Текст выступления:

Қазақтың кәсіби музыкасы. Дәстүрлі күйшілік өнер
1. Қазақ кәсіби музыкасы мен дәстүрлі күйшілік өнерге жалпы көзқарас

Қазақ музыкасы тек әуен емес, ол — біздің рухани және мәдени мұрамыздың негізі. Бұл өнер біздің халықтың жаны мен тарихын, сезімі мен көзқарасын бейнелейді. Музыка арқылы ұрпақтан ұрпаққа берілген ұлттық кодымыз бен мәдениетіміз сақталады және дамиды.

2. Кәсіби музыка мен күй өнерінің тарихи және мәдени негіздері

Қазақтың кәсіби музыкасы ХІХ ғасырда айқын дамуға ие болды. Күйшілік - ғасырлар бойы қазақ ұлттық мәдениетін сақтау мен жетілдірудің құралы болды. Осы дәстүрлі өнер арқылы қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, рухани әлемі мен өмір салты бейнеленіп, ұлттың дара мәдениеті қалыптасты.

3. Қазақ кәсіби музыкасының негізгі ерекшеліктері

Қазақ композиторлары музыкалық білімнің өсуімен жаңа жанрлар мен формаларды енгізді, дәстүр мен жаңашылдықты үйлестіре білді. Еуропалық классикалық музыка элементтері қазақ музыкасына сіңіріліп, опера, симфония мен хор сияқты шығармалардың пайда болуына жол берді. Сонымен қатар, ұлттық аспаптар мен халықтық мотивтер кәсіби орындау шеберлігі арқасында ерекше музыкалық стиль мен дәм қалыптастырды.

4. Дәстүрлі күйшілік өнердің тарихи бастауы

Күйшілік өнерінің тамыры тереңде жатыр. Мысалы, XIX ғасырда Қобыланды батырдың ерлігін әуен арқылы суреттеген күйлер пайда болды. Бұл күйлер халықтың ерлік дәстүрлерін құрметтей отырып, ұлттық идеологияны нығайтты. Сонымен қатар, күй өнері халықтың ойы мен тағдырын бейнелейтін ерекше жанр ретінде дамыды.

5. Күйлердің тақырыптық түрлері мен мазмұны

Күйлер әртүрлі тақырыпта жасалады. Тарихи күйлер батырлар мен ұлы оқиғаларды дәріптеп, халықтың ерлік рухын көрсетеді. Тұрмыстық күйлер күнделікті өмірдегі сезім мен жағдайларды әсем әуенмен жеткізеді. Әлеуметтік күйлер қоғамдағы өзгерістер мен халық мұңын музыка арқылы білдіреді. Аңыздық күйлер халық ертегілері мен аңыздарын әуелетіп, ұлттық рухани мұраны жалғастырады.

6. Күйшілік мектептер және көрнекті өкілдері

Қазақтың үш ірі күйшілік мектебі — Қарагөздік, Қостанайлық және Арқалық мектептерінің әрқайсысы өзіндік орындау мәнерін қалыптастырды. Мысалы, Құрманғазы Сағырбайұлының Қостанайлық мектебі ерекше экспрессия мен техникалық жетікшілікпен ерекшеленеді. Әр мектептің өкілдері қазақ күйшілік өнерінің түрлі реңктерін айшықтап көрсетті, бұл дәстүрдің түрлі шоғырларын танытты.

7. Қазақ ұлттық аспаптарының таралуы (пайыздық көрсеткіштер)

Домбыра қазақ музыкасының негізгі аспабы ретінде ерекше қадірленеді және әр өңірде өзіндік стильдер қалыптасқан. Бұл аспап ұлттық музыканың өзегін құрайды. Басқа аспаптар, мысалы, қобыз, сырнай, шанағай аймақтық дәстүрлер мен жанрлардың байлығын көрсетеді, бұл қазақ мәдениетін әртараптандырады.

8. Құрманғазы Сағырбайұлы – күй өнерінің ірі тұлғасы

Құрманғазы қазақ күйшілік өнерінің ең көрнекті ұлы тұлғаларының бірі. Оның күйлері халқымыздың махаббаты мен қайғысы, ерлігі мен өнегесін бейнелейді. Құрманғазының жетістігі оның терең лирикалық әрі эпикалық идеясында, ұлттық музыканың көкжиегін кеңейткендігімен ерекшеленеді.

9. Күй құрылымы мен табиғаты

Күй әдетте кіріспеден басталады, одан кейін негізгі тақырыптық әуен орын алады, соңында қорытынды бар. Бұл құрылым музыкалық оқиғаның дәйектілігін қамтамасыз етеді. Қайталанатын мотивтермен тақырыптық өңделу күйлердің музыкалық бірлігін нығайтады. Ырғақ пен тембрдің ерекшеліктері орындау тәсілдерімен бірге күйдің эмоционалдық әсерін тебірентеді.

10. Дәулеткерей Шығайұлы: поэтикалық күйлердің шебері

Дәулеткерей Шығайұлы поэтикалық күйлердің айрықша шебері. Оның шығармалары терең лиризм мен философиялық мазмұнға ие. Бұл күйлер халықтың тағдыры мен сезімін бейнелеп, музыка арқылы адам жанын терең шабыттандырады. Дәулеткерейдің күйлері қазақ музыкасының алтын қорын байытты және дәстүрлі күй өнерінің дамуына зор үлес қосты.

11. Тәттімбет Қазанғапұлы – Арқа мектебінің көрнекті күйшісі

Тәттімбет Қазанғапұлының күйлері философиялық тереңдік пен эпикалық ерлік образдарын бейнелейді. Оның музыкалық тілі халық дәстүрі мен сезімдерін ұқыпты үйлестірді. «Саржайлау», «Бестөре», «Қосбасар» атты туындылары ерекше музыкалық нақыш пен тәрбиелік мәнге бай. Арқа күй мектебі орындауда екпін мен мәнерге ерекше мән бергендіктен, Тәттімбеттің шығармалары өзге мектептерге қарағанда ерекше ерекшеленді.

12. Дина Нұрпейісова – күй анасы

Дина Нұрпейісова қазақ әйелдері арасында күй өнерін дамытқан алғашқы орындаушы әрі композиторлардың бірі. Оның репертуарында 300-ден астам күй бар. «Науысқы», «Бұлбұл», «Әсем қоңыр» сияқты туындылары қазақ ұлттық өнерінің алтын қорына айналды. Дина Нұрпейісованың шығармашылығы күйдің дамуына үлкен серпін берді және ұлттық мәдениетті ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге зор үлес қосты.

13. Кәсіби қазақ музыкасының заманауи өкілдері

Қазіргі қазақ кәсіби музыкасы дәстүр мен жаңашылдықты үйлестіріп дамып келеді. Заманауи композиторлар ұлттық фольклор элементтерін жаңа жанрлармен біріктіріп, музыка әлемінде өзіндік ерекше орын алып отыр. Бұл үрдіс қазақ музыкасының халықаралық ареналарда танылуына үлкен мүмкіндік береді.

14. Кәсіби музыка жанрлары мен шығармалар саны

Қазақ кәсіби музыкасы түрлі жанрларда бай репертуарға ие, оның ішінде опера, симфония, камерлік музыка және балет бар. Бұл жанрлар ұлттық музыкалық қорды кеңейтіп, ұлттық классикалық музыканың дамуына ықпал етеді. Әр жанрда көптеген авторлардың шығармалары жинақталған, бұл мәдениеттің тереңдігі мен жан-жақтылығын көрсетеді.

15. Күйдің туындау және орындау кезеңдері

Дәстүрлі күйшілік өнердің қалыптасу процесі бірнеше кезеңнен тұрады: идеяның тууы, тақырыптық дамуы, композициялық құрылымы, орындау шеберлігі, шығарманың кең жұртшылыққа таралуы және музыкалық мұра ретінде сақталуы. Әр кезеңде күйшінің шеберлігі мен ұлттық рухы айқын көрінеді. Бұл үздіксіз процесс қазақ күйшілік өнерінің тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.

16. Күйдің тәрбиелік және рухани маңызы

Күй өнері қазақ халқының рухани байлығы мен адамгершілік негізін қалыптастыратын ерекше мәдени құндылықтардың бірі болып табылады. Ол адамды азаматтыққа, отанына деген сүйіспеншілік пен патриоттық сезімге тәрбиелейді, сондай-ақ сабырлылық пен төзімділік қасиеттерін арттырады. Ұлы ақын және күйші Құрманғазы Сағырбайұлының әрбір шығармасында халқымыздың тарихи тағдыры мен жан шиеленістерін байқауға болады. Күйдің тәрбиелік маңызы – оның өмірлік қиындықтар мен сынақтарға төтеп беруге септігін тигізуімен де өлшенеді. Сонымен қатар, күй қазақ халқының батыл тарихы мен терең сезімдерін бейнелеп, ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып жетеді. Бұл жан-дүниеміздің рухани жаңғыруы мен мәдениетіміздің дамуына жол ашады, ұлттық сана мен патриотизмнің ұйытқысына айналады.

17. Күйшілік дәстүрдің сабақтастығы мен мұрагерлік

Күйшілік өнері ұрпақтан-ұрпаққа ауызша және көрнекі әдістер арқылы беріліп келеді, мұның бәрі ұстаздар мен шәкірттердің берік байланысында жүзеге асады. Мысалы, әйгілі Дина Нұрпейісова мен оның шәкірттері арқылы күй мектебі дәстүрлі дәстүрлерін жоғалтпай, жаңа шығармашыл әдістермен толықтырылуда. Әрбір күйші өзінің орындау стилін сақтап қана қоймай, оған жаңашылдық элементтер енгізу арқылы ұлттық өнерді өркендетеді. Мұрагерлік бұл тәсіл ұрпақтар арасындағы байланысты күшейтіп, күй өнерінің өміршеңдігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, заманауи әлем мен музыкалық стильдерге сай, күйші шәкірттерге жеке дара стиль қалыптастыруға мүмкіндік беріледі, осылайша дәстүр мен инновацияның теңгерімі сақталады, бұл ұлттық музыканың жаңғыруына жол ашады.

18. Қазіргі мектептегі күй өнерін оқыту

Қазіргі мектептерде күй өнерін оқыту жаңа тынысымен ерекшеленеді. Мысалы, кейбір музыкалық мектептерде күйші-ұстаздардың шеберлігі мен дәстүрлі әдістері заманауи педагогикамен ұштасып, оқушыларға терең музыкалық білім береді. Мұнда күйдің мән-мағынасы мен орындаушылық стилі жан-жақты зерттеледі, музыкалық теория және практикалық сабақтар арқылы меңгеріледі. Басқа бір мысалда, мектеп бағдарламасына жаңа технологиялар енгізіліп, балаларға күйдің тарихы мен мағынасы туралы интерактивті сабақтар ұсынылады. Бұл күй өнерінің келешек ұрпаққа жеткізілуін қамтамасыз етеді, оқушылардың қызығушылығын арттырады және ұлттық рухани мәдениетті терең түсінуге мүмкіндік береді.

19. Қазақ кәсіби музыкасының жаңғыруы және жаһандану үрдістері

Қазақ музыкасы еліміздің шегінен шығып, халықаралық деңгейде танылуда. Қазіргі кәсіби оркестрлер мен жеке орындаушылар әлемдік конкурстар мен фестивальдарда лайықты марапаттарға ие болып, мемлекетіміздің мәдениетін әлемге паш етіп келеді. Музыкалық мұра цифрлық технологиялардың дамуы арқасында сақталып, электронды форматта қолжетімді болуда, бұл жаңа стильдер мен музыкалық бағыттардың пайда болуына жол ашып отыр. Сонымен қатар, баспа, радио және интернет ресурстары қазақ музыкасын кеңінен насихаттап, жаһандық мәдениетпен байланысын нығайтуда. Бұл үрдіс ұлттық өнеріміздің жаңғыруы мен халықаралық деңгейде өркендеуінің басты факторы болып табылады.

20. Қазақтың кәсіби музыкасы мен күйшілік өнерінің жарқын болашағы

Қазақтың кәсіби музыкасы мен дәстүрлі күйшілік өнері – ұлтымыздың мәдени және рухани негізін құрайтын маңызды сала. Оларды сақтап, дамытып, жас буынға насихаттау – ел мәдениетінің тұрақтылығы мен гүлденуінің кепілі саналады. Ұлт өнерінің осы екі саласының ұштасуы біздің рухани байлығымызды арттырып, мәдениетімізді әлемдік аренада лайықты деңгейге көтереді. Бұл бағыттағы еңбек пен жаңалықтар жастардың патриоттық сезімін оятып, ұлттық рухты дәріптеуге ықпал етеді.

Дереккөздер

Құрманғазы Сағырбайұлы. Қазақ күйшілік өнері. Алматы, 2015.

Нұрпейісова Дина. Қазақ музыкалық дәстүрлері. Астана, 2018.

Тарихи қазақ музыкасы: дамуы мен ерекшеліктері. ҚазМУ, 2020.

Ұлттық аспаптар және өнердің кеңеюі. Қазақ мәдениет институты, 2023.

Қазақ кәсіби музыкасының заманауи даму үрдістері. ҚР Ұлттық кітапханасы, 2022.

Асанова, Г.Ә. Қазақ күрделі музыка өнерінің тарихы. Алматы, 2018.

Жұбанова, С.М. Күйшілік дәстүрдің қазіргі қоғамдағы рөлі. ҚазҰУ басылымы, 2020.

Тұрсынов, Н.Заманауи қазақ музыкасының жаһандық контекстегі дамуы. Астана, 2022.

Сағындықова, Д.Ө. Күй сабақтастығы: мұра және инновация. ҚазМұрт, 2019.