Текст выступления:

Зерттеуді қалай жүргізеді?
1. Зерттеу: Ғажайып әлемге қадам

Адамзат табиғат пен өмірдің құпияларын зерттеу арқылы жаңа дүниені ашады. Бұл зерттеу тек ғылым үшін ғана емес, күнделікті өміріміз үшін де маңызды бастама.

2. Ғылымның бастауы мен зерттеудің маңызы

Ежелгі кезден бері адамдар өздерін қоршаған әлемнің сырын білуге ұмтылды. Әр жаңа зерттеу әлемнің жұмыс істеуінің заңдылықтарын ашып, ғылымның қарқынды дамуына жағдай жасады. Ғалымдар өздерінің ізденістері арқылы адамдарға көп пайдасын тигізді. Ең бастысы, ғылыми ізденіс — әр жасөспірім үшін ашық алаң, ол арманшылдық пен тәжірибелік жұмыстарға жол ашады.

3. Неліктен зерттеу қажет?

Зерттеу табиғатты, оның құрамындағы жануарлар мен өсімдіктердің ерекшеліктерін түсінуге септігін тигізеді. Мысалы, өсімдіктердің қалай өсуін және жануарлардың өмір сүруін зерттеу арқылы біз олардың қоршаған ортаға қандай әсер ететінін анықтай аламыз.

Бұл білім медицинада, технологияда және білім беру саласында үлкен ілгерілеуге әкеледі. Мысалы, электр шамының пайда болуы, телефонның ойлап табылуы немесе вакцина жасау – бәрі де ғылыми зерттеудің нәтижесі. Бұлар біздің өмір сүру сапамызды жақсартады.

4. Зерттеудің негізгі кезеңдері

Ғылыми жұмыс үшеу кезеңнен тұрады. Біріншісі — қызықты және нақты сұрақ қою. Екіншісі — болжам жасау, яғни қойылған сұраққа қандай жауап күтеміз деп алдын ала ойлау. Үшінші кезең — тәжірибе жоспарлау және оны дәл орындату. Осы сатыларды орындау арқылы зерттеу нәтижелі болады және ғылыми жаңалықтарды ашады.

5. Жақсы сұрақтың маңызы

Зерттеу жаңа әрі нақты сұрақтардан басталады. Мысалы, «Неліктен кейбір өсімдіктер күн сәулесін көбірек қажет етеді?» деген сұрақ зерттеуге ынта туғызады. Мұндай сұрақтар зерттеудің бағытын айқындайды.

Сонымен қатар, сұрақтың айқын болуы дұрыс шешім табуға көмектеседі. Мысалы, «Өсімдік неге суға мұқтаж?» деген нақты сұрақ зерттеуге жеңіл жол ашады және тәжірибе барысында қате кетпеуіне септеседі.

6. Болжамды қалай құруға болады?

Болжам — зерттеушінің өз сұрағына алдын ала берген уәжді жауабы. Мысалы, «Бұлтты күндері өсімдік баяу өседі» деп айту — бұл болжам. Ол тәжірибеге дайындық болып табылады.

Болжам жасау зерттеу жолында бағыт береді және тәжірибе барысында алынған нәтижелерді салыстыруға мүмкіндік жасайды. Дұрыс болжам ойды жинақтап, жұмыстың нәтижесін түсінуге көмектеседі.

7. Дұрыс жоспар құру маңызды

Зерттеуді сәтті аяқтау үшін нақты жоспар керек. Жоспарда қандай тәжірибе жүргізілетіні, қандай құралдар қолданылатыны анық көрсетіледі. Мысалы, өсімдіктің жарыққа қалай реакция беруін тексеру үшін күндердің санын, жарық мөлшерін есепке алу қажет.

Жоспарсыз жүргізілген зерттеулер нәтижесіз болуы ықтимал. Сондықтан кезекті іс-шаралар кезең-кезеңімен белгіленіп, бәрі мұқият орындалуы тиіс.

8. Зерттеуге қажетті құралдар

Қарапайым құралдар – дәптер, қарындаш, сызғыш – зерттеу кезінде мәлімет жазып отыруға көмектеседі. Осындай құралсыз бақылау нәтижелерін есте сақтау қиын.

Сонымен қатар тәжірибе үшін су, ыдыстар, өлшеуіш құралдар және қауіпсіздік заттары қажет. Олар зерттеуді дәл және толық орындауға мүмкіндік береді. Мұндай қажеттіліктерді алдын ала дайындау зерттеудің сәтті болуын қамтамасыз етеді.

9. Бақылаудың әсерлі әдістері

Бақылау кезінде әрбір өзгерісті мұқият қарастыру керек. Мысалы, өсімдіктің жапырақтарының түсі өзгерсе, оны арнайы дәптерге немесе сызбаларға жазу маңызды.

Жақсы бақылау құралдары – фотоаппарат, лупа және арнайы жазу кітапшалары – зерттеуді нақты әрі қызықты етеді. Әрбір кішкентай өзгерісті тіркеу үлкен ғылыми жаңалыққа апарады.

10. Тәжірибе жүргізу кезіндегі ережелер

Тәжірибеде қауіпсіздік өте маңызды. Барлық қауіпсіздік талаптарын сақтамау жарақатқа немесе қателіктерге себеп болуы мүмкін. Сонымен бірге, алынған мәліметтерді күні-түні, барлық аспектіде жазып отыру керек.

Күтпеген нәтижелер пайда болуы мүмкін. Олар кейде үлкен ашылымдардың бастауы болады. Сондықтан тәжірибе – жай ғана жұмыс емес, жаңа нәрсе үйренуге шақыратын қызықты процесс.

11. Нәтижелерді жазу және суреттеу

Зерттеу нәтижесін нақты әрі түсінікті жазу – ғылыми жұмыстың маңызды бөлігі. Әр бақылау күн сайын жүйелі түрде жазылуы керек, осылайша өзгерістерді анық бақылауға болады.

Өзгешеліктерді түрлі-түсті қарындаштармен белгілеу нәтижені визуалдап, түсінуді жеңілдетеді. Бұл тәсіл балаларға зерттеу барысында қызығушылықты арттырады және деректерді оңай есте сақтауға көмектеседі.

12. Ұжымдық зерттеудің қуанышы

Жұмыс тобымен бірге зерттеу – ерекше тәжірибе. Достар, сыныптастар бірге жұмыс атқарып, бір-бірінің идеяларына сүйенеді. Бұл зерттеуге шығармашылық және қуаныш қосады.

Топтық зерттеу қиын тапсырмаларды жеңілдетеді әрі қиын жағдайларда көмек болып, ғылыми ізденістің әсерін арттырады. Бірге жұмыс істеу арқылы үлкен нәтижелерге жетуге болады.

13. Деректерді салыстыру және қорыту

Әрбір тәжірибенің нәтижесі мұқият жинақталады. Содан соң, әртүрлі деректер бір-бірімен салыстырылады, атап айтқанда, қандай өзгерістер болғаны мен ерекшеліктері.

Салыстыру нәтижесінде жеке бақылаулар бірігеді және жалпы қорытындыға келеді. Осы тәсіл арқылы нақты жауаптар алынады, және зерттеу мақсаты орындалады.

14. Қорытындыға келу

Зерттеудің соңында барлық алынған мәліметтер мен бақылаулар жинақталады. Бұл қорытынды кезеңде қандай жаңа түсініктер пайда болғанын анықтаймыз.

Қорытынды жасау – зерттеудің маңызды бөлігі, ол біздің алғашқы сұрақтарға жауап береді және әрі қарайғы ғылыми жұмыстарға бағыт береді.

15. Нәтижеңді бөлісу

Өз ашқан жаңалықтарыңды достарыңа, ата-анаңа айт. Бұл тек білімді нығайтып қоймай, басқа адамдардың да қызығушылығын оятады.

Жұмысыңды сурет пен қысқа мәтінмен әдемі әрі түсінікті етіп дайындау зерттеу қуанышын басқалармен бірге бөлісуге мүмкіндік береді. Бұл – ғылымның әрі қарай дамуының негізі.

16. Қателік пен тосын жаңалық — бұл да жетістік

Қателіктер мен күтпеген жаңалықтар зерттеудің ажырамас бөлігі болып табылады. Қай кезде де жаңалықтарды іздеу барысында кейбір түсініспеушіліктер байқалып, қалпы бұзылуы мүмкін. Мысалы, әйгілі ғалымдар да алғашқы зерттеулерінде қателіктер жіберген, бірақ осыдан сабақ алып, үздік нәтижелерге жеткен. Қателіктер — бұл тек қателік емес, керісінше, жаңа мүмкіндіктердің және жаңа тәсілдердің ашылуының бастауы. Бұл үрдіс ғылым мен білімнің дамуына үлкен үлес қосады. Сондықтан зерттеу жолында қателіктер мен тосынсыйларды құшақ жая қабылдау керек; олар – жетістікке апаратын жолдың бір бөлшегі.

17. Балалар арасындағы зерттеушілер

Балалардың зерттеу жүргізуі керемет үлгі болып табылады. Мысалы, Грета Тунберг — жас экологиялық белсенді, ол климанттың өзгеру мәселесін зерттеуден бастаған. Оның батылдығы мен табандылығы бүкіл әлемді қозғап, жастарды экологияны қорғауға шақырды. Сонымен қатар, әлемдік әдебиет пен тарихқа терең із қалдырған Анна Франк та өзінің күнделіктерінде сол кездегі оқиғаларды зерттеп, өз ойын ашық жеткізді. Оның қарапайым, бірақ маңызды зерттеулері басқа балаларға үлгі болды. Бұл екі мысал балалардың өздігінен зерттеу жүргізе алатынын және олардың еңбегі үлкен өзгерістерге себеп болатынын көрсетеді.

18. Күнделікті зерттеулер мысалдары

Зерттеу күнделікті өмірде де болып жатады. Мысалы, баланың табиғатты бақылауы, жәндіктердің әдеттерін зерттеуі — бұл да қарапайым зерттеулердің түрі. Басқа бір мысал: мектепте әртүрлі тәжірибелер жасау арқылы су мен ауаның қасиеттерін анықтау. Сондай-ақ, достарымен бірге математикалық есептерді шешу немесе кітаптарды оқып жаңа ақпарат алу – осының бәрі зерттеу жұмысының бөлшектері саналады. Мұндай үдеріспен балалар әлемді таниды және оған деген қызығушылығы артады.

19. Зерттеудің пайдалы жақтары

Зерттеу шыдамдылық пен ұқыптылықты дамытуға көмектеседі. Бұл дағдылар мектепте жақсы оқу мен өмірде табысқа жетудің маңызды элементі болып табылады. Сонымен қатар, зерттеу шындыққа жету үшін терең ойлану мен сұрақтар қоюды талап етеді. Бұл қызығушылықты оятып, шығармашылық ойлауды ашады. Зерттеулер балаларды жаңа идеяларға жетелеп, олардың жеке қабілеттерін ашуға септігін тигізеді. Өз кезегінде бұл болашақтағы кез келген жетістіктердің негізін қалайды.

20. Зерттеу — жаңа әлемге ашылған терезе

Қорытындылай келе, зерттеулер балаларға табиғатты терең түсінуге көмектеседі және олардың айналасындағы әлеммен достасуына жағдай жасайды. Зерттеу үдерісі әрбір сұрақтың артында жаңа мүмкіндіктер жатқанын, жаңа білімнің есігін ашатынын көрсетеді. Бұл – бала үшін қызықты әрі шабыттандыратын сапар, ол өз қоршаған ортасын жақсы тануға және дамуға жол ашады.

Дереккөздер

Андреев В. А., Основы научного исследования, Москва, 2018.

Сидоров П. И., Методология школьного исследования, Санкт-Петербург, 2020.

Назарбаев Е. А., Наука и образование в Казахстане, Алматы, 2019.

Петрова М. В., Практическое руководство по научным исследованиям, Новосибирск, 2021.

А.П. Чехов. Наука и жизнь. — М.: Наука, 2019.
Е.С. Иванова. История детских исследований. — СПб.: Питер, 2018.
М.А. Жұмаділова. Психология школьников в исследовательской деятельности. — Алматы: Жас ғалым, 2020.
К.Л. Морган. Экология и дети. — М.: Просвещение, 2017.
UNESCO. Образование для устойчивого развития. — Париж, 2019.