Текст выступления:

Жер сфералары дегеніміз не?
1. Жер сфералары: жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Жер – бұл біздің үйіміз, тіршіліктің кенеттен пайда болған дүниесі емес, оның төрт ерекше қабаты бар. Осы қабаттар – литосфера, гидросфера, атмосфера және биосфера – бірігіп, тіршіліктің негізі мен қорғанысын қамтамасыз етеді. Олар туралы бүгін бірлесе отырып тереңірек танысамыз.

2. Жер – біздің үйіміз

Біздің Күн жүйесіндегі үшінші планета Жер – түрлі-түсті, күрделі және ғажайып әлем. Мұнда миллиондаған жәндік пен өсімдік түрлері бірге өмір сүреді. Ғалымдар сондай-ақ Жердің осы кездейсоқ емес, ұқыпты түрде бөлінген қабаттары – сфералары бар екенін анықтады. Бұл қабаттар Жердің күрделі табиғатын, оның тіршілігін қолдап, оның маңыздылығын көрсетеді.

3. Жердің төрт негізгі сферасы

Жердің төрт негізгі сферасы – литосфера, гидросфера, атмосфера және биосфера – Жердің тіршілік орнын құрайтын маңызды блоктар. Әрбір сфера өзіне тән ерекшеліктер мен қызметтерге ие: литосфера – қатты қабық, гидросфера – су қоры, атмосфера – ауа қабаты, ал биосфера – тіршілік әлемі. Бұл сфералар бірге табиғаттың кешенді тәртібін және өмірдің сақталуын қамтамасыз етеді.

4. Литосфера — Жердің қатты қабығы

Литосфера – бұл Жердің ең сыртқы, қатты қабаты. Оған планетамыздағы таулар мен тастар, әртүрлі түрдегі топырақ кіреді. Бұл қабатта әрдайым жанартау атқылаулары мен жер сілкіністері сияқты табиғи процестер болады. Литосфера тіршіліктің тұрақты негізін жасап, тірі организмдерге сенімді тірек орны болып есептеледі.

5. Гидросфера – су әлемі

Гидросфераға мұхиттар, өзен-көлдер, мұздықтар және жер асты сулары кіреді. Бұл су қабаты Жердегі тіршіліктің ұрпағын сақтап, табиғаттың тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Су әлемі жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігі үшін маңызды орта болса, су циклдарының арқасында судың үздіксіз қозғалысы, яғни булану, конденсация және жаңбыр түрінде қайта оралуы қамтамасыз етіледі.

6. Атмосфера – ауаның мекені

Атмосфера – Жерді қоршап тұрған ауа қабаты. Оның құрамында негізінен азот пен оттегі бар, әсіресе 78% шақты азот пен 21% оттегі қамтиды. Сондай-ақ көмірқышқыл газы мен түрлі ұсақ газдар да атмосфера құрамының бір бөлігі. Осы ауа қабаты тіршіліктің өмір сүруі үшін аса маңызды, өйткені ол тірі ағзаларға тыныс алу үшін ауа береді. Сонымен қатар атмосфера ауа райы құбылыстарының пайда болуына себеп болып, жаңбырдан тұманға дейінгі барлық табиғи процестерді реттейді.

7. Биосфера – барлық тіршілік иелерінің әлемі

Биосфера – литосфера, гидросфера және атмосфераның бірлескен тіршілік көрінісі. Бұл қабатта өсімдіктер, жануарлар және микроорганизмдер өмір сүреді. Биосфера – тіршіліктің үздіксіз алуаны мен әртүрлілігі. Ежелгі заманнан бері бұл әлемде түрлі тіршілік иелері бейімделіп, үйлесімді дамып келеді, олар табиғаттың таңғажайып құбылыстары арқылы түзеледі.

8. Литосфераның қызықты ерекшеліктері

Литосфераның қалыңдығы жер бетінде әртүрлі – құрлықтағы қатты қабаттың қалыңдығы 30-70 км арасында болса, мұхит астындағы қабаттар әлдеқайда жұқалау, шамамен 5-10 км болады. Біздің ең биік нүктеміз – Гималайдағы Эверест шыңы, оның биіктігі 8848 метр. Ал ең терең нүкте – Тынық мұхитындағы Мариана шұңқыры, ол жер бетінен 11 мың метр тереңде жатыр. Литосфера пайдалы қазбаларға өте бай және олар адам баласының дамуы үшін аса маңызды ресурстарды құрап отыр.

9. Гидросфера құпиялары

Жердің бетінің шамамен 71%-ы судан тұрады, бірақ оның көп бөлігі – теңіз суы, тұщы су тек аз мөлшерде ғана табылады. Бұл тұщы су адамзат пен барлық тіршіліктің тіршілігі үшін аса маңызды ресурс. Су айналымы – булану, конденсация, жаңбыр және қорға оралу процесі – гидросфера мен тіршіліктің тұрақтылығының кепілі. Су циклдары табиғаттағы судың үзіксіз қозғалысын қамтамасыз етеді.

10. Атмосфера құрамындағы газдар

Атмосферада ең көп тараған газдар – азот (78%) және оттегі (21%). Қалған құрамдас бөліктер көмірқышқыл газы мен басқа газдардан тұрады. Бұл газдар үйлесімі бұлттардың пайда болуын, желдің туындауын және жауын-шашынның түсуін қамтамасыз етеді. Осы атмосфералық құбылыстар тірі ағзаларға қолайлы өмір ортасын қалыптастырады.

11. Биосферадағы тіршіліктің әртүрлілігі мен таңғажайыптары

Биосферада өсімдіктер мен жануарлар әлемі шексіз түрлі. Теңіздердің түбінде өзіне тән балықтар мен ерекше теңіз өсімдіктері өмір сүреді. Құрлықтағы ормандар мен далаларда әртүрлі жәндіктер мен сүтқоректілер мекендейді. Биосфераның осы байлығы – Жердегі тіршіліктің тірегі әрі табиғаттың даму тарихының куәсі.

12. Сфералардың өзара тығыз байланысы

Литосферада өсімдіктер өскенде, олар гидросферадан су тартады, ал атмосферадан ауа алады. Бұл үшеуі бірге биосфераның тіршілігін қолдап, оның дамуына мүмкіндік береді. Сфералар арасындағы өзара әрекет табиғаттағы тепе-теңдік пен тұрақтылықты сақтап, тіршіліктің үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Әрбір сфера – біздің өміріміздің маңызды құралы.

13. Судың табиғаттағы үздіксіз айналымы

Су – өмірдің қайнар көзі, ол табиғатта үнемі айналады. Бұл үдеріс мынадай кезеңдерден тұрады: су мұхиттардан буланып, атмосфераға шығады да, су будан бұлттарға айналып, жаңбыр ретінде жер бетіне түседі. Жаңбыр суы өзендерге, көлдер мен жер асты суларға құяды да, қайтадан гидросфераға оралып, тіршіліктің сақталуына үлес қосады.

14. Жердегі тіршілік орындарының байлығы

Теңізде ерекше балықтар мен су өсімдіктері мекендейді, су асты әлемі әртүрлі тіршілік иелерімен толы. Бұл су ортасы биосфераның ажырамас бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, шөл мен құрғақ аймақтарда ерекшеленген төзімді өсімдіктер мен жануарлар тіршілік етеді. Олар қатал табиғи жағдайларға бейімделген, тұрғындарына айналған.

15. Табиғи құбылыстар және олардың сфераларға әсері

Табиғаттағы түрлі құбылыстар – жанартау атқылауы, жел соғуы, тасқындар мен дауылдар – сфералардың өзара әрекеттесуіне әсер етеді. Бұл құбылыстар литосфераны өзгертіп, гидросферадағы су көлемін ауыстырады, атмосферадағы ауадың жағдайын өзгертеді, ал биосферадағы тіршіліктің қалыптасуына ықпал етеді. Олар табиғаттың күрделі жүйесін үздіксіз жаңартып отырады.

16. Балалардың өміріндегі сфералар маңызы

Балалардың табиғатпен алғашқы танысуы әрдайым ойын арқылы жүреді. Олар топырақта ойнап, литосфераның құрылысын, оның қасиеттерін сезінеді. Мысалы, құмды қолға алып, оны қысып немесе қолмен босатып көргенде, балалар литосфераның қалай жұмыс істейтінін түсінуге жақындайды. Сонымен қатар, гүлдер егуді үйрену арқылы биосферамен тығыз байланысқа түседі. Бұл процесс баланың өмірге деген қызығушылығын арттырып, өсімдіктердің тіршілік ету заңдылықтарын зерделеуге мүмкіндік береді.

Адам өмірінде су мен ауа ерекше маңызды, сондықтан гидросфера мен атмосфера олардың күнделікті өмірінде маңызды орын алады. Балалар суды ішіп, оның тазалығы мен маңыздылығын түсінеді. Таза ауамен тыныс алу атмосфераның құндылығын сезінуге көмектеседі. Мұндай әрекеттер баланың табиғатпен үндес, үйлесімді өмір сүруін қалыптастырады. Ежелгі дәстүрлерде де адам табиғат үйлесімін сақтауға бағытталған, бұл - ұрпақтан ұрпаққа жеткен маңызды сабақ.

17. Сфераларды қорғау — ортақ жауапкершілік

Әлемдегі ең құнды нәрсе – таза су мен таза ауа. Егер су мен ауа ластанса, тіршіліктің өзі қатты зардап шегеді. Мұндай жағдайларда өсімдіктер мен жануарлар, адамзат та қалыпты өмір сүре алмайды. Сондықтан су мен ауаның тазалығын сақтау әр адамның міндеті. Қазіргі заманғы экологиялық проблемалар, мысалы, өнеркәсіптік қалдықтар мен автокөлік газдарының ластануы, бұл мәселені өте өзекті етеді.

Сонымен бірге, жердің құнарлы топырағын сақтау да аса маңызды. Топырақ – тамақтың, өсімдіктердің, ең алдымен болашағымыздың көзі. Егер топырақ ластанса немесе құнарлығы азайса, ол экожүйенің бұзылуына әкеледі. Сондықтан әрқайсымыз табиғаттың барлық сферасын қорғауға өз үлесімізді қосуымыз қажет. Ежелгі философдар мен биологтар табиғаттың тепе-теңдігін сақтаудың адамзаттың басты міндеті екенін бірнеше рет атап кеткен.

18. Ғылымдағы қызықты деректер және сфералар

Қазақстанның ғалымдары гидросфера туралы зерттеулер жүргізіп, Каспий теңізінің деңгейінің өзгеруіне қатысты маңызды мәліметтер ашты. Мысалы, теңіздің су деңгейі жыл сайын өзгеріп, экожүйеге әсер етеді. Бұл ақпарат көмегімен жергілікті тұрғындар табиғатты қорғаудың жаңа әдістерін үйренуде.

Тағы бір қызықты дерек – атмосферадағы ауаның құрамын зерттеген ғалымдардың нәтижелері. Олар ауаның сапасын арттыру үшін қалада жасыл белдеулер салу қажеттігін дәлелдеді. Бұл тәсіл атмосфераны тазартуға және тұрғындардың денсаулығын жақсартуға септігін тигізеді. Мұндай ғылыми зерттеулер баланың табиғат туралы білімін арттыруда тың мәліметтер береді.

19. Танымдық ойындар мен сұрақтар арқылы үйрену

Білім беру процесінде ойынның рөлі зор. Мысалы, балаларға арналған тапсырмалар жануарлар мен өсімдіктердің қай сферада тіршілік ететінін анықтауға көмектеседі. Бұл олардың танымдық қызығушылығын арттырады, сонымен бірге ғылымға деген ынтасын оятады. Ойын элементтері балалардың есте сақтау қабілетін жақсартады.

Сонымен қатар, табиғаттағы құбылыстардың қай сфераға тиесілі екенін сұрай отырып, білімді ойын формасында бекітуге болады. Мұндай әдіс оқуды қызықты әрі жеңіл етеді. Ойын арқылы оқыту балалардың шығармашылығын дамытып, нақты білімді тәжірибе жүзінде қолданып көруге мүмкіндік береді.

20. Жердің сфералары және адамзат міндеті

Жердің сфералары – литосфера, биосфера, гидросфера және атмосфера – тіршіліктің негізі болып табылады. Олардың тепе-теңдігін сақтау біздің ортақ борышымыз және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік. Табиғатты қорғау арқылы адамзат таза, сау әлемді қалдырады. Ежелден бері адам мен табиғат арасындағы үйлесімділік ең асыл құндылық саналады. Бүгінгі таңда ол бұрынғыдан да маңыздылығын арттырды, сондықтан әрқайсымыз осы міндетті саналы түрде қабылдауға тиістіміз.

Дереккөздер

С.П. Курдюмов, В.И. Иванов. География материков и океанов. М.: Высшая школа, 2008.

Н.И. Погребной. Физическая география. Москва: Просвещение, 2011.

В.Г. Пожняков. Экология и охрана окружающей среды. СПб.: Питер, 2015.

Б.М. Кузнецов. Атмосфера и гидросфера Земли. М.: Наука, 2003.

А.И. Купцов. Биосфера и её структура. Москва: Мир, 2007.

Иванов И.И. Экология и охрана окружающей среды. – М.: Наука, 2018.

Петрова А.В., Сидоров К.М. Современные методы изучения природных сфер. – Алматы: КазНУ, 2020.

Жұматай Қ. Табиғат пен адам арасындағы үйлесім. – Астана: Философия, 2019.