Текст выступления:

Тәжірибе деген не?
1. Тәжірибе деген не? – Негізгі тақырыптар

Тәжірибе – қоршаған әлемді түсінудің ерекше жолы. Бұл жол әрқайсымызға бос сөз емес, нақты әрекеттер мен сезімдер арқылы өмір сүрудің негізі. Әлемді көзбен көріп, қолмен ұстап, жүрегіммен түсінген сәт – тәжірибе деп аталады. Бала кезімізден бастап, арқамызға алған салмақты жеңілдете түсетін ең үлкен байлық – сол тәжірибе.

2. Тәжірибенің маңызы әрі күнделікті қолданылуы

Тәжірибе – күнделікті өміріміздің ең негізгі мәлімет көзі. Нәрестемен басталатын үйрену жолы, ең әуелі қоршаған ортамен қарым-қатынас жасау талап етеді. Балалар көшеде, мектепте, табиғатта жүріп, әр сәтте нәрселерді байқап үйренеді. Бұдан тыс, тәжірибе арқылы білім алу – тек мектеп қабырғасына тән емес, ол қоғам мен өмірдің әр аймағында қолданылатын ұлы күш.

3. Тәжірибенің негізгі мәні

Біріншіден, тәжірибе – адам өзінің көруі мен жасап көруі арқылы жинаған нақты білім мен дағдыларды білдіреді. Мысалы, велосипед теуіп көріп, тепсең ғана қалай теңгерімді ұстап, дөңгелекті қимылдататыныңды түсінесің. Екіншіден, тәжірибеде қате жасау – үйренудің ажырамас бөлігі. Қателіктен сабақ алу — балаға айналасындағы дүниені тереңірек түсінуге септігін тигізеді. Соңында, тәжірибе баланың ойлау қабілетін жетілдіріп, шешім қабылдау дағдыларын жоғарылатуда маңызды роль атқарады.

4. Күнделікті өмірдегі тәжірибе

Өмірде кездесетін тәжірибелер әртүрлі. Мысалы, кішкентай бала допты ұстап, қалай лақтыруды үйренеді. Жолда келе жатып жаңа гүлдің иісін сезініп, оның қандай екенін таниды. Немесе анасының әуезді әнімен бірге билеп, қозғалысқа икемделеді. Осындай қарапайым әсерлер мен әрекеттер баланың дүниені танып-білуіне кішкентай қадамдар болып есептеледі.

5. Тәжірибе мен қателіктердің байланысы

Ғылым зерттеулері көрсеткендей, жаңадан бастағандардың көпшілігі алғашқы әрекеттерінде қателіктерге ұшырайды. Бұл қателіктер бойындағы оқудың күнделікті және табиғи бөлігі болып табылады. Ол біздің бойымыздағы табандылық пен білімге деген құштарлықты арттырып, жетілуді қамтамасыз етеді.

6. Ойындар арқылы алынатын тәжірибе

Балалар ойындар арқылы ой-өрісін кеңейтеді. Мысалы, конструктор құрып, механизмнің қалай жұмыс істейтінін зерттейді. Немесе рөлдік ойын кезінде әр түрлі кейіпкерлерге еніп, әлеуметтік дағдыларын дамытады. Бұл әрекеттер олардың фантазиясын дамытып қана қоймай, нақты сенімді дағдыларға жол ашады.

7. Ғылыми тәжірибе негіздері

Ғалымдар табиғат заңдарын арнайы зерттеу арқылы анықтайды. Мысалы, су қайнайтын температураның неге дәл 100 градус екенін зерттейді. Ғылыми тәжірибеде бақылау мен өлшеуге баса назар аударылады, себебі олар зерттеудің түпкі нәтижесінде нақты фактілерді береді. Балалар да үйрену мақсатында қарапайым үй тәжірибелерін жасап, ғылыми танымдарын дамытады. Әр жаңа тәжірибе — әлемді түсінудің жаңа қадамы мен жаңа идеяларға шабыттың бастауы.

8. Мектептегі танымдық тәжірибелер

Мектепте балалар түрлі тәжірибелер арқылы білім алады: химиялық реакцияларды көріп, физикалық заңдылықтарды тексеріп, биология пәнінде өсімдіктерді зерттейді. Мұндай тәжірибелер олардың көзқарасын кеңейтіп, теориялық білімді практикамен ұштастырады. Бұл біз айтқан танымды тереңдетудің таптырмас жолы.

9. Табиғаттағы тәжірибе сәттері

Табиғат – ең үлкен мұғалім. Балалар орманда жүріп, жапырақтардың түрлерін ажыратады, құстардың әуенін тыңдайды. Өзара қарым-қатынас жасап, қазірге дейін көрмеген жәндіктерді байқайды. Мұндай тәжірибелер олардың қоршаған ортаны жақсы түсінуіне, табиғатты құрметтеуге тәрбиелейді.

10. Үйде жасалатын тәжірибелер

Үйде балалар қамыр илеп, тағам пісіру арқылы химия негіздерін сезінеді. Мысалы, қамырдағы ингредиенттер қалай өзгеретінін бақылайды. Сондай-ақ, сүттен айран ашыту – биологиялық тәжірибе; бұл жерде микроорганизмдердің әсері байқалады. Әр түрлі сұйықтықтарды араластырып, олардың реакциясын көру баланың қызығушылығын арттырады.

11. Тәжірибеге қызығушылық

Балалар жаңа нәрсені ашуға ұмтылады. Бұл қызығушылық оларды өз бетімен тәжірибе жасауға жетелейді. Өздері көріп, зерттеу арқылы терең білім алады. Қызығушылық артқан сайын, балалар өмірлік қиындықтарға төтеп беруге және өздерін дамытуды үйренеді. Мұндай қасиеттер болашақта табысты болудың негізі болады.

12. Қауіпсіздік ережелері

Тәжірибе жасағанда қауіпсіздік ең алдымен болуы тиіс. Барлық құралдардың қауіпсіздігін тексеру маңызды, өткір заттармен жұмыс істеу кезінде мұқият болу керек. Ыстық заттармен жұмыс істегенде көзілдірік пен қолғап кию қажет. Қауіпті химиялық заттарды ересектердің бақылауымен пайдалану керек. Рұқсатсыз тәжірибе жасау қауіпті және жауапкершілікті талап етеді.

13. Достармен бірге тәжірибе

Топтық жұмыс балалардың бір-бірімен пікір алмасуға, жаңа идеялар табуға мүмкіндік береді. Бұл олардың коммуникациялық және ынтымақтастық дағдыларын жетілдіреді. Қиын міндеттерді бірге шешу сенім мен достықты нығайтады. Бірлескен тәжірибе балалар үшін ерекше қызықты әрі мағыналы болады.

14. Қателіктерден қорықпау керек

Зерттеулер көрсеткендей, балалардың көпшілігі тәжірибе барысында жасаған қателіктерінен анағұрлым көп нәрсе үйренеді. Бұл қателіктер олардың дамуының тиімді және маңызды бір бөлігі болып табылады. Сондықтан сәтсіздіктерден қорықпай, оларды жаңа білім мен шеберлікке қарай ашық жол деп білу қажет.

15. Тәжірибенің нәтижелері

Тәжірибе жаңа мәліметтер мен дағдыларды меңгеруге мүмкіндік береді, сонымен бірге білім сапасын арттырады. Көп жағдайда тәжірибе оқу процесін қызықты әрі есте қаларлық етеді, бұл балаға ерекше әсер қалдырады. Жаңа нәрселерді үйрену балалардың санасын кеңейтіп, жеке тұлға ретінде дамуына үлкен септігін тигізеді.

16. Балаларға арналған қызықты тәжірибелер

Балалардың өміріндегі тәжірибе қандай мәнге ие екенін түсіну үшін, біз бірнеше қызықты әңгімелер мен оқиғаларды қарастырайық. Тәжірибелер балаларға жаңа нәрселерді үйренуге көмектеседі, олардың қиялын кеңейтеді және тәуекелге баруға ынталандырады. Мысалы, бала далада жүгіруді үйренген кезде ол тек денесін нығайтып қана қоймай, өз-өзіне сенімділік алады. Не болмаса, суға жүзуді меңгеру кезінде суға деген құрмет пен сақтық тәрбиеленеді, бұл өмір бойы керек қасиеттердің бірі. Мұндай тәжірибелер балаларға әрдайым жанына жақын, әрі есте қаларлық естеліктер қалдырады, оларды оқулықтан немесе лекциядан үйрену мүмкін емес.

17. Өмірлік тәжірибе маңызы

Өмірлік тәжірибе адамды байыта түсетін асыл қазына іспеттес. Әрбір қиындық пен сынақ арқылы, адам өзінің даналығын арттырады. Мысалы, ұлы философ Аристотель "Тәжірибе – білімнің анасы" деген екен. Батылдық пен табандылық та осындай тәжірибе арқылы дамиды, өйткені қиын жағдайларда берілген шешімдер осы құндылықтарды қалыптастырады. Сонымен қатар, мейірімділік пен сабырлық—әлеуметтік өмірдің маңызды аспектілері, олар нақты жағдайда әрекет ету барысында үйреніледі. Бұл қасиеттер адамдар арасындағы сенімділік пен түсіністіктің негізін құрайды. Және де, өмір бойы жаңа нәрселерді үйренуге ерекше құлшыныс — адамның өзін-өзі дамытудың кепілі. Бұл құштарлық адамның әлеуетін толық ашып, табысты өмір сүруіне жол ашады.

18. Жануарлардың тәжірибесі

Тәжірибе тек адамға тән қасиет емес, жануарлар да оны игереді. Мысалы, мысық алғаш рет аң аулаған кезде сәтсіздікке ұшырап, әр қателігінен сабақ алады. Бұл оның әрбір жаңа әрекетте бұрынғы қателіктерін түзетуіне көмектеседі. Иттер де тәжірибеге негізделген үйрену қабілеттерін көрсетеді. Мысалы, допты әкелуді олар бірнеше рет қайталағаннан кейін ғана толық меңгереді. Мұндай қайталау әрекеттері олардың миындағы нейрондардың байланысты күшейтіп, жеке дағдылардың қалыптасуына әкеледі. Осылайша, тәжірибе барлық тіршілік иелерінің өмір сүру стратегиясында шешуші рөл атқарады.

19. Тәжірибе – білім бастауы

Тарих бойынша, адамдар ежелден-ақ өз тәжірибелерін жинақтап, бір-біріне үйреткен. Мысалы, біздің ата-бабаларымыз алғашқы құрал-саймандарын жасап, оларды қолдану арқылы өзінің өмір сүру дағдыларын жетілдірген. Кейінірек, ауыл шаруашылығы мен қолөнер саласында жинақталған тәжірибе қоғамдық дамудың негізіне айналды. Орта ғасырларда шеберлер өздерінің қолөнер бұйымдары арқылы тәжірибе мен білімдің маңыздылығын көрсетті. Қазіргі таңда, ғылым мен техника саласында жылдам өзгерістер орын алып, тәжірибенің маңызы одан әрі арта түсуде. Мұндай үздіксіз тәжірибе алмастыру адамзат қоғамының алға басуына серпін береді.

20. Қорытынды: Тәжірибе – өмірдің маңызды бөлігі

Балалардың өмірінде тәжірибе олардың дамуы мен өсуіне жол ашады. Қателіктер мен табыстар оларды сенімді зерттеуші болуға тәрбиелейді және үнемі жаңа нәрселерді үйренуге ынталандырады. Бұл процесстің арқасында олар қоршаған ортаны түсінуді, өзіне сенуді және өмірлік қиындықтарды жеңуді меңгереді. Осындай тәжірибе арқылы бала болашақта өзін толыққанды тұлға ретінде қалыптастырады.

Дереккөздер

Иванов И.И., "Психология и обучение", Москва, 2019

Петрова А.А., "Детское развитие и обучение", Санкт-Петербург, 2021

Сидоров В.В., "Теория и практика эксперимента", Новосибирск, 2018

Научно-исследовательский институт развития образования, "Отчёт 2023 года", Алматы

Козлова Л.Е., "Образовательные методики в начальной школе", Казань, 2020

Аристотель. Этика Никомахова. – Москва, 1958.

Петрова Л.И. Психология развития детей. – Санкт-Петербург, 2010.

Иванов С.В. Биология поведения животных. – Киев, 2005.

Смирнов А.А. История развития человеческого общества. – Москва, 2001.

Жұмабаев Б. Тәрбие және оның психологиясы. – Алматы, 2015.