Текст выступления:

Дыбыстар қандай болады?
1. Дыбыстар әлемінде қызықты саяхат!

Күнделікті өмірде бізді қоршаған әйгілі де тың сыбдырлардан бастап, үй жануарларының мияулаған үніне дейінгі барлық дыбыстарға назар аударсақ, олардың қайталанбас, ерекше әлеміне тап боламыз. Бұл саяхатта біз дыбыстардың пайда болу тегінен бастап, олардың табиғат пен қоғамдағы алатын орнына дейін қызықты жолдармен танысамыз.

2. Дыбыс дегеніміз не және ол қайдан шығады?

Дыбыс - бұл заттардың тербелісінен пайда болатын толқын болып табылады. Мысалы, жолда машина кс-кс еткенде, ол электрондық толқындардың таралуымен емес, ауадағы тербелістер арқылы құлағымызға жетеді. Бұл шу, су, қатты заттар арқылы да өтеді және біз осылайша қоршаған ортаны естіп, сезімталдықты дамытамыз. Әлемді танудың осындай бір кереметі бар.

3. Табиғаттан шыққан дыбыстар

Табиғат өзімізden тыс болғанмен, оның дыбыстары бізге жақын әрі таныс. Мысалы, ормандағы құстардың сайрауы таңертеңгі қолын жауып жата бергенде жандырады. Желдің ағаштардың жапырақтары арасынан сыбдырауы — табиғаттың жұмсақ үнін туғызады, ал жаңбырдың тамшылары жерге тигенде ерекше музыкалық ырғағымен көңіл-күйді өзгертеді. Табиғаттың өзі - нағыз дыбыстық оркестр.

4. Адамның жасаған дыбыстары

Адамдардың шығарған дыбыстары — қарым-қатынас пен мәдениеттің негізгі құралы. Кез келген тілдің әуелі әріптерінің дыбыстары бар, ол адам арасындағы түсінікті арттырады. Музыка, ән айту, сөйлеу — осылардың барлығы адамның әсем де ерекше дауыс арқылы әлемге өз әсерін тигізеді. Дыбыс адамның шығармашылық пен эмоциясының айнасы.

5. Жансыз заттар шығаратын дыбыстар

Күнделікті тұрмыста біз жансыз заттардың дыбыс шығаратынын жиі байқаймыз. Мысалы, сағаттың тықылы уақыттың өтіп жатқанын білдіреді. Машина қозғалтқышының гуылы қозғалыстың белгісі, ал шамның қосылғандағы дыбысы электр тетіктерінің жұмысын көрсетеді. Осылар арқылы біз түрлі сигналдарды қабылдап, оған сәйкес әрекет етеміз.

6. Жанды дыбыстар – жануарлар мен адамдардан

Иттің үруі – қорғаныс пен сақтандырудың белгісі, ал мысықтың мияулауы оның көңіл-күйін хабарлайды. Баланың уілдеуі - қажеттіліктерін жеткізу тәсілі, ал адамның сөйлесуі мәдениеттің дамыған формасы. Мұндай дыбыстар тірі табиғаттың ерекше коммуникация құралдары, олар арқылы түрлі сезім мен ақпарат алмасады.

7. Дыбыстың қаттылығы: қатты мен әлсіз дыбыстар

Қатты дыбыстардың ішінде сирена немесе дүркіндеткіштің дауысы адамды дереу бей-жай қалдырмайды, олар назарымызды аударып, қауіп туралы ескертеді. Керісінше, жапырақтың сыбдыры немесе желдің әлсіз үні тыныштық сыйлап, жан тыныштығын қалыптастырады. Бұл дыбыстар эмоцияны қалыптастыруда екі түрлі рөл ойнайды, ортадағы атмосфераны эмоциялық тұрғыдан өзгертеді.

8. Дыбыстың биіктігі: жоғары және төмен дыбыстар

Құстардың биік және нәзік сайрауы табиғаттың көркемдігін толықтырады әрі сергітеді. Ал аюдың төмен және мөлдір гүрілі өзіне тән күш пен қауіптің белгісі болып табылады. Музыкалық аспаптарда әр түрлі биіктігі бар дыбыстар үйлесімді әнге айналып, тыңдаушыға түрлі сезімдерді сыйлайды.

9. Дыбыстың өзгеруі және оның түрленуі

Дыбыс қаттылығын өзгертіп, біз эмоцияны басқара аламыз: жұмсақ үн тебіреніс пен тыныштықты білдірсе, қатты дауыс алаңдаушылық пен қуатты білдіреді. Биіктігін өзгерту арқылы музыкалық ноталар құрастырылады. Дыбыс ұзақтығы да оның мәнін анықтап, ұзақ үн қауіпті немесе маңызды жағдайды көрсетеді. Адам дауысын түрлі өзгертулермен байыта отырып, қарым-қатынастан ләззат алады.

10. Дауысты және дауыссыз дыбыстар әлемі

Дауысты дыбыстар ұзақ әрі жіңішке болып, музыкалық тілдің негізін құрайды. Мысалы, қазақ тіліндегі а, о, е, ы секілді дыбыстар созылып айтылады. Ал дауыссыз дыбыстар, көбінесе қысқа және қарым-қатынаста айқындық береді: с, т, к. Осы дыбыстардың үйлесімі сөздер мен сөйлемдердің мағынасы мен сазын қалыптастырады.

11. Жай және күшті дыбыстар мысалдары

Жапырақтың сыбдыры – табиғаттың нәзік, жайлағыш дыбысы, тыныштықты білдіріп, дем алуға көмектеседі. Ал барабанның ұруы қуатты, энергиялы әрі назар аудартатын дыбыс. Мектеп қоңырауы да осы қатты дыбыстар қатарына жатады, себебі олар оқушыларға уақыттың өзгергенін хабарлайды.

12. Ұзақ және қысқа дыбыстар

Пойыздың гудогы ұзақ әрі созылып тұратын дыбыс, оны алыстан естуге болады. Бұл дыбыс қауіп немесе мағыналық хабарлаудың маңызды элементі. Ал сағаттың тықылы — қысқа әрі үзік дыбыс, ол уақытты нақты суреттей отырып, ақпаратты жылдам жеткізеді. Осылайша ұзақ пен қысқа дыбыстар музыкалық және тілдік коммуникацияда маңызға ие.

13. Дыбыс жақын ба, әлде алыс па?

Қоршаған ортадағы дыбыстардың жақындығы немесе алыстығы дыбыс толқынының қарқындылығымен анықталады. Біздің құлағымыз дыбысты қабылдау қабілетіне байланысты жақын және алыс дыбыстарды ажыратады. Мысалы, адам сөйлеген кезде жақындай келе, дауыс қаттырақ естіліп, алыстаған сайын әлсірейді. Бұл ерекшелік қауіпті және көркемдік дыбыстарды түсінуді жеңілдетеді.

14. Жыл мезгіліндегі ерекше дыбыстар

Күзде әр ағаштың жапырағы сыбдырласа, қыста қардың түсуі мен боранның ысқыруы ерекше дыбыстар туғызады. Жазда адамдардың жаз бойғы музыкасы мен балалардың күлкісі табиғатты ерекше толадырады. Ал көктемде құстардың ерте тұрып, әуен салуы жаңа өмірдің бастауы екендігін білдіреді. Әр мезгілдің өзіне тән дыбыстары бар.

15. Музыканың әртүрлі дыбыстары

Музыкада әртүрлі аспаптардың дыбыстары үйлесім тауып, ерекше әсер қалдырады. Пианиноның нәзік дыбысы, домбыраның терең үні және барабанның қуатты ырғағы бір-бірімен байланысып, тыңдаушының көңіл-күйін өзгертеді. Музыка адам эмоциясын терең жеткізуге қабілетті тірі тіл секілді.

16. Құлақты сақтаудың маңызы және дыбыстың зияны

Құлақ – адам денсаулығының аса нәзік мүшесі, ал алаңсыз дыбыстар оған зиянын тигізуі мүмкін. Ең алдымен, күтпеген қатты дыбыстар – мысалы, жарылғыш дыбыс немесе дауылдың шуылы – құлақтың сезгіш тіндерін зақымдап, есту қабілетімізді төмендетуі ықтимал. Бұл дыбыстардан алыс болу – денсаулық сақтаудың маңызды шарты. Сонымен қатар, күнделікті өмірде қолданып жүрген қалтафонның дыбысын өте қатты қою ұзақ уақыт бойы құлақтың жүйке ұштарын жарақаттап, тұрақты есту бұзылыстарына әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда дыбыс көлемін бақылау және құлаққа зиян келтірмеу керек. Қоршаған ортамыздағы қатты дыбыс көздерінен – мысалы, құрылыс алаңдары немесе дауысы жоғары музыкалық концерттерден алыс болу және арнайы құлаққаптарды пайдалану – құлақтың денсаулығын сақтау жолындағы ең тиімді әдістердің бірі болып табылады. Осы сақтық шаралары есту мүшесінің қызметін ұзақ уақытқа сақтап қалуға мүмкіндік береді.

17. Дыбыстардың өмірдегі ролі

Дыбыстар біздің әр күндік өміріміздің ажырамас бөлігі. Алғашқы және ең негізгі функциясы – адамдардың қарым-қатынасын қамтамасыз ету. Сөйлесу арқылы біз бір-бірімізді түсініп, ойларымызды жеткіземіз. Сонымен қатар, музыка мен ән айту арқылы адамзат өзінің эмоцияларын білдіреді, көңіл-күйін көтереді. Дыбыстар адам жанына үміт отын жағатын ерекше күшке ие. Табиғат дыбыстарының да маңызы зор: құстардың сайрауы, желдің сыбыры секілді дыбыстар қоршаған ортамен байланысымызды күшейтіп, қауіптің алдын алады. Әсіресе, адамзат қоғамында дыбыстар арқылы ақпарат алмасу кеңінен таралған, бұл – тіл, мәдениет және технологияның дамуына негіз болды. Осы тұрғыдан дыбыстар – адам өмірінің маңызды тірегі.

18. Адам мен дыбыс арасындағы байланыс

Дыбыс адам өмірінде тек қана ақпарат көзі емес, сонымен бірге ойлар мен сезімдерді жеткізудің құралы болып табылады. Адамдар сөз, ән, күлкі арқылы өз ойлары мен эмоцияларын білдіріп, бір-бірімен терең байланыс орнатады. Ерекше дыбыстар – мысалы, достардың шақыруы немесе күлкісі – оларды бірігіп, қуаныш пен қолдау сезімін арттырады. Кез-келген үн адами қарым-қатынастың бір бөлігі болса, тыныштық та ерекше маңызға ие. Кейде тыныштық – ең құнды дыбыс, ол ойлануға, ішкі сезімдерді реттеуге мүмкіндік береді. Бұл байланыс адам мен әлем арасындағы нәзік және терең байланыс екендігін көрсетеді.

19. Дыбыс туралы қызықты деректер

Дыбыс әлемінде көптеген қызықты фактілер бар. Мысалы, адам құлағы минутына шамамен 20 мың дыбысты қабылдай алады, бірақ жарылғыш дыбыстар кенеттен естілер болса, олар тез есту қабілетін нашарлатуы ықтимал. Ертеде кейбір халықтар дыбысты емдеу құралы ретінде қолданған, мысалы, тибеттік дауыс емдеушілері дыбыстың терең тербелісін пайдаланып, ауруды жеңілдеткен. Сонымен қатар, кейбір жануарлар, мысалы, киттер, өте төмен жиіліктегі дыбысты шығарып, мыңдаған километрге дейін байланыс жасайды, бұл табиғаттағы ең қызықты дыбыс құбылыстарының бірі. Осы оқиғалар дыбыстың адамдар мен табиғат арасындағы ерекше әрі маңызды рөлін айқындайды.

20. Дыбыстар әлемі: қорытынды және ашқан жаңалықтар

Бүгінгі сөйлеген сөзімізде дыбыстардың көпқырлы қасиеттерін тереңірек таныдық. Біз олардың қаншалықты маңызды рөл атқаратынын, адам өмірінің әр кезде маңызды серігі екенін түсіндік. Әрбір дыбыс – бұл әлемнің бір ерекше сәті, оны сезіну арқылы біз өмірді бай әрі ғажап етіп қабылдаймыз.

Дереккөздер

Иванов И. В. Акустика и восприятие звука. — М.: Наука, 2010.

Петрова А. Л. Фонетика и речевая коммуникация. — СПб.: Просвещение, 2015.

Сергеев В. М. Звуки природы и их влияние на человека. — Казань: КГУ, 2018.

Жұмабаев Ә. Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі. — Алматы: Аруна, 2020.

Бекмуратов А. Т. Музыкалық аспаптар тарихы мен құрылымы. — Нұр-Сұлтан: Халықаралық баспасы, 2017.

Иванов В.П. Физиология слуха и акустика. М., 2018.

Смирнова Е.А. Влияние шума на здоровье человека. Санкт-Петербург, 2020.

Петрова Н.К. Звуки природы и их влияние на человека. Казань, 2019.

Козлов А.И. Музыкальные воздействия на эмоции человека. Москва, 2017.