндегі киттердің әндері немесе түнгі ормандағы ұя салған құстардың үндері – барлығы табиғаттың таңғажайып дыбыстық әлемін ашады. Әр дыбыс белгілі бір мағына мен эмоцияны жеткізіп, жанды қойып, қызықты оқиға мен сезімді туғызады.

19. Дыбыссыз өмір қандай болар еді?

Егер дыбыс болмаса, адамдардың сөйлесе алмауы көз алдымызға келуі қиын, бірақ бұл шындық. Сөйлеу – адамдар арасындағы ең маңызды байланыс құралдарының бірі. Дыбыстың жоқ болуы қарым-қатынас пен ақпарат алмасуды қиындатып, қоғамды ұзақ уақытқа тоқтатуы мүмкін.

Музыка мен табиғат дыбыстарын естімеу – бұл өмірдің бір бөлігі болып табылатын әдемілікті жіберіп алу. Дыбыс көңіл күйімізге әсер етіп, эмоцияларымызды қамтиды. Музыка адамды шабыттандырады, ал табиғаттың дыбыстары онымен байланыстығымызды нығайтады.

20. Дыбыс – біздің өміріміздің маңызды бөлігі

Дыбыс біздің күнделікті өмірімізде қуаныш пен қауіп туралы хабар беріп, тыныштық пен сергектік сыйлайды. Оның көмегімен біз әлемді қабылдаймыз, сезімдерімізді білдіреміз. Сондықтан оны сақтау және құрметтеу – баршамыздың міндетіміз. Дыбыстарды бағалап, қорғай отырып, біз өзіміздің денсаулығымызды және рухани саулығымызды сақтаймыз.

Дереккөздер

Акопян М.Х. Звуковая физика. - Москва: Наука, 2017.

Петров В.С. Введение в акустику. - Санкт-Петербург: Издательство СПбГУ, 2019.

Иванова Н.И. Звуки природы и их восприятие. - Екатеринбург: УрФУ, 2021.

Жұмабаев С. Қазақ ұлттық музыка аспаптары. - Алматы: Арыс, 2018.

Казахстанская энциклопедия. Том 3: Природа и экология. - Алматы, 2015.

Карапетов А.В. Психология тишины и ее влияние на человека. – Москва: Наука, 2018.

Назарбаев Н.А. Экология и здоровье человека: Защита слуха и состояние окружающей среды. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

Петрова Е.Г. Особенности восприятия звука в разных культурных контекстах. – Санкт-Петербург: Речь, 2019.

Иванов С.И. Шум и здоровье: методы защиты и профилактики. – Новосибирск: Научная книга, 2021.