Текст выступления:

Ши тоқу өнері
1. Ши тоқу өнеріне қош келдіңіздер

Ши тоқу – қазақ халқының табиғи және әсем қолөнері. Бұл өнер ғасырлар бойы жалғасып, көшпелі өмір салтымен тығыз байланыста дамыды. Табиғаттың таза материалдарын қолданып, шеберлер өрнектер арқылы өздерінің құндылықтары мен эстетикасын жеткізген.

2. Ши тоқу өнерінің ежелгі бастауы

Ши тоқу – қазақ даласында көшпелі халықтардың мыңдаған жылдар бойғы мәдени мұрасы. Бұл өнер табиғи өсімдіктерден жасалып, күнделікті тұрмыста кеңінен қолданылған. Ши тоқу ұлттық мәдениетіміздің ажырамас бөлшегіне айналып, ұрпақтан ұрпаққа берілді.

3. Ши тоқу дегеніміз не?

Ши тоқу – бұл табиғи өсімдіктерден, әсіресе ши шөбінен жасалған қолөнер бұйымдары. Мысалы, ши төсеніштер, жолдың жабыны ретінде пайдаланылды. Бұл өнер атадан балаға өтіп, әрбір бұйым ұлттық нақыш пен мағынаға ие болды. Ши тоқудың әр әрпі өзінің айрықша қасиеті мен қолданысы бар.

4. Ши тоқу үшін қажетті құралдар

Ши тоқу үшін ең басты құрал – ши шөбі. Одан бөлек, өткір пышақтар, арнайы шеберлік құралдары мен сызғыштар қолданылады. Осы құралдар арқылы шеберлер табиғи материалды қажетті формаға келтіріп, өрнектерін жасайды, осылайша өнім ерекше әрі сапалы дүниеге айналады.

5. Ши шөбін дайындау кезеңдері

Жаз аптауларында таза әрі жасыл ши шөбі жиналады. Одан кейін оны күн астында немесе желдетілетін жерде кептіреді. Бұл процесс шинің табиғи түсі мен хош иісін сақтауға бағытталған. Қолданылған химиялық заттардың орнына таза табиғат барлығының ең жақсы әрі қауіпсіз әдісі болып саналады.

6. Ши тоқу үдерісінің негізгі кезеңдері

Ши тоқу бірнеше кезеңнен тұрады: алдымен ши шөбі жиналып, кептіріледі. Одан соң оны кесіп, қажетті ұзындыққа бөледі. Келесі кезең – тоқу техникасын қолдану арқылы тігу мен өрнектерді салу. Ақырында, дайын өнім тексеріліп, сәндік безендіріледі. Осы тізбекті жұмыстар шебердің қолынан ерекше туынды туады.

7. Шидің әртүрлі түрлері

Сырма ши – ең қарапайым түрі, ол негізінен түп-түзу әрі өрнексіз, төсеніш ретінде пайдаланылды. Өрнекті ши түрлі түсті жіптермен әшекейленеді, бұл оның сыртқы көрінісін әсемдеп, сән береді. Ал орама ши көбіне төсеніш немесе жапқыш ретінде қызмет етеді, әр түрдің өзіне тән пайдалану саласы мен ерекшеліктері бар.

8. Ши тоқудағы ою-өрнектер

Түйетабан өрнегі жарасым мен бірлік символы ретінде жиі қолданылады, қазақ мәдениетін жақсы бейнелейді. Ирек және қызғалдақ сияқты табиғаттың сұлулығын жеткізетін өрнектер ұлттық әсемдіктің көрінісі. Бота тұяқ өрнегі отбасы мен бейбітшілікті білдіріп, үйлесімді түстермен үйлеседі, ши бұйымдарын ерекше етеді.

9. Ши тоқудың күнделікті көрінісі

Күнделікті өмірде ши төсеніштер киіз пен басқа да дәстүрлі заттармен бірге қолданылады. Олар үй ішін жылытып, жайлы етеді. Қонақжайлық салтында арнайы тоқылған ши үстіне отырғызу дәстүрі бар, ол қазақ халқының тән қасиеті квзметін атқарады.

10. Ши тоқудың отбасыдағы орны

Ши тоқу көбінесе аналар мен әжелердің бірігіп жасаған дәстүрлі өнері болып табылады. Бұл ұрпақтарды біріктіріп, қолөнердің сырларын үйретеді. Осы іс отбасы мүшелерінің ара қатынасын нығайтып, ұлттық құндылықтарды сақтауға көмектеседі.

11. Шидің күнделікті қолданысы

Ши төсеніштер үйде жылылық пен жайлылықты қамтамасыз етеді. Қыста олар киіз үйдің қабырғасына қорғаныс болады. Қонақтарға құрмет ретінде арнайы тоқылған ши үстіндегі отыру дәстүрі қазақ қонақжайлығын білдіреді және ерекше бағаланады.

12. Киіз үй және ши арасындағы байланыс

Ши киіз үйдің қабырғасын жел мен суықтан сенімді түрде қорғайды, бұл ежелгі табиғи қорғау әдісі. Өрнекті ши ұлттық нақыш пен әсемдік береді, ал әр отбасының киіз үйіндегі ши төсеніштері отбасылық дәстүр мен мәдени ерекшеліктерді көрсетеді.

13. Шидің экологиялық пайдасы

Ши өнімдері толығымен табиғи өсімдіктерден жасалады, сондықтан экологиялық таза. Олар қайта өңделеді, экологияны қорғаудың және адам денсаулығына қауіпсіздіктің кепілі болып табылады. Бұл табиғи материалдар 100% қоршаған ортаға зиянсыз.

14. Қазіргі замандағы ши тоқу

Қазіргі кезде ши тоқу өнері жаңа өрнектер мен дизайндар арқылы жаңғыруда. Бұл өнер заманауи интерьерде де танымал бола бастады. Жас шеберлер дәстүр мен қазіргі заманның үйлесімін іздеп, ұлттық қолөнерді сақтап ұстауға тырысады.

15. Ши тоқу туралы қызықты деректер

Ши тоқу мыңдаған жыл бұрын дамып, ұлттық өнердің маңызды бөлігіне айналды. Ол салт-дәстүрлермен тығыз байланысты, күнделікті тұрмыста сәндік және ұтымды құрал ретінде қолданылды. Ежелгі қауымдар ши тоқуды отбасы мүшелерінің бірігіп атқаратын ісі ретінде бағалаған.

16. Шығармашылық және түрлі түстердің үйлесімі

Қазақтың ұлттық өнерінің бір ерекше түрі – ши тоқу, ол өзінде шығармашылықтың нағыз сиқырын сақтайды. Ши тоқу шеберлері түрлі түсті жіптерді үйлестіріп, ерекше өрнектер мен әшекейлерді жасайды. Әрбір туынды ерекше болуымен құнды, себебі әр шаршы, әр түстің үйлесуі мен шеберлік сезімі арқасында ерекше мәнге ие. Бұған қоса, ши тоқу тек әдемі ғана емес, оның көркемдігі арқылы шеберлер отбасының тарихы, табиғат көріністері бейнеленеді. Бұл өнер туындысы тарихи жолды жалғастырып, шебердің шығармашылық әлемін ашады. Мысалы, шығыс Қазақстандағы кейбір ши таңбаларында табиғаттың сұлулығы мен құндылығын көруге болады, ал кейбір тоқыма туындыларда отбасының тарихы мен құндылықтарын көруге болады. Осылайша, әрбір ши – жеке ұрпақтың рухы мен өнерінің көрінісі.

17. Ши тоқудан не үйренуге болады?

Ши тоқу - бұл тек өнер ғана емес, сонымен қатар балаларға керемет даму мектебі. Бұл процесс арқылы олар шыдамдылық пен тәртіпті меңгереді, өйткені әр жіпті дұрыс орналастыру үшін сабыр мен мұқияттық керек. Сонымен қатар, ши тоқу еңбекқорлықты дамытып, қолынан келгенін жасауға ынталандырады. Осы өнер баланың қол иірімін жақсартып қана қоймай, шығармашылық қабілетін де оятады. Ұл-қыздар осылайша қазақтың ұлттық мәдениетімен және дәстүрлерімен танысып, оларды құрметтеуді үйренеді. Бұл тәжірибе ұжымшылдықты және достықты нығайтады, өйткені топ ішінде жұмыс істегенде балалар бір-бірімен қарым-қатынас жасап, бірге әртүрлі идеяларды жүзеге асырады. Ши тоқу арқылы дамитын топтық дағдылар – адамның өмір бойы қажет салаларының бірі.

18. Ши тоқу – ұлттық мұра және мақтаныш

Ұлттық мәдениет пен дәстүр Қазақ халқының мәдениеті ежелден ерекше туындылар мен қолөнер түрімен танымал. Ши тоқу – соның ішінде тұрмыстық мәдениеттің маңызды құрамдас бөлігі ретінде ерекшеленеді. Бұл өнер ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жетіп, қазақ халқының материалдық және рухани мәдениетін сақтаушы болып табылады. Ши тоқудың әсемдігі мен күрделі өрнектері біздің мәдениетіміздің айнасы саналса, оның мәні – ұлттық бірліктің, ынтымақ пен берекенің белгісі болып табылады. Ши арқылы қазақ халқының жалпы қоғамдағы байланысы, ұлттық рухы дамып, сезіледі. Осы өнердің арқасында, халықтың бірлігі мен салт-дәстүрі заманауи өмірде де өмір сүруде, бұл талай ұрпақтың мәдени мұрасына негіз болды.

19. Ши тоқу – ұжымшылдық пен достықтың символы

Ши тоқу – бұл ғана емес, ұжымды іс-әрекет, бірліктің және достықтың керемет хикаясы. Бұл өнермен айналысатын әрбір адам, жас ерекшеліктеріне қарамастан, ортақ мақсатқа жұмыс жасау арқылы ұжымдық рухтың маңыздылығын түсінеді. Бірлескен еңбек адамдар арасындағы сыйластық пен сенімнің нығаюына ықпал етеді, өйткені бірге жұмыс істегенде әркім басқаның еңбегін бағалап, құрметтеп үйренеді. Қазақ мәдениеті мен дәстүрінде ең басты құндылықтардың бірі – бірге еңбек ету, сол себепті ши тоқу осы құндылықтың жарқын көрінісі болып табылады. Адамдардың бірлігі, достығы мен ынтымағы – біздің жалпы мәдениетіміздің тірегі, және осыны шынымен де осы өнердің бөлшегі ретінде қарастыруға болады.

20. Ши тоқу өнерінен қорытынды әрі тілек

Ши тоқу – бұл ұлттық дәстүрдің мызғымас айнасы, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан өнер. Ол балаларға шыдамдылықты, ұйымшылдық пен бірлікті үйретеді, олардың тәрбиесіне ерекше серпін береді. Бұл өнердің сақталуы және дамуы – қазақ халқының болашақ өміріндегі ең маңызды кепілдердің бірі. Әрбір тоқылған ши - қазақ рухының, мәдениетінің тіршілігі, ұлттық болмысымыздың айғағы. Сондықтан бұл өнердіымызды қадірлеу және ұрпақтарға жеткізу – біздің парызымыз және мақтанышымыз.

Дереккөздер

Әбдікәрімов Б. Қазақтың қолөнер өнері. Алматы, 2018.

Нұржанов С. Қазақ бұйымдары және дәстүрі. Астана, 2020.

Қазақстан Экология Институтының мәліметі, 2023.

Тұрлыбеков А. Қазақ мәдениеті тарихы. Алматы, 2019.

Жұмабаева Г. Қазақстанның дәстүрлі қолөнері. Алматы, 2021.

Бауржан П.С. Қазақ ұлттық қолөнері туралы еңбектер. Алматы, 2015.

Қузина О.М. Қазақстанның халықтық өнері және мәдениеті. Астана, 2018.

Ермекова Г.Б. Ши тоқу дәстүрі: тарихы және маңызы. Шығыс Қазақстан, 2020.

Мұратбеков Т.Т. Ұлттық мәдениет және оның сақталу жолдары. Алматы, 2019.

Абдулова Н.И. Қазақтың халықтық қолөнері: этнография және өнертану. Нұр-Сұлтан, 2021.