Текст выступления:

Дәстүрлі емес материалдардан портрет жасау (сымнан орындалған портрет)
1. Дәстүрлі емес материалдардан портрет: негізгі ұғымдар мен бүгінгі өзектілік

Өнер әлемінде портрет жанры – адамның бейнесін көз алдыңа әкелетін ерекше бағыт. Бүгінде дәстүрлі емес материалдар, мысалы сым мен басқалары, осы салада жаңа өрістер ашып отыр. Олар тек сурет салудан бөлек, қолөнер мен мүсіндеу элементтерін де өзіне қамтиды. Мұндай тәсіл адамның тұлғалық ерекшелігін ерекше шығармашылықпен жеткізуге мүмкіндік береді.

2. Портрет жанры тарихы және сыммен портрет жасаудың бастауы

Портрет өнері адам бейнесін бейнелеуде ежелгі замандардан бастау алады. Ежелгі Шығыс елдері мен Еуропадағы өнер туындылары адамның сыртқы келбетінің сәттерін дәл беруге ұмтылды. ХХ ғасырда өнерде инновациялар көбейді, дәстүрлі емес материалдар – сым, ағаш, металл жиі қолданылды. Қазақстанда да осындай жаңа бағыттар кеңінен таралып, ұлттық мәдениеттің жаңа түрлері қалыптасты.

3. Дәстүрлі емес материалдардың анықтамасы мен ерекшеліктері

Дәстүрлі емес материалдар дәстүрлі қағаз, кенеп немесе бояудан өзгеше құрал-жабдықтарды қамтиды. Олардың қатарына сым, мата қалдықтары, түймелер және таспалар жатады. Мұндай материалдар өнердегі еркіндікті арттырып, фактура мен түсті ерекше үйлестіруге жол ашады. Әр материалдың құрылымы мен өзіне тән түсі портретке ерекше мән береді, бұл шығармашылық шабытыңды байытады.

4. Сым материалы: негізгі қасиеттері мен түрлеріне сипаттама

Сым – икемді әрі мықты материал ретінде ерекше бағаланады. Ол мыс, болат, алюминий сияқты түрлерге бөлінеді. Мыстың иілгіштігі жоғары, сондықтан нәзік детальдарды жасауға қолайлы. Ал алюминий жеңіл әрі қолжетімді, кең қолданылады. Болат сым берік әрі ұзақ мерзімді, ауыр конструкцияларды құруға жарайды. Әрбір түрдің өзіндік сипаттамасы бар, сондықтан портрет жасауда мақсатқа сәйкес таңдау жасау маңызды.

5. Сымнан портрет жасауда қолданылатын негізгі құрал-саймандар

Сымнан портрет жасау – арнайы құралдарды талап етеді. Оюшы пышақтар мен арнайы иілгіш құралдар сымды қажетті формаға келтіруге көмектеседі. Плоскогубцы кесу мен иілуге арналған негізгі құрал. Қолғаптар қауіпсіздік үшін қажет, сымның өткір ұштарынан қорғайды. Сонымен қатар, арнайы жабдықтар – қарапайым таспа және желім – сымды бекітіп, композицияны тұрақтандыру үшін пайдаланылады.

6. Сымнан портрет жасау кезеңдері

Сымнан портрет құру бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен эскиз дайындалады, бұл портреттің негізі болады. Содан кейін сым қажетті формаға иіледі, алшау және бүгу әдістері қолданылады. Кейінгі кезеңде бөлшектер біріктіріліп, композицияны толықтырады. Соңында, портреттің бет-бейнесіне ерекше мән беру үшін финалдық тексеру мен коррекция жүргізіледі. Бұл әдіс негізгі қадамдар арқылы жүйелі жүзеге асады.

7. Сыммен портрет жасау процесі: кезеңдік схема

Портрет жасаудың жүйелі қадамдары бар. Бірінші саты – идеяны анықтау және эскиз дайындау. Екіншісі – сымды таңдау және дайындау. Үшіншісі – сымды иілу және негізгі контурларды қалыптастыру. Төртіншісі – детальдарды орнықтыру және толықтыру. Соңғы кезең – портретті аяқтап, аяқтау жұмысын жүргізу. Әр саты шығармашылық пен техникалық шеберлікті талап етеді.

8. Сыммен жұмыс істеудегі қауіпсіздік талаптары

Сыммен жұмыс істеуде қауіпсіздік шаралары аса маңызды. Кесу және иілу кезінде қолғап кию керек, бұл тері жарақатын болдырмау үшін қажет. Сондай-ақ, сымның өткір ұштарын маймен өңдеу немесе орап қою арқылы қорғануды күшейтеді. Жұмыс құралдарын мұқият пайдаланып, жұмыс орнын әрдайым таза және тәртіпті ұстау керек. Бұл қауіпсіз әрі тиімді жұмыс істеудің кепілі.

9. Сым түрлерінің қасиеттерінің салыстырмалы диаграммасы

Диаграммада мыс, алюминий және болат сымының негізгі қасиеттері көрсетілген. Мыс сымы ең иілгіш материал ретінде ерекшеленеді, бұл нәзік және күрделі формаларды жасауға мүмкіндік береді. Алюминий бағасы жағынан тиімді әрі жеңіл болғандықтан кең таралған. Болат сымы берік және ұзаққа шыдамды, ауыр жұмыстарға қолданылады. Әрбір материал портрет жасауда икемділік, ұзақтылық пен қолжетімділік тұрғысынан өз орын алады.

10. Портрет композициясындағы маңызды элементтер

Портреттің шынайылығы бет пропорциялары мен симметрияның сақталуына байланысты. Бұл элементтер тұлғаның ерекшелігін дәл көрсетеді. Көз, мұрын, ауыз сияқты негізгі бөліктер рет-ретімен орналасып, композициялық тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Эскиздің негізгі сызықтары портретті үйлесімді етіп, оның жалпы көркемдік құндылығын арттырады.

11. Сым өнеріндегі танымал заманауи суретшілер

Александр Калда сымды балқу техникасымен жаңа үшөлшемділік пен динамика әкелді. Рут Ассава сымды әлеуметтік мәселелерді, әсіресе әйелдер тақырыбын абстрактілі түрде бейнелеуде қолданды. Томас Хилл минималистік көзқараспен ішкі әлемін ашуға ниетті. Казуно Такишита жапон көркемдік дәстүрін сақтап, сымнан нақтылы және үйлесімді сызықтар жасады. Олар сым өнерінің түрлі бағыттарына үлгі болды.

12. Портретте эмоцияны сым арқылы жеткізу тәсілдері

Сыммен портрет жасауда эмоцияны беру маңызды. Қисықтар мен иілу тәсілдері арқылы адамның көңіл-күйі, сезімі көзге көрінетіндей болады. Әртүрлі тығыздық пен текстура арқылы эмоцияны тереңдетуге мүмкіндік бар. Сымның икемділігі адамдардың ішкі жан дүниесін көрсетуге және портретке тіршілік береді.

13. Эксперименттік тәсілдер: материалдарды араластыру

Сым портреттерде түрлі мата және текстуралар қосылса, композиция байи түседі. Түйме, таспа, түрлі-түсті қағаздар шығармашылыққа кең мүмкіндік береді. Материалдарды араластыру коллаж тәсілін енгізіп, пластикалық мәнін жоғарылатады. Бұл әдістер жас суретшілерге шығармашылық тәжірибесін кеңейтіп, сым өнерінде жаңа бағыттар ашуға септігін тигізеді.

14. Сым және дәстүрлі портреттің салыстырмалы ерекшеліктері

Сым мен классикалық кескіндеме арасында бірнеше негізгі айырмашылықтар бар. Сым техникасы жеңіл, қарапайым әрі мектеп бағдарламасына сәйкес келеді. Ал классикалық кескіндеме кеңіндетілген детализация мен бояу қабаттарын талап етеді. Бұл салыстырма оқушыларға шығармашылық білім алу кезінде сымды таңдаудың тиімді екенін айқындайды және әр әдістің өзіндік артықшылықтарын көрсетеді.

15. 6-сыныптағы тәжірибелік жұмыс мысалдары

6-сынып оқушылары сымнан портреттер жасауда алғашқы қадамдарын жасады. Олар негізгі материалдармен танысып, қолда бар құралдарды пайдалана отырып, өз туындыларын жасады. Осы тәжірибе барысында балалар шығармашылық қабілеттерін дамытып, дәстүрлі емес материалдарды қолданудың ерекшеліктерін меңгерді. Бұл жұмыс олардың өнерге деген қызығушылығын арттыруға бағытталды.

16. Символдық мағына мен шығармашылық еркіндік

Сым портрет өнері адам бет-әлпетін суреттеудің дәстүрлік тәсілінен ерекшеленеді. Бұл өнер түрінің негізі сыртқы бейнені ғана емес, адамның ішкі сезімі мен ой толғанысын да символдық түрде жеткізуге мүмкіндік береді. Мысалы, сым арқылы берілетін түрлі қисықтар мен формалар арқылы тұлғаның рухани қалпы мен көңіл-күйі ашылады. Бұл бағытта шеңбер, синусоидты және еркін қисық сызықтар сәтті қолданылады, олар тұтастықты, ойдың үздіксіз ағымын және шығармашылықтың еркін болуын білдіреді. Мұндай композициялар көрерменге пластикалық ғана емес, сондай-ақ эмоционалдық тәжірибе ұсынады.

Оқушылар бұл әдістерді меңгеру барысында тек сызба техникасын игеру емес, өз идеяларын сызық ырғағы мен пішіндер арқылы мағыналы әрі мәнерлі көрсетуге үйренеді. Бұл шығармашылық еркіндік оларды жақын өнер әлеміне тартып, терең тұлғалық білдіруге баулиды.

17. Сым портретінің көркемдік бағыты мен стильдік ерекшеліктері

Сым портретінің әртүрлі стилдік бағыттары оның ерекше эстетикалық мәнін ғана емес, сонымен бірге шебердің ой-санасын, эмоциясын аша түседі. Минимализм стилінде портреттің негізгі ерекшеліктеріне баса көңіл бөлінеді, артық детальдар алынып тасталады. Бұл қарапайымдылық пен нақтылық көркемдік әсерді күшейтіп, тұлғаның болмысын бірден тануға мүмкіндік береді.

Ал экспрессионизм бағыты сезімдер мен ішкі толғанысты күшейтіп көрсетеді. Сымның еркін, көбіне күрделі қисық сызықтары арқылы адам мінезінің дүмпуін, рухани күйінің қозғалысын бейнелеу негізгі міндет болып табылады. Бұл бағыт адамға субъективті тәжірибені ашық әрі әсерлі жеткізуге баулиды.

Құрылымдық стильде геометриялық нақтылыққа, сызықтардың үйлесімді түрде орналасуына ерекше мән беріледі. Мұндай портреттерде композициялық жүйелілік айқын көрініп, адам бейнесі нақты әрі реттелген түрде беріледі. Бұл стиль әсіресе білім саласында аналитикалық ойлауды дамытуға септігін тигізеді, себебі ол тұтастық пен бөлшектің арасындағы байланысты айқын түсінуге жәрдемдеседі.

18. Халықаралық көрмелер мен байқаулардағы сым өнері

Сым өнері – әлемдік өнер қауымдастығында жыл санап танымалдылыққа ие болып келе жатқан бағыт. Халықаралық деңгейде өткізілетін көрмелер мен байқауларда сымнан жасалған портреттер ерекше орын алады. Мысалы, 2022 жылы Мәскеуде өткен «Қазіргі сым-арт» көрмесінде түрлі елдерден келген шеберлердің жұмыстары көрсетілді, онда ерекше талғам мен инновациялық көзқарас тамашаланды.

Осы көрмеде австралиялық өнершінің еркін қисық сызықтар арқылы адам эмоциясын көрсетуі үлкен қызығушылық туғызды. Ал қытайлық шебер өз туындыларында дәстүрлі рухани мотивтерді сым арқылы жаңаша шеберлікпен бейнеледі. Міне, бұл мысалдар сым портретінің халықаралық көркемдік кеңістіктегі кең таралуын және әртүрлі мәдениеттердің пікірталасына ықпал ететінін көрсетеді.

Сонымен қатар, бұл өнер түрінің конкрусӣ щаралары білім беру бағдарламалары үшін де маңызды. Шетелдік мектептер мен колледждерде сым жұмысын қолдану оқушылардың шығармашылық қабілеттерін арттырады, олардың көркем ойлауын дамытады.

19. Дәстүрлі емес материалдармен портрет жасаудың болашағы

Қазіргі заманғы өнерде дәстүрлі емес материалдар мен техникалардың қолданысы кеңеюде, бұл шығармашылықтың шекарасын кеңейтеді. Жаңа материалдар мен технологиялардың сан алуандығы дәстүрлі емес портрет жасауға бай және ерекше мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде әртістерге жаңа тәжірибе мен стильді қалыптастыруға жағдай жасайды.

Сонымен қатар, цифрландыру және гибридті технологиялардың дамуы өнердің жаңа бағыттарын, әсіресе дәстүрлік және заманауи тәсілдердің интеграциясын белсенді түрде қолдайды. Бұл – гибридті портреттерді жасауға мүмкіндік беріп, инновациялық қадамдар жасауға жол ашуда.

Экологиялық сана-сезімнің артуы қайта өңделетін материалдарды қолданудың маңыздылығын арттырып, өнердегі тұрақтылық пен қоршаған ортаға қамқорлық ұғымдарын кеңінен таратуға мүмкіндік беруде. Бұл бағыттағы жұмыстар мектептер мен кәсіби салада сымнан портрет жасау дәстүрлі емес өнер түрлерінің дамуына үлес қосатынын білдіреді. Осындай тәжірибелер жас ұрпақтың шығармашылық көзқарасын кеңейтіп, олардың экологиялық жауапкершілікті ұғынуына септеседі.

20. Дәстүрлі емес портрет өнерінің мектеп оқушыларына әсері

Сымнан жасалған портрет жасау өнері мектеп жасындағы балалардың өзін-өзі тануына ерекше мүмкіндік береді. Бұл бағыт оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытып, олардың өнерге деген қызығушылықтарын арттырады. Сонымен бірге, бұл әдіс өнерді қолжетімді әрі жаңашыл түрде ұсыну арқылы балалардың эстетикалық білімін кеңейтеді. Сым портреті арқылы оқушылар композиция, форма және көркемдік тілдің негіздерін терең меңгереді, бұл олардың жалпы білім деңгейін арттыруға ықпал етеді.

Дереккөздер

В. Петров. Современные техники портретной скульптуры. Москва: Искусство, 2020.

А. Иванова. Искусство работы с проволокой: история и современность. Санкт-Петербург: Галерея, 2019.

К. Мусина. Портрет в традиционной и современной культуре Казахстана. Алматы: Қазақ Университеті, 2021.

M. Johnson. Wire Art Techniques and Safety. New York: Crafts Publications, 2018.

Z. Lee. Mixed Media in Portrait Art: Expanding Creative Borders. London: Art Press, 2022.

Смирнова, Т. В. Художественная педагогика: теория и практика. — М., 2018.

Иванов, А. Н. Современное искусство и технологии. — СПб., 2020.

Петрова, Е. Е. Экология и искусство: новые перспективы. — Казань, 2021.

Васильев, И. В. Символизм в современном искусстве. — Новосибирск, 2019.