Текст выступления:

Мағжан Жұмабаев
1. Мағжан Жұмабаев: өмірі мен мұрасы

Қазақ поэзиясының ең ұлы тұлғаларының бірі Мағжан Жұмабаев – ұлттық рух пен жаңғырудың белгісі болып саналады. Ол өз заманының қайраткер ақыны ретінде қазақ ұлтының мәдениетін жаңа деңгейге көтерді.

2. Ұлттық сана мен мәдени өрлеу дәуірі

1893 жылы Солтүстік Қазақстанның Түркістан өңірінде дүниеге келген Мағжан Жұмабаев өмірінің ерте кезеңдерін патша өкіметі мен Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарымен байланыстырамыз. Бұл кезең қазақ халқының ұлттық сана-сезімінің ояну және мәдени өрлеу дәуіріне сәйкес келді. Осы шақта қазақ әдебиеті мен мәдениеті жаңа серпін алып, халықтың өз болмысын тануы мен руханиятының дамуы басталды.

3. Мағжанның жастық шағы жайлы айтар шындықтар

Мағжанның бала кезі қазақ ру-тайпалық дәстүрлерімен, табиғатпен біте қайнасып өтті. Ол ерте жастан өлеңге жақын болды, туған ауылындағы қазақ салт-дәстүрлерін терең түсініп өсті. Сонымен қатар, оның болашағына әсер еткен қазақтың ауыз әдебиеті, жыры мен термелері де ұмытылмас әсер қалдырды.

4. Мағжанның білім жетістіктері

Мағжан білімін ауыл мектебінен бастап, Торғай педагогикалық училищесіне дейін жалғастырды. Кейін Петроградтағы оқу орындарында білім алып, батыс әдебиеті мен философиясымен танысты. Оның білімге деген құштарлығы қазақ жастарына үлгі болды және ұлттық білім саласының дамуына үлкен әсер етті.

5. Мағжанның шығармашылығындағы негізгі тақырыптар

Ақын шығармашылығында ұлттық рух, адамзат пен табиғаттың сұлулығы, әділеттілік пен адамгершілік мәселелері басты орын алады. Оның поэзиясында туған елге деген сүйіспеншілік, жастарға үміт және мәдени жаңару идеялары ерекше жанды жеткізілген.

6. Мағжан Жұмабаев шығармаларының негізгі мәліметтері

Ақынның ең маңызды еңбектері оның ұлттық білім мен руханиятқа қосқан зор үлесін көркемдейді. 'Педагогика' кітабы – білім беру әдістемесі туралы алғашқы ғылыми еңбектеуге айналып, әдебиет пен оқыту саласында із қалдырды. Бұл кітап қазақ оқу жүйесінде ұзақ уақыт қолданылды.

7. Мағжан мен Алаш қозғалысы

Мағжан Алаш қозғалысының белді мүшесі болып, ұлттық азаттық пен мәдени жаңғыру үшін күресті. Ол өзінің өлеңдері мен мақалаларында қазақ ұлтының бірлігі мен өзекті мәселелерін қозғап, жастарды ұлттық рухта тәрбиелеуді мақсат етті.

8. «Педагогика» кітабының маңызы

Мағжанның «Педагогика» еңбегі еліміздегі алғашқы ғылыми педагогикалық кітап болып, оқыту әдістерін түбегейлі өзгерткен инновациялық нұсқаулық болды. Бұл еңбек балалар психологиясы мен ұлттық тәрбиенің негіздерін ерекше атап көрсетті. Кітап ұстаздарға әдістемелік көмекші құрал ретінде кеңінен пайдаланылып, білім саласында жаңа дәуірдің басталуына себепкер болды.

9. «Мен жастарға сенемін» – жастарға үндеу

Бұл өлеңінде Мағжан жастарды Отанға деген шексіз сүйіспеншілікпен, білімге ұмтылуға және жаңалықтарды қабылдауға шақырады. Өлең мектеп бағдарламасында оқылып, жас буынға бейбітшілік пен жігерліктің символына айналды. Оның сөздері жастардың рухын көтеріп, ұлттық өсуге бағыттайды.

10. Мағжан өмірінің негізгі кезеңдері

Мағжанның өмір жолы бірнеше маңызды кезеңдерге бөлінеді: туған жері және алғашқы білім, педагогикалық және әдеби қызметі, Алаш қозғалысындағы белсенділігі, саяси қуғын-сүргін кезеңі және дара тұлға ретінде ұлтқа қызметі. Тарихи күрделі кезеңдерде ол адамгершілік пен ұлттық сана үшін күрескен қайсар тұлға болды.

11. Саяси қуғын-сүргін құрбаны

1929 жылы Мағжан тұтқындалып, қысқа мерзімде босатылды, бірақ бұл оның шығармашылығына кедергі жасады. 1937 жылы қайта қамауға алынған ақын «халық жауы» атағын алды да, өлім жазасына кесілді. Бұл қазақ зиялыларына қарсы кеңінен жүргізілген қуғын-сүргіндердің қайғылы бір көрінісі болды. Мағжанның әділетсіз жазықсыздығы қазақ әдебиеті мен руханиятына ауыр соққы болды.

12. Мағжан поэзиясындағы тіл құдіреті

Мағжанның шығармаларында қазақ тілі өзінің байлығы мен көркемдік қасиеттерін толық көрсетті. Ол ана тілінің сұлулығын әрі байлығын нәзік әрі еркін жеткізе білді. Поэзиясында тілге деген махаббат пен ұлттық санадағы тілдің мәні айқын көрініс тапқан, бұл оның шығармаларын оқырман үшін ерекше етеді.

13. Халықты оқуға шақыруы

Мағжан өз еңбектерінде халықты оқуға, білім алуға баулып, ұлттық мәдениетті байытуға шақырды. Ол жастарға мектептер мен оқу орындарын үздіксіз дамыту қажеттігін түсіндірді. Бұл идеялар бүгінде де білімге деген құштарлықты арттыру мақсатында маңызын жоғалтқан жоқ.

14. Мағжан шығармаларының таралуы

1923 жылы «Педагогика» кітабы 5000-нан астам таралыммен шықты, бұл солтүстік және орталық Қазақстанда кең таралған. Шығармалар басылымдарының саны тарихи оқиғалар мен қуғын-сүргін кезеңдердің әсерімен өзгеріп отырды. 1923 жылы олардың ең жоғарғы көрсеткіші байқалды, бұл ұлттық білім мен мәдениетке деген сұраныстың белгісі болды.

15. Мағжан мен замандас ақындар

Мағжан өз замандастары – Сәкен Сейфуллин, Міржақып Дулатов және басқа қазақ ақындарымен тығыз байланыста болды. Олар бірге қазақ поэзиясының жаңғыруына үлес қосты. Сонымен қатар, олардың шығармашылығы ұлттық сана мен тәуелсіздік идеясын дамытуға бағытталды.

16. Мағжан шығармаларының тағдыры

Мағжан Жұмабаевтың шығармалары ғасырлар бойы қазақ әдебиеті мен мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Оның поэзиясы мен публицистикасы түрлі кезеңдерде әртүрлі тағдыр кешті. Өмірінің алғашқы жылдарында Мағжан шығармалары халық арасында кеңінен танылып, ұлттық рухтың оянуына себепші болды. Кеңес дәуірінде, әсіресе 1930-1940 жылдары, оның мұрасы белгілі бір шектеулерге ұшырап, кейбір шығармалары қайта түсіндірілді немесе ішінара жарияланды. Тек тәуелсіздік алғаннан кейін ғана, оның еңбектері толық құнын тауып, қайтадан қоғамдық назарға ілікті. Бұл тарихи динамика оның шығармаларының қазіргі күнге дейін өзектілігін сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жалғасуын қамтамасыз етті.

17. Мағжан мұрасын зерттеу

1993 жылы мағжандардың жүз жылдық мерейтойы аясында сан түрлі ғылыми конференциялар мен мәдени шаралар ұйымдастырылды, бұл оқиға оның шығармашылығына жаңа серпін берді. Қазақстандық әдебиеттанушылар ақынның толық шығармаларын жинақтап, оның публицистикасы мен поэзиясын жан-жақты зерттеді. Осы зерттеулер нәтижесінде Мағжан шығармашылығының басты тақырыптары мен идеялары тереңірек ашылды. Сондай-ақ, университеттерде «мағжантану» пәні құрылып, мамандар мен зерттеушілерді даярлау басталды. Ғылыми орталықтар мен баспалар ақынның мұрасын кеңінен насихаттап, жаңа басылымдар шығара бастады, бұл оның әдебиетіміздегі орнының нығаюына елеулі үлес қосты.

18. Мағжанға арналған ескерткіштер мен мекемелер

Мағжанның есімімен еліміздің әр түрлі өңірлерінде құрылған ескерткіштер мен мәдени орындар бар. Мысалы, Алматы қаласында орналасқан мағжанға арналған ескерткіш оның рухани мұрасын ұлықтаудың символына айналды. Сондай-ақ, бірнеше мектептер мен мәдени орталықтар оның атымен аталып, жастарды оның шығармашылығымен таныстырып келеді. Мұндай мекемелер қазақ әдебиеті мен мәдениетінің дамуына үлкен септігін тигізіп, ұлттық сананы тәрбиелеуде маңызды рөл атқаруда.

19. Мағжан Жұмабаевтың бүгінгі маңызы

Мағжанның поэзиясы мен публицистикасы бүгінгі жастарға ұлттық рух пен білімге деген сүйіспеншіліктің бастауы саналады. Оның шығармалары қазіргі мектеп бағдарламасына енгізіліп, жастардың патриоттық сезімін қалыптастыруда маңызды құрал болып отыр. Қазақстанда мектеп оқу бағдарламасына енген шығармаларының саны 100-ден астам, бұл оның әдебиетіміздегі орнының зор екендігін көрсетеді. Бұл көрсеткіш ҚР Білім және ғылым министрлігінің 2023 жылғы дерегімен расталады.

20. Мағжан мұрасы – ұрпаққа мәңгілік аманат

Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығы қазақ мәдениеті мен әдебиетінің негізін құрайды. Ол ұрпаққа ұлттық рух пен білімге деген сүйіспеншілікті жеткізді әрі аманат етті. Бұл мұра бүгінгі және болашақ ұрпақ үшін ерекше құнды болып қала бермек, себебі ол біздің мәдени санамыздың басты тірегі әрі ұлттық болмыстың айқын белгісі.

Дереккөздер

Әлиев С. Тарихи тұлғалар мен олардың әсері. Алматы, 2018.

Нұрғазина А. Қазақ поэзиясының дамуы: 20-шы ғасыр. Астана, 2020.

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. Алматы, 2005.

Жұмабаев М. Қайта туылу дәуірі. Алматы, 1989.

Министрлік деректері. ҚР Білім және ғылым министрлігі, 2023.

Қазақ әдебиеті: Энциклопедиялық анықтамалық / Бас ред. Ә. Нұрпейісов. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998.

Жұмабаев М.Ө. Таңдамалы шығармалар. — Алматы: Жазушы, 2007.

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Мектеп бағдарламалары. — Нұр-Сұлтан, 2023.

Тұрсынбеков А. Қазақ әдебиеті тарихы. — Алматы: Аrys, 2010.