Текст выступления:

Бақылау қалай жүргізіледі?
1. Бақылау: Не үшін және неге қызықты?

Көріп, зерделеу — ғылым мен өмірдің бастауы. Көңілді бақылау айналадағы әр нәрсеге назар аударуға, жаңалықтарға жол ашады. Бұл — біздің әлемді танудың алғашқы қадамы, балаларға қызықты және пайдалы іс-әрекет ретінде ұсынады.

2. Бақылау – біздің достарымыз

Бақылау – әр адамның күнделікті өмірінің маңызды құралы болып табылады. Тіпті табиғаттың өзгерістерін, ауа райын, өсімдіктер мен жануарлардың өмір сүруін түсінуіміз бақылау арқылы жүзеге асады. Ғалымдар да күрделі жұмыстарын бақылау негізінде жүргізеді: бұл табиғатты, адам денсаулығын зерттеудің бастауы. Қарапайым көзқарас бұл процесті қызықты әрі түсінікті етеді.

3. Бақылау дегеніміз не?

Бақылау – бұл жан-жақты зерделеу және ақпарат жинау. Мысалы, таңертең терезеден сыртқа қарап, ауа райының өзгерістерін байқау – қарапайым бақылаудың бір түрі. Бұл — қоршаған орта туралы кішкентай деректерді жинап, есімізге сақтап, табиғаттағы өзгерістерді түсінуге көмектеседі. Мысалы, балалар күннің ашық немесе бұлтты екенін байқап, ауа райы туралы өз пікірі мен түсінігін қалыптастырады.

4. Бақылау қай жерлерде қолданылады?

Бақылау түрлі салаларда – ғылымнан бастап күнделікті өмірге дейін қажет. Мысалы, фермерлер егістік жағдайын бақылап, өсімдіктердің өсуін қадағалайды. Орманшылар табиғаттағы жануарлардың мінезін зерттеп, ормандардың денсаулығын тексереді. Мектеп оқушылары ауа райының өзгеруін күнделікті бақылап, өзі жүргізген деректер негізінде зерттеуге қызығады.

5. Бақылау үшін не қажет?

Бақылауға жақсы дайындық керек. Алдымен зерек, шыдамды болуы керек, өйткені кейде нәтижелерді байқау үшін көп уақыт қажет. Қызығушылық пен жақсы көңіл-күй зерттеуді жеңіл әрі көңілді етеді. Жай ғана көзбен қарау жеткілікті, алайда кейде үлкейткіш әйнек, дәптер сияқты құралдар көмектеседі. Олар байқағандарыңды нақты жазып, толығырақ ақпарат алуға септігін тигізеді.

6. Бақылаудың негізгі кезеңдері

Қарапайым бақылаудың бірнеше кезеңі бар. Біріншіден, назар аудару: айналаға мұқият қарап, өзгерістерді қадағалаймыз. Содан кейін, байқалғанды жазып алу қажет, бұл кейін талдау жасауға көмектеседі. Соңында, байқаған нәрселерімізді салыстыру және түсіндіру кезеңі келеді, бұл білімді тереңдетеді әрі қоршаған ортаны жақсы түсінуге мүмкіндік береді.

7. Зейінді болу не үшін маңызды?

Зейін – бақылаудың маңызды тұсы. Зейінді бала ұсақ-түйек өзгерістерді байқайды, мысалы, құстың ұясына қосымша жұмыртқалар пайда болғанын көріп, табиғатқа қызығушылығы артады. Сондай-ақ, терезе сыртына жауған тамшылар, ойыншықтардың орнының өзгеруін байқап, күнделікті өмірдегі кішкентай құбылыстарды түсінуге көмектеседі. Бұл бақылауды терең әрі мағыналы етеді.

8. Бақылау қандай тәсілдермен жүргізіледі?

Бақылаудың бірнеше тәсілі бар. Көзбен қарау – ең негізгі әдіс, оның көмегімен ең көп ақпарат алынады. Құралдардың көмегімен, мысалы, үлкейткіш әйнек арқылы ұсақ бөлшектерді көруге болады. Кейде жазбалар жүргізіп, сурет салып, тіпті бақылауға қатысты сұрақтар құрастыру арқылы ақпаратты жақсы жинау әдістері қолданылады.

9. Ауа райын бақылау мысалдары

Терезеден күннің күйін бақылау – ауа райын зерттеудің алғашқы қадамы. Бұлттардың бар-жоғын, жаңбыр жауып жатқанын анықтай білсең, ауа райы туралы хабардар боласың. Қардың түсуін қадағалау климаттың өзгеруін түсінуге мүмкіндік береді. Жиналған мәліметтер ауа райының заңдылықтарын анықтауға және түрлі болжамдар жасауға көмектеседі.

10. Табиғаттағы бақылау түрлерінің мысалдары

Табиғаттағы бақылаулар әртүрлі болады. Мысалы, өсімдіктердің өсуін, гүлдердің ашылуы мен жапырақтардың түсуін қадағалау. Немесе жануарлардың мінез-құлқын бақылау – олардың тамақтану, қозғалыс әрекеттерін зерттеу. Бұл өз кезегінде табиғаттағы өмірдің заңдарын түсінуге, қоршаған ортаға деген құрметті арттыруға ықпал етеді.

11. Жануарларды бақылау

Жануарлардың қылықтарын тыңдау – олардың күй духын түсінудің бір жолы. Мысалы, мысықтың әртүрлі мияулауы әртүрлі мағына береді. Олардың қозғалысы мен ойындары қызықты зерттеу тақырыбын құрайды. Сонымен қатар, жануарлардың бір-бірімен қарым-қатынасын бақылау олардың өмір сүруін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді: иттердің үргені немесе ойын әрекеттері – бұл әдістердің бірі.

12. Үйде табиғатты бақылау жолдары

Үй жағдайында да табиғатты бақылауға болады. Мысалы, өсімдіктердің көбеюін, күнге қарап бағытын өзгеруін, терезе сыртына ұя салып қалған құстарды бақылау қызықты әрі танымды процесс. Әрбір күнге белгілер қойып, өзгерістерді жазып тұру зерттеу әдістерін үйренуге көмектеседі.

13. Көргеніңді жазып отыру

Бақылау нәтижелерін дәптерге жазып отыру маңызды. Бұл тәжірибені қадағалап, өзгерістерді бақылауға көмектеседі. Мұндай жазбалар оқушылардың бақылау мен зерттеу дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Тәуліктік жазбаларды талдай отырып, байқаған құбылыстың себептерін тереңірек түсінуге қол жеткізу мүмкіндігі артады.

14. Бақылауға арналған құралдар

Бақылау үшін қарапайым құралдар көмектеседі: үлкейткіш әйнек — ұсақ бөлшектерді көруге, дәптер — бақылауларды жазуға, тіпті кейде сурет сызуға мүмкіндік береді. Бұл құралдар бақылауды жүйелі әрі қызықты етіп, жинақталған мәліметтерді жақсы сақтауға жол ашады.

15. Нені салыстыруға болады?

Өсімдіктің әр күндегі өсуін салыстыра отырып, оның жапырақтарының пішіні мен ұзындығын бақылау — өсімдік даму кезеңдерін түсінуге көмектеседі. Сондай-ақ, ауа райының әр түрлі күндерін салыстыру, мысалы жаңбырлы күн мен ашық күннің табиғатқа әсерін зерттеу климаттың заңдылықтарын түсінуге тиімді тәсіл.

16. Сұрақ қою бақылай білуге көмектеседі

Табиғаттағы өзгерістерді байқағанда, сан мыңдаған сұрақтар туындайды. Мысалы, «Неліктен жапырақтар сарғаяды?» немесе «Қар неге еріп кетеді?» деген сұрақтар адамдардың назарын шоғырландырып, маңызды құбылыстарды түсінуге итермелейді. Сонымен қатар, сұрақтар оқу барысында жаңа идеяларға жол ашады және оқушылардың ойлау қабілетін дамытады.

Осындай сұрақтар ізденуге, жаңа нәрселерді зерттеуге бастау болады. Олар балаларды өздігінен зерттеулер жүргізуге, өзінің білім көкжиегін кеңейтуге ынталандырады. Жаңа сұрақтар туындағанда, адам әлемнің сырларын тереңірек түсінуді қалайды, бұл ізденіс пен зерттеуге ұмтылыс қалыптастырады.

17. Қателесуден қорықпа!

Бақылау кезінде қателесу – қалыпты жағдай және ғылыми ізденістің бөлінбес бөлігі. Бір рет дұрыс түсінбеген кезде, бақылауды қайталап, жаңа деректерді жинап, нақты қорытындыға келуге болады. Ғылым тарихында жаңа жаңалықтар дәл осындай қайталама бақылаулар арқылы пайда болды.

Қателіктерді түсіну зерттеуді тереңдетеді және қызықтырады. Олар балаларға тәжірибеден сабақ алуға, өз күш-жігерін жетілдіруге мүмкіндік береді. Әлемге көзқарастың қалыптасуы қателіктер мен сәтсіздіктерді жеңуден басталады, бұл ғылым мен білімнің негізгі принциптерінің бірі.

18. Ғалымдардың бақылау тәсілдері

Өткен дәуірлердегі ғалымдар бақылау әдістерін әртүрлі тәсілдермен жетілдірді. Мысалы, Жаңа Оптикалық линзалар арқылы Галлилей аспанды зерттеп, жұлдыздарды бақылаған. Дарвин биологиядағы бақылау әдістерін пайдаланып, эволюция теориясын дамытты. Бұл үлгілер оқушыларға бақылау мен зерттеудің ғылыми тұрғыдан қаншалықты маңызды екенін түсінуге көмектеседі.

19. Бақылау неге маңызды?

Бақылау дағдылары адамның өмір бойы дамуына негіз болады. Балаларда бұл дағды өзіне сенімділік пен зейінді дамытуға ықпал етеді. Олардың қоршаған әлемге деген қызығушылығы артып, оқу процесі қызықты әрі тиімді өтеді.

Сонымен қатар, табиғат пен қоршаған ортаны бақылау арқылы адам әлемде болып жатқан өзгерістерді жақсы түсінеді. Бұл өз кезегінде балаларды зерттеушілерге айналдырады, олар өздері үшін жаңа нәрселер ашуды армандайды және ғылым саласында жарқын болашаққа жол ашады.

20. Бақылау – білім мен құштарлықтың бастауы

Күнделікті өмірде бақылау жаңа білім мен құштарлықтың негізгі бастауы болып табылады. Әрбір бала өзінің әлемін зерттей отырып, үлкен ғалым немесе жаңалық ашушы бола алады. Бақылау арқылы олар өздерін таниды және қоршаған қоршаған ортамен байланыс орнатады, бұл олардың шығармашылық және ойлау қабілеттерін дамытудың кепілі.

Дереккөздер

Казахский энциклопедический словарь. Алматы, 1998.

Иванов С.А. Педагогика наблюдения в начальной школе. Москва, 2010.

Петрова Л.В. Основы экологического образования детей. Санкт-Петербург, 2015.

Смирнова Н.Ю. Развитие наблюдательности у младших школьников. Москва, 2012.

Тимофеев А.В. Методика проведения наблюдений в школьной практике. Новосибирск, 2008.

Шmidt, E. V. Методика наблюдения: учебное пособие. — Москва: Просвещение, 2016.

Johnson, D. Science Education and Inquiry-Based Learning. — New York: Springer, 2018.

Мұхаметжанова, А. К. Балалық шақтағы зерттеу дағдыларын дамыту. — Алматы: Білім, 2020.