Текст выступления:

Қазақтың кәсіби музыкасы. Дәстүрлі әншілік өнер
1. Қазақтың кәсіби музыкасы мен дәстүрлі әншілік өнеріне кіріспе

Қазақтың музыкалық өнері – ғасырлар бойы қалыптасқан рухани мұраның айнасы. Музыка қазақ халқының тіршілігінен, сезіміне, психологиясынан сыр шертеді. Бұл музыка дәстүрлі әншілік өнерімен тығыз байланыста дамып, бүгінге жетті. Қазақ өнері жастарды тәрбиелеп, ұлттың рухани байлығын арттыруда маңызды рөл атқарады.

2. Дәстүрлі әншілік өнердің бастаулары мен даму негіздері

Қазақ дәстүрлі әншілік өнерінің терең тамыры ежелгі түркі мен сақ мәдениетінен бастау алады. Бұл дәуірден келе жатқан қобыз бен домбыра аспаптары арқылы жыраулар қоғамның мәліметін тарату мен тәрбиелік тапсырмасын орындады. Рухани дәстүрлер, ру мен тайпа салт-саналары әншілік өнердің даму негізін құрады. Әншілік өнер өзара байланысты тарихи кезеңдерді, салт-дәстүрлерді, қоғамдық құндылықтарды біріктірді. Осылайша, дәстүрлі әншілік ұлттық сананың бір бөлігі ретінде қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа жетіп отыр.

3. Қазақ музыкасының негізгі бағыттары

Қазақ музыкасы үш негізгі бағытта дамыды. Біріншісі – аспаптық музыка, ол күй салу өнері арқылы ұлттық рух пен табиғатты бейнелейді. Қобыз, домбыра күйлері табиғат көріністерін әнге айналдырды.

Екінші бағыт – әншілік дәстүр, халықтың күнделікті өмірін, сезімін вокалдық өнерде білдіреді. Әр аймақтың өзіндік ерекшелігі бар, бұл түрленген вокалдық стильдерді туғызды.

Үшінші бағыт – жыршылық-жыраулық дәстүр, ол эпостық жырлар мен тарихи оқиғаларды ауызша жеткізуімен ерекшеленеді, сондай-ақ әлеуметтік тәрбиелік мәні бар музыкалық жырлау өнері ретінде дамыды.

4. Домбыраның ұлттық музыкадағы рөлі

Домбыра қазақ халқының музыкалық өмірінде ерекше орынға ие аспап. Ол арқылы күй өнері дамып, жыраушылар мен жыршылар өз ойларын, тарихты музыканың күшімен жеткізді. Домбыраның үні қазақ даласының кеңдігін, табиғатын бейнелеп, ұлттық рухтың символына айналды. Бұл аспаптың көмегімен тарихи оқиғалар, батырлық ерліктер мен тұрмыстық өмірдің көріністері музыкалық формаға түсті.

5. Жырау мен жыршының халықтағы орны

Жырау мен жыршылар – қазақ қоғамының рухани көсемдері. Олар домбыра немесе қобыздың сүйемелдеуімен эпостық жырларды орындап, тарихи шежіре мен тәрбиелік үлгілерді ұрпаққа жеткізді. Жыршылар ауызша поэзияның ырғақтары арқылы халықтың мәдениетін, салт-дәстүрін сақтап, насихаттады. Олардың шығармалары халықтың рухани және қоғамдық өмірін жырлар арқылы бейнелеп, маңызды мәліметтерді ұрпақтан ұрпаққа жеткізді.

6. Дәстүрлі ән мектептері мен олардың ерекшеліктері

Қазақтың дәстүрлі ән өнері бірнеше мектептерге бөлінеді: Арқа, Батыс Қазақстан, Жетісу. Әр мектепте вокалдық стиль мен орындаушылық ерекшеліктер айқын көрінеді. Арқа мектебі таза, жұмсақ дыбысымен танымал. Батыс Қазақстан мектебінде сөздің нақышы мен әннің бұлымдығы басым болып келеді. Жетісу мектебі күрделі мәнерлілігі мен музыкалық байлығымен ерекшеленеді. Бұл әртүрлілік қазақ ән өнерінің алуан түрлі және бай мәдениетін көрсетеді.

7. Қазақ кәсіби музыкасының дамуы кезеңдері

Қазақ кәсіби музыкасы бірнеше тарихи кезеңдерден өтті. XX ғасырдың басында мектептер мен музыкалық оқу орындары пайда болып, кәсіби музыканттар тәрбиеленді. КСРО дәуірінде музыка өнері кеңінен дамып, мемлекеттік қолдау алды. Бұл кезеңде қазақ музыкасы жаңа бағыттарға, музыкалық жанрларға байыды, өз алдына кәсіби сала ретінде қалыптасты. Сонымен бірге ұлттық музыка элементтері жаңа шығармаларда кеңінен қолданылды.

8. Құрманғазы мен Дина күй өнерінің шеберлері

Құрманғазы мен Дина – қазақ күй өнерінің аса көрнекті өкілдері. Құрманғазының күйлері өзінің эпикалық күштілігімен, ерекше мелодияларымен танылған. Ол музыкасымен халықтың батырлық рухын әндетті. Дина Қонаевқызы өзінің нәзік, лирикалық күйлері арқылы музыкалық өрнектерге жаңа бояу қосты. Екеуінің өнері қазақ күйшілік дәстүрінің қалыптасуына және дамуына маңызды үлес қосты.

9. Кәсіби музыканттардың өсу динамикасы (1920-1980)

1920 жылдан бастап кәсіби музыканттардың саны қарқынды өсіп, 1980 жылға дейін бұл өсім айтарлықтай байқалды. Мұның себебі музыканттар дайындайтын оқу орындарының пайда болуы және музыка өнеріне қоғамның қызығушылығының артуы. Бұл оқиғалар қазақ музыкасының кәсібилігін арттырып, түрлі музыкалық бағыттардың дамуына мүмкіндік берді. Осы кезеңдегі музыкалық кадрлардың көбейуі ұлттық музыканың әлем сахнасында танылуына ықпал етті.

10. Қазақтың халық композиторлары

Қазақтың ұлы халық композиторлары өздерінің шығармаларында ұлттық музыканы жаңа қорытындылармен байытты. Ықылас Дүкенұлы қобыз аспабын қолдана отырып, ұлттық рухани байлықты кеңейтті. Біржан сал айтыс пен әншілікті тоғыстырып, қазақ музыкалық өнерін көркемдік деңгейге көтерді. Ақан серінің прозалық және лирикалық әндері қазақ музыкасына романтикалық бояу сыйлады. Жаяу Мұса әлеуметтік тақырыптарды ән арқылы жеткізіп, халықтың санасына терең әсер етті.

11. Вокал өнеріндегі кәсіби даму кезеңдері

Қазақ вокал өнері дәстүрлі әншілік негізінде қалыптасып, кәсіби деңгейге көтерілді. Ұлттық әншілік стильдер біртіндеп дамып, кең ауқымда өнер көрсетуге мүмкіндік алды. Вокалдық дағдылар, техника мен орындаушылық мәнерлер жетілдірілді. Бұл үрдіс кәсіби әншілердің пайда болуына негіз болды және қазақтың әншілік дәстүрін жаңа үдерістерге енгізді.

12. Ақан сері Қорамсаұлы – қазақ ән өнерінің көрнекті өкілі

Ақан сері Қорамсаұлы – қазақ ән өнерінің аса көрнекті тұлғасы. Ол шығармаларында адам тағдыры, еркіндік идеясын жырлап, «Маңмаңгер», «Құлагер», «Көкжендет» сияқты күйлері қазақ мәдениетінің ұлы мұрасы. Ақан серінің ақындық пен сазгерлік талғамының үйлесімі орындаушылық өнерін ерекше етті, ұлттық музыканың түпкі ерекшеліктерін сақтап қалуға үлес қосты. Оның мұрасы бүгінгі қазақ халық әншілігі мен кәсіби музыканың дамуына зор ықпалын тигізуде.

13. Дәстүрлі әндердегі тәрбиелік құндылықтар

Дәстүрлі әндерде тәрбиелік құндылықтар басты орында. Олардың арқасында жастарға ерлік, патриотизм идеялары жеткізіледі. Батырлар жырлары арқылы рухани тәрбие беріледі, ел бірлігі насихатталады. Ән мәтіндері адамгершілік, адалдықты дәріптеп, қоғамдағы дұрыс мінез-құлықтың негізін қалыптастырады. Осы музыкалық мұра арқылы ұлттық мәдениет сақталып, қазақ халқының тарихи құндылықтары нығая түседі.

14. Ұлы дәстүрлі орындаушылардың бейнесі

Қазақтың ұлы дәстүрлі орындаушылары – өнер тарихымыздың айнасы. Олар музыканың әртүрлі жанрларында шеберлікпен ерекшеленіп, ұлттың рухани әлемін терең сипаттады. Әрқайсысы өз кезеңінде халық арасында танылып, дәстүрді сақтап, жаңғыртуға үлкен үлес қосты. Өнердегі шеберліктерімен жастарды шабыттандырып, ұрпақтан-ұрпаққа өнер мектебін қалыптастырды.

15. Дәстүрлі әннің құрылу үрдісі

Дәстүрлі әннің құрылуы — бірнеше кезеңнен тұратын күрделі процесс. Ол тарихи кезеңдерде қалыптасып, халық өмірінің барлық қырларынан алынған мазмұн мен музыкалық формаға негізделді. Әуелі халықтың тұрмыс-тіршілігі мен арман-мақсаттары әннің тақырыбын анықтады. Содан кейін музыкалық өрнектер мен вокалдық тәсілдер дамыды. Бұл үрдіс дәстүрлі әнді ұлттың рухани мұрасына айналдырды, әрі сабақтастығын қамтамасыз етті.

16. Музыкалық мұраны сақтау және жаңғырту

Музыкалық мұраны сақтау мен жаңғырту – бұл ұлттық мәдениеттің өміршеңдігін қамтамасыз ететін маңызды процесс. Қазақ халқының бай музыкалық тарихы ғасырлар бойы ауызша және жазбаша түрде жаңғырды. Әсіресе, ХХ ғасырдың басынан бастап, қазақ музыкасының сақталуы мен дамуы мемлекет тарапынан қолдау тауып, академиялық зерттеулер мен этнографиялық экспедициялар арқылы көптеген халық әндері мен күйдері тіркелді.

Музыкалық мұраны сақтау бағытында бірнеше кезеңді атап өтуге болады. Бірінші кезеңде, дәстүрлі өнер шеберлерінің тәжірибесі жинақталып, оның негізінде нотада жазылған және жүйеленген композициялар пайда болды. Кейінгі кезеңдерде музыканы цифрлық форматқа көшіру, архивтер құрып, жаңа буынға үйрету жұмыстары жүргізілді. Мұны ұлттық өнер институттары мен ғылыми орталықтар жүйелі түрде қолға алуда.

Бұл процестер музыканың залалсыздануы мен келешек ұрпаққа сенімді берілуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, музыкалық мұраны жаңғырту – бұл тек тарихи жәдігерлерді сақтау емес, сонымен бірге қазіргі заманға сай жаңа шығармаларды туындату және дәстүрлі музыканы әлемдік аренада таныту жолы.

17. Қазақ операсының алғашқы шығармалары

Қазақ операсының қалыптасуы ұлттық мәдениет пен өнердің жаңа кезеңін білдіреді. ХХ ғасырдың 1930-шы жылдарында қазақ композиторлары алғаш рет опера жанрын игеріп, өз ерекшеліктерін енгізуді бастап, кәсіби деңгейге көтерді.

Бұл кезеңнің ең көрнекті туындыларының бірі – Әлия Назарбаева мен Латиф Хамидидің шығармашылығы. Мұнда халықтық әндері мен эпостық мотивтер опера тілінде жаһандық музыкалық композицияларға айналды. Мысалы, композицияларда «Қыз Жібек» немесе «Ер Тарғын» дастандарының сюжеттері беріледі. Осылайша, қазақ операсы ұлттық тақырыптар мен музыкалық дәстүрлерді кең аспектіде ашқан алғашқы мәдени феномен болып саналады.

Бұл алғашқы шығармалар қазақ музыкасының академиялық бағыттағы дамуына негіз болып, кейінгі уақыттағы композиторларға шабыт берді және ұлттық музыкалық өнердің әлемдік деңгейге көтерілуіне жол ашты.

18. Қазақ музыкасының басты ерекшеліктері

Қазақ музыкасы өзіне тән ұлттық әуендік ерекшеліктерімен және орындау тәсілдерімен ерекшеленеді. Энциклопедиялық деректерге сәйкес, қазақ музыкасының негізгі қасиеттері – монофониялық құрылым, кең ауланды ырғақ, ерекше музыкалық аспаптар мен халық әндерінің мелодиялық шеберлігі.

Ерекше назар аударуға тұрарлық аспектілер – домбыра мен қобыз сияқты ұлттық аспаптардың ерекше дыбыстық палитрасы, сондай-ақ аспаптық және вокалдық орындаудың үйлесімділігі. Музыкалық шығармалар көбінесе ауызекі халық поэзиясының әсерімен жасалады, бұл музыкада эпостық, эмоционалдық және тарихи сипаттамалар кездеседі.

Қазақ музыкасы ұлттық дәстүрді сақтай отырып, заманауи мәдениетпен ұштасып, музыкалық мұраны ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл – халықтың рухани байлығын айқындайтын маңызды мәдени элемент.

19. Қазіргі дәстүрлі музыка: даму мен жалғастық

Қазіргі дәстүрлі музыканың дамуы – қазақ өнерінің өміршеңін танытатын құндылықтардың бірі. Бүгінде дәстүрлі әншілік пен аспаптық орындау жаңа буын орындаушылар тарапынан жаңаша интерпретацияланып, заманауи музыкаға интеграциялануда.

Бұл үрдіске этно-фольклорлық фестивальдар, шығармашылық ұжымдар мен білім беру мекемелерінің белсенді қатысуы ықпал етеді. Сонымен қатар, дәстүрлі музыка заманауи электронды және поп музыка элементтерімен үйлесіп, музыка мәдениетін кеңейтеді.

Осылайша, дәстүрлі музыка ұлттық мәдениеттің маңызды компоненті ретінде құндылығын жоғалтпай, дамып келеді және оны ұрпақтан ұрпаққа жеткізудің жаңа формалары қалыптасуда.

20. Қазақ музыкасының маңызы мен болашағы

Қазақтың кәсіби музыкасы мен дәстүрлі әншілік өнері ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігі ретінде дамып, ұрпақтарға жалғасатын рухани байлық болып қала береді. Бүгінгі күні бұл мәдени мұра жаһандық мәдени кеңістікте ерекше орын алуда.

Ұлттық музыкалық өнеріміздің болашағы – тың идеялар мен дәстүрлі құндылықтардың ұштасуында, шығармашылықтың шексіз мүмкіндіктерінде. Осылайша, музыкалық мұра сақталып қана қоймайды, сонымен қатар жаңа деңгейге көтеріліп, әлемдік мәдениетке ықпал етуді жалғастырады.

Дереккөздер

Иманбаев А. Қазақ музыкалық өнерінің тарихы. Алматы, 2018.

Тлеубергенова Ж. Қазақ дәстүрлі өнерінің ерекшеліктері. Астана, 2020.

Нұрғалиұлы Б. Қазақтың халық музыкасы мен мәдениеті. Шымкент, 2017.

Қазақ музыка энциклопедиясы. Алматы, 2020.

Қазақстандық өнер және мәдениет статистикасы, 1985.

Қазақ музыкасы энциклопедиясы. — Алматы: Қазақстан, 2020.

Байжанов С. "Қазақтың ұлттық музыкалық мұрасы мен оның сақталу мәселелері." — Астана: Ғылым, 2018.

Әлімқұлов Р. "Дәстүрлі қазақ музыкасының қазіргі дамуы." — Алматы, 2022.

Төлебаев Д. "Қазақ операсының тарихы." — Алматы: Өнер, 2016.

Сағындықов Ж. "Музыкалық мұраны жаңғырту жолдары." — Қарағанды, 2019.