Текст выступления:

Киіз үй
1. Киіз үйге кіріспе және негізгі тақырыптар

Киіз үй – бұл қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан, ерекше дизайнды және жылуды керемет сақтайтын дәстүрлі баспанасы. Оны ежелгі көшпелілер табиғатпен үйлесімді өмір сүру үшін жасаған. Киіз үй шатыры мен қабырғалары қойдың жүнінен жасалған киізбен қапталған, бұл жылдың суығында жылуды ұстап, жаздың аптап ыстығында салқын әрі жағымды атмосфераны сақтайды.

2. Киіз үйдің тарихы мен маңызы

Киіз үйдің тарихы мыңдаған жылдарға созылады, ол көшпелі қазақ халқының табиғатқа шексіз сүйіспеншілігін және ыңғайлылыққа деген талпынысын көрсетеді. Төңіректегі ауа райы мен аймақтағы тіршілік жағдайларына бейімделген баспана ретінде киіз үй көшпелілердің күнделікті өмірінің ажырамас бөлігі болды.

3. Киіз үйдің негізгі бөліктері

Киіз үйдің үш негізгі құрылымдық элементі — кереге, уық және шаңырақ. Кереге — бұл үй қабырғаларын құрайтын ромб тәрізді иілген ағаштар, уықтар — дөңгелек шымылдықты, немесе төсекті ұстап тұратын мықты ағаштар, ал шаңырақ үйдің төбесі, оны шаңырақ деп атайды. Бұл мүшелер үйдің беріктігін қамтамасыз етіп, ерекше архитектуралық үйлесімділікті туғызады.

Материалдарға келсек, кереге мен уық қайың мен тал ағаштарынан жасалады, өйткені олар иілгіш әрі тұрақты. Үстін жабатын киіз қойдың жүнінен қолмен тоқылып, жылу мен салқындыққа төтеп беретін табиғи қорғаныш қызметін атқарады.

4. Кереге — Киіз үйдің қабырғасы

Кереге – иілгіш қайың немесе тал ағашынан жасалатын ромб тәрізді конструкция. Бұл жеңіл әрі жылдам орнатылатын қабырғалар қазақтың көшпелі өмір салтына өте қолайлы. Керегенің жоғарғы және төменгі ұштары шимен байланысып, қозғалмалы құрылым құрайды, бұл киіз үйді ыңғайлы түрде ашып-жабуға мүмкіндік береді.

5. Уықтың құрылымы және қызметі

Біріншіден, уықтар керегеге мықтап байланады, олар ұзын әрі жіңішке ағаштардан жасалып, әрбір уықтың ұшы шаңыраққа тіреледі. Бұл киіз үйдің үстіңгі бөлігін нығайтып, төбедегі киіздің мықтап тартылуын қамтамасыз етеді.

Екіншіден, уықтардың саны киіз үйдің көлеміне сәйкес өзгереді. Үлкен киіз үйлерде уықтар саны көбірек болады, бұл үйдің кеңдігі мен көлемін көрсетеді.

6. Шаңырақ — Киіз үйдің жүрегі

Шаңырақ киіз үйдің ең маңызды элементі саналады, себебі ол үйлердің орталық бөлігі ретінде таза аспан мен еркін тыныс алу символы болып табылады. Қазақтар шаңырақты отбасылық береке мен бірліктің белгісі ретінде қамқорлықпен сақтайды. Тарихи аңыздарда шаңырақ отбасылық қуаныш пен қауышудың мекені ретінде сипатталады, оның орналасуы және ою-өрнектері әр отбасында ерекше мәнге ие.

7. Киіз жабыны — Табиғи қорғаныш

Киіз үйдің сыртқы жабыны – бұл бірнеше қабат киізден тұрады, ол ұсақталған қой жүнінен қолмен тоқып дайындалады. Киіз төсеніштері табиғи әрі экологиялық таза материалдардан жасалған, сондықтан үйді жылу мен суықтан тиімді қорғайды.

Киіздің ауа райына әсері ерекше: қыста киіз жылуды ұстап, суықтан сақтайды, жазда ішіндегі ауаны салқындатып, жақсы желдетуді қамтамасыз етеді. Бұл қазақ халқының табиғатпен үйлесімді өмір сүру дәстүрінің жарқын көрінісі.

8. Киіз үйдің ішкі құрылымы мен аймақтары

Киіз үйдің ішінде төр – қонаққа арналған ең құрметті орын болып табылады, ол отбасының мәртебесін көрсетеді. Ошақ – от жағылатын жер, ол отбасылық отты ұстап, ас әзірлеу орны ретінде қызмет етеді.

Есіктің жанында кіріп-шығуды жеңілдететін бос орын бар, бұл киіз үйдің ішкі және сыртқы тәртібін сақтай отырып, барлық заттарды орнына орналастыруды жеңілдетеді.

9. Киіз үйдегі ұлттық бұйымдар және жиһаз

Біріншіден, киіз үйдің ішкі сәнін арттыратын төселетін текеметтер мен алашалар бар. Олар жайлылықты қамтамасыз етіп, қазақ халқының ұлттық нақышын ерекше көрсетеді.

Екіншіден, кебеже, сандық, көрпе-жастық сияқты ағаш және мата бұйымдары қазақ тұрмысы мен дәстүрінің ерекше белгілері болып табылады, олар отбасы үшін маңызды тарихи жәдігерлер.

10. Көшпенді өмірге арналған баспана

Киіз үй — көшпенділердің тұрмыс салтына арнайы бейімделген баспана. Оның бөлшектері жеңіл тасымалданады, сондықтан қазақтар жыл мезгілдері мен жайылымдарды ауыстырғанда киіз үйді тез жинап, қайта тұрғыза алады.

Бұл баспана табиғатпен үйлесімді, оның материалы мен құрылымы көшпелілердің қиын климаттық жағдайларға төтеп беруіне мүмкіндік береді. Талай ғасырлар бойы киіз үй көшпенділердің сенімді серігі болды.

11. Жазда киіз үйдің жайлылығы

Жазғы уақытта киіз үйдің қалың киіз қабаты қатты күннің ыстығынан қорғайды, үйдің ішіне ыстық ауа енбей, салқындықты сақтайды. Киіз үйдің микроклиматы өте жайлы, өйткені киіздің тығыздығы сыртқы температураның өзгерісін бәсеңдетеді.

Сонымен қатар, киіз үйдің құрылымында ауа жақсы өтетін жүйе бар. Бұл жүйе таза ауаны үнемі айналдырып, үй ішінде тұрақты жайлы температураны ұстап тұрады, бұл көшпелі өмір үшін өте маңызды.

12. Қыста жылу сақтайтын қабаттар

Қыста киіз үй қалың киіз қабаттарымен бірнеше рет жабылып, суықтан сенімді қорғаныш болады. Бұл қабаттар жел мен қардың кіріп-шығуына тосқауыл қойып, үйдің ішкі температурасын сақтайды.

Сонымен бірге, үйдің ортасындағы ошақ немесе пеш оттың жылуын тиімді таратады. Табиғи киіз жылуды жақсы ұстап, жылудың тез шығып кетуіне мүмкіндік бермейді, осылайша отбасы жылы әрі жайлы болады.

13. Киіз үйдің әсемдік ою-өрнектері

Біріншіден, киіз үйдің сыртында және ішінде қошқармүйіз, гүл және геометриялық ою-өрнектер бедерленеді. Әрбір ою қазақ халқының дүниетанымы мен табиғатқа құрметін бейнелейді.

Екіншіден, бояулар таңдауы мен түстердің үйлесімі киіз үйді ерекше әрі тартымды етеді. Бұл ою-өрнектер ұлттық өнердің терең маңызын және халықтың рухани байлығын паш етеді.

14. Киіз үйдің дәстүрлі салттағы орны

Киіз үй қазақ дәстүрінде тек тұрмыстық баспана емес, сондай-ақ түрлі салт-дәстүрлер мен мерекелердің ұйымдастырылатын орны ретінде маңызды.

Отбасылық бас қосулар, тәтті тағамдар беріліп, ұлттық мерекелер өткізіледі. Киіз үйдің орталық рөлі – бұл халықтың мәдени мұрасын сақтаудағы маңызды элемент.

15. Балалар, ойындар және киіз үй

Киіз үй ішінде балалар ән айтып, асық, ләңгі, бес тас сияқты ұлттық ойындар ойнайды, бұл олардың физикалық қасиеттерінің дамуына және қазақ мәдениетін білуіне көмектеседі.

Сонымен бірге, киіз үйде балаларға ерекше бұрыштар арнайы жасалған, онда олар тегін ойнап, ертегілер тыңдап, ұлттық дәстүрлерді меңгереді. Бұл балалардың тәрбиесі мен көңіл көтеруінің үйлесімді әдісі.

16. Қазіргі заманғы киіз үй — мереке мен таным құралы

Қазіргі заманда киіз үй – бұл тек жайпанмен жабылған үй ғана емес, ол қазақ халқының мәдени байлығы мен салт-дәстүрінің басты символына айналды. Этноауылдар мен ұлттық мерекелерде киіз үйлерді жиі көреміз, бұл жерде олар – рухани тамырларды жаңғыртып, халықтың тарихы мен өмір сүру мәдениетін танытады. Осындай киіз үйлер балалар мен ересектерге ата-баба салтын, ұлттық қолөнерді, тұрмыс ерекшеліктерін көрсететін ерекше орынға айналған.

Қалалар маңында өзіне тән дәстүрлі киіз үйлерден жасалған демалыс орындары көбейіп келеді. Мұндай орындарда қонақтар ата-бабалардың өмір салтын сезініп, ұлттық мерекелер мен ойындарға қатысады. Бұл жастар мен балаларға ұлттық мәдени мұраны сақтап, оны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге зор үлес қосады.

17. Қауымдас халықтардағы ұқсас үйлер

Киіз үй тек қазақ халқының ғана емес, жалпы көшпелі түркі және моңғол халықтарының мәдениетіндегі ерекше баспаналар қатарында. Мысалы, Моңғолиядағы «гер», Қырғызстандағы «боз үй», Қалмақ халқындағы «үйсін» деген ұқсас киіз үйлер көшпелі өмір салтына арнайы бейімделген. Олар жылжығыш құрылым болғандықтан, әрқашан оңай көтеріліп, жаңа жайлауға жылдам ауыса алады.

Бұл үйлердің негізгі ерекшелігі – киіз төсеніштің қабырғалар мен төбені жауып, оларды сыртқы әсерден қорғанышпен қамтамасыз етуі. Сонымен қатар, киіз материал желдетіп, үйдің ішіндегі ауа алмасуын ыңғайлы етеді. Мұндай жүйе көшпелі тіршіліктің ауа рай өзгерістеріне икемді табиғи шешімдерін көрсетеді.

18. Киіз үйдің табиғатпен үйлесімділігі

Өкінішке орай, бұл слайдтағы мақалалар толық берілмеген. Дегенмен, киіз үйдің табиғатпен үйлесімділігі туралы әңгіме қозғағанда, онда ең алдымен оның экологиялық тазалығы мен табиғи материалдардан жасалынуын айту қажет. Киіз үй құрылыс материалдары – қой жүнінен, ағаштан және теріден алынады, сондықтан олар қоршаған ортаға зиян келтірмейді. Ұлттық құрылыс әдістері жылы мен суықтан тиімді қорғайтындықтан, энергияны үнемдеуге септігін тигізеді. Киіз үйдің айналасы табиғатпен үндесетін, экологиялық таза және адам өміріне жайлы орын бола отырып, қазақ халқының табиғатпен бірлігін білдіретін символ.

19. Киіз үй туралы қызықты деректер

Тарихта ең үлкен киіз үйлерге 200-ге дейін адам сыйған. Бұл тек тұрғын үйлер ғана емес, үлкен мерекелер мен жиындар өткізуге арналған орын болған. Мұндай ірі киіз үйлер қолөнердің шынайы шедеврі ретінде көрінеді, себебі оларда қолдан жасалған, бірегей ою-өрнектер мен ұлттық рәміздер кездеседі.

Киіз үйдің төріндегі шеңбер тәрізді ашық бөлік – шаңырақ – киіз үйдің рухани символы саналады. Ол аспанмен байланыс пен отбасының бірлігін бейнелейді. Шаңырақ бейнесі қазақ ұлттық байрақтарында, мәдениеттер мен өнер туындыларында жиі кездесіп, ұлттың рухани дәстүрін жалғастырушы элементке айналған.

20. Киіз үй — біздің мәңгілік мұраымыз

Киіз үй қазақ халқының ұлттық мәдениетін, өмір салтын, табиғатпен үйлесімділігін және даналығын бейнелейтін мәңгілік мұра. Оның ерекше құрылымы, табиғи материалдардан жасалуы және рухани мәні ұрпақтан ұрпаққа беріліп, халықтың мәдениетіне деген құрметін сақтауда. Киіз үй – қазақтың жүрегінде тұратын ұлттық жад пен салт-дәстүрдің тірі нышаны ретінде әрқашан қастерлі болып қала береді.

Дереккөздер

А.Құрманов, «Қазақтың киіз үйі: тарихы мен мәдениет», Алматы, 2015.

Ж.Досанов, «Көшпенділердің тұрмыстық мәдениеті», Астана, 2018.

М.Әбдірахманова, «Киіз үйдің құрылымы мен безендірілуі», Шымкент, 2020.

Б.Нұржанов, «Қазақтың ұлттық ойындары және балалар тәрбиесі», Қарағанды, 2017.

С.Жұмабаев, «Көшпенділердің табиғатқа үйлесімдігі», Алматы, 2016.

Алиева, Ж. Т. "Қазақ киіз үйінің тарихы мен құрылымы". Алматы: Ғылым, 2018.

Нұрсұлтанұлы, М. "Көшпелі халықтың мәдени мұрасы". Астана: Ұлттық университет, 2020.

Өтешов, Т. Қ. "Киіз үйдің рухани символикасы". Шымкент, 2019.

Ахметов, Н. "Ұлттық баспана: киіз үйдің экологиялық ерекшеліктері". Қарағанды, 2021.