Текст выступления:

Сансызбай Сарғасқаев
1. Сансызбай Сарғасқаев және қазақ балалар әдебиеті

Қазақ балалар әдебиеті үлкен дәстүр мен бай рухани мұраға ие. Осы мұраның іргетасын қалаушылардың бірі болған Сансызбай Сарғасқаев — қазақ балалар әдебиетіне жол ашқан ұлы жазушы. Оның шығармашылығы балалық шақтың көңіл күйі мен тәрбиелік мәніне арналған дүниелердің ерекше әлемін тануға мүмкіндік береді. Сонымен, бұл әңгіме оның өмірі мен шығармашылығы төңірегінде өрбиді.

2. XX ғасырдағы қазақ қоғамы мен әдебиет дамуы

XX ғасырдың басы мен ортасында қазақ қоғамы ауқымды өзгерістерге ұшырады. Кеңес өкіметі орнаған кезеңде қазақтың азаматтық санасы жаңарды, білім мен мәдениет саласында реформалар жүргізілді. Балалар әдебиеті де осы тарихи бетбұрыста жаңа мазмұнмен дамып, қазақ халқының ұлттық тәрбиесін дәріптеуге бағытталды. Сансызбай Сарғасқаевтың шығармалары осындай бірегей тарихи кезеңнің айқын көрінісі болып табылады, онда тәрбиелік идеялар мен патриоттық құндылықтар ұштасып, жас ұрпақтың бойында сүйіспеншілік пен еңбекқорлықты қалыптастыруға ат салысты.

3. Туған жері мен отбасының ықпалы

Сансызбай Сарғасқаевтың шығармашылығында туған жері мен отбасылық дәстүрдің ықпалы зор болды. Ол бала күнінен ауыл өмірінің қарапайым сәттерін, табиғаттың сұлулығын және халық әдет-ғұрыптарын жақын танып өсті. Бұл тәжірибелер оның әңгімелері мен повестерінде шынайы әрі жылы суреттеледі. Мысалы, оның ауылды өмірді бейнелеген туындыларында балалардың күнделікті тіршілігі, отбасының маңызы терең көрініс табады. Отбасының тәрбиесі мен туған жердің салт-дәстүрін құрметтеу — оның шығармаларының басты мәні.

4. Білім және алғашқы шығармашылық кезеңі

Сансызбай Сарғасқаевтің шығармашылық жолы білім алумен тең жүрді. Ол ауыл мектебінде алғаш рет оқуды бастады, содан соң үлкен қалада оқуын жалғастырды. Бұл кезең оның әдебиетке деген қызығушылығын арттырып, алғаш шығармаларын жазуға итермеледі. Ол оқушылар арасында кең танылған алғашқы әңгімелерін осы уақытта жариялап, балалардың дүниетанымын жақсартуға бағытталған идеяларын дамыта бастады. Оның шығармашылығының алғашқы сатысы — білімге ынтасы мен жазушылық талпыныстарды қамтиды.

5. Балалар әдебиетіне сіңірген еңбектері

Сансызбай Сарғасқаев қазақ балалар әдебиетінің өсіп-өркендеуінде айтарлықтай үлес қосты. Ол прозалық жанрды жетілдіріп, балаларға түсінікті әрі тартымды тіл мен әдістерді енгізді. Оның шығармалары бала санасына ұлттық тәрбие мен адамгершілік құндылықтарды сіңіріп, рухани дамуына септігін тигізді. Сонымен қатар, оның туындылары мектеп оқушылары арасында кең танылып, әдебиеттің кең тарауына ықпал етті. Оның еңбектері оқушылардың жүрегіне жетіп, қазақ балалар әдебиетіндің жаңа биіктерге жетуіне жол ашты.

6. Танымал шығармалары мен тақырыптары

Сарғасқаевтың шығармашылығында балалардың өмірінен алынған тақырыптар кеңінен қамтылған. Оның ең танымал туындылары достық, отбасылық құндылықтар, табиғатпен үйлесім төңірегінде өрбиді. Әсіресе, балалардың күнделікті өміріндегі қарапайым әрі маңызды сәттерді жан-жақты аша білу ерекшелігі бар. Бұл шығармалар қазақ балалар әдебиетінде ерекше орын алады және әртүрлі ұрпақтардың жүрегінен орын тапты. Тақырыптары арқылы ол жас оқырмандарға адамгершілік пен ұлттық мәдениетті сіңіруді мақсат етті.

7. Әдеби стилі мен көркемдік ерекшеліктері

Сарғасқаевтың тілі арнайы балаларға арналған жеңіл әрі түсінікті. Оның шығармалары оқушыларды ертедегі өмір мен ұлттық дәстүрлерге баулиды. Әңгімелерінде кейіпкерлердің мінезі мен психологиясы шынайы ашылып, әр қайсысына ерекше өмірлік даралық беріледі. Көркем суреттеу арқылы ол қарапайым күнделікті сәттерді ерекше маңызға бөледі және ұлттық салт-дәстүр мен табиғатқа деген сүйіспеншілікті шығармаларына терең енгізеді. Бұл оның әдеби тілінің бай әрі әсерлі болуына негіз болады.

8. Шығармаларының жарияланған жылдарына қатысты диаграмма

1960-шы жылдарында Сарғасқаев шығармашылық белсенді кезеңге кірді. Бұл кезеңде оның туындыларының саны күрт артты, бұл оның танымалдығы мен шығармашылық ізденістерінің нәтижелі болғанын көрсетеді. 1960-1970 жылдар аралығында әдеби ортада Сарғасқаевтың есімі кеңінен танылып, оқырмандарының саны көбейді. Оның туындылары Қазақстан балалар әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосты және оны жастар арасында насихаттау жалғасты.

9. Балалар өмірін бейнелейтін оқиғалар әлемі

Сарғасқаев шығармаларында жас оқырмандарға таныс балалар өмірі жан-жақты және шынайы бейнеленген. Әрбір әңгімеде балалардың қуанышы, мұңы, армандары көрініс табады. Ол балалардың күнделікті тәжірибесін суреттей отырып, олардың рухани әлемін ашады және қадірлейді. Бұл шығармалар балалар арасындағы достық пен өзара түсіністікті нығайтуға бағытталған. Осылайша, оның әдебиеті балаларға өмірдің мәні мен маңыздылығын ұғындыруға көмектеседі.

10. Қоғамдық қызметі және тәрбиелік іс-шаралары

Сансызбай Сарғасқаев тек жазушы ғана емес, қоғам қайраткері ретінде тәрбиелік іс-шараларға белсене қатысқан тұлға. Ол балаларға арналған оқу тәрбие жұмыстарын ұйымдастыруда үнемі алда жүрді. Оның қоғамдық жұмыстары жастарға патриоттық рухты сіңіруге, ұлттық құндылықтарды дәріптеуге бағытталды. Сонымен бірге, ол әдеби сабақтар жүргізіп, жас оқырмандармен тікелей байланыста болды, олардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға үлкен көңіл бөлді. Бұл оның шығармашылығының әрі қоғамдық қызметінің мәнін арттырды.

11. Шығармалардың тақырыптық жіктелімі

Кесте деректеріне сәйкес, Сарғасқаев шығармаларында достық пен еңбек тақырыптары басым. Бұл тақырыптар шығармалардың тәрбиелік құндылығының негізін құрайды. Сонымен қатар, басқа тақырыптар да бар, бірақ достық пен еңбекке қатысты туындылар оның әдеби мұрасының ең жарқын бөлімдерін құрайды. Әр тақырыпқа қатысты нақты мысалдар шығармалардың мағынасын тереңдетіп, балалардың рухани дамуына қолдау көрсетеді.

12. Марапаттары мен әдеби мойындаулары

Сансызбай Сарғасқаев өзінің бай шығармашылық жолында бірнеше мәрте марапаттар мен әдеби құрметке ие болды. Оның еңбектері республикалық және халықаралық деңгейде бағаланып, әдеби қоғамдастық арасында кең таныстырылды. Марапаттары оның балалар әдебиетіне қосқан үлесін айқындап, жазушының шығармашылығын кеңінен таратуға мүмкіндік берді. Осылайша, оның атқарған қызметі қазақ әдебиеті мен мәдениеті үшін маңызды орынға ие болды.

13. Оқырмандармен байланыс пен шығармашылық шабыт

Сарғасқаев оқырмандармен тікелей байланыс орнатған жазушы ретінде танымал. Ол жас оқырмандардың пікірлерін тыңдап, олардың сұрақтарына жауап беріп отырды. Бұл шығармашылық шабытты одан әрі арттырды және оның жаңа туындыларын жазудағы ұмтылыстарын күшейтті. Оқырмандармен әңгімелесулер оның ойын жетілдіріп, әдебиетке деген құлшынысын арттырды. Сонымен қатар, оқырмандардың өміріне және мүдделеріне сенім артуы оның шығармаларының танымалдығын арттырды.

14. Шығарма жазудың кезеңдері

Сарғасбаевтың шығармашылық әдістері бойынша шығарма жазу бірнеше кезеңнен тұрады. Бірінші — идеяны жинақтау және жоспарлау, содан кейін алғашқы жобаны жазу. Одан кейін мәтінді қайта қарау, редакциялау және соңғы нұсқаны дайындау кезеңдері өтеді. Әр кезеңде жазушы шығарманың мазмұнын тереңдетіп, көркемдік қуатын арттыруға мән береді. Осы жүйелі әдіс оның шығармашылық табысының негізін құрайды.

15. Шығармаларының тәрбиелік және рухани мәні

Сарғасбаевтың шығармалары балаларға адалдық пен достықтың маңызын түсіндіруге бағытталған. Олар еңбекқорлық пен бір-біріне қолдау көрсетуді насихаттайды, осылайша балалардың адамгершілік қасиеттерін қалыптастырады. Сонымен бірге, оның туындылары ұлттық құндылықтарға терең бағытталған, жасөспірімдерді рухани тәрбиелеуде маңызды рөл атқарады. Бұл шығармалар өмірлік қиындықтармен күресуге, өз-өзіне сенімді болуға үйретеді, осылайша жас ұрпақтың өмір сүру дағдыларын жетілдіреді.

16. Ересек оқырмандарға тигізген әсері

Сансызбай Сарғасбаев шығармашылығының ересек оқырмандарға тигізген әсері терең әрі ауқымды. Оның кейбір туындыларында ата-аналарға және ұстаздарға арналған астарлы кеңестер көрініс табады, бұл балалармен қарым-қатынасты жақсартуға ерекше ықпал етеді. Мұндай кеңестер арқылы тәрбиешілер мен ата-аналар балалардың мінез-құлқын түсініп, оларға дұрыс жол көрсетудің өзекті әдістерін игереді.

Сонымен қатар, жасөспірімдердің ішкі әлемін ашып көрсете отырып, Сарғасбаев ата-аналарға өз балаларын жан-жақты түсіну мүмкіндігін береді. Бұл — әр отбасындағы ең маңызды мәселе, себебі жастардың ойлары мен сезімдерін тереңірек тану арқылы қарым-қатынас нығаяды.

Оның шығармалары қазіргі таңда отбасылық оқу құралы ретінде жаңашылдықпен қабылданады. Бұл шығармашылық элементтің отбасындағы мүшелер арасындағы байланыстарды дамытып, жақсы әдеттер қалыптастыруға мол мүмкіндік беретіні анық.

Сонымен қоса, Сарғасбаевтың туындылары оқырмандардың тұрмыстық және моральдық құндылықтарын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Ұлттық дәстүрлерге сай тәрбиенің түп төркіні мен адами қасиеттерді насихаттау осы шығармалар арқылы жүзеге асады.

17. Шығармаларының таралымы мен оқылым деңгейі

1960-жылдары Сансызбай Сарғасбаевтың шығармаларының таралым көлемі ең жоғары деңгейге жетті. Бұл кезең оның әдеби еңбектерінің кеңінен танылып, балалар мен жасөспірімдер арасында үлкен сұранысқа ие болған уақыт болды. Баспа статистикасы көрсеткендей, 1980 жылы шығармаларының таралым саны оның шығармашылығын кең аудиторияға жеткізгенін дәлелдейді.

Тираж көрсеткіштері нақты айғақ болғандай, Сарғасбаевтың шығармалары сол кездегі балалар әдебиетін дамытуда маңызды рөл атқарғаны анық. Осы мәліметтер оның шығармаларының кең танымал әрі ұзақ өмір сүруінің дәлелі болып табылады.

18. Қазіргі әдебиеттегі орны мен жас оқырмандарға әсері

Бүгінгі таңда Сансызбай Сарғасбаев шығармалары мектеп оқулықтарының құрамында ерекше орын алады. Бұл әсіресе жастар арасында әдебиеттің маңызды үлгісі ретінде танылып, оқу бағдарламаларына енгізілгенін білдіреді.

Оның туындылары жас ұрпақтың ұлттық құндылықтарға және отбасылық байланыстарға деген түсінігін жетілдіруге бағытталған. Осы шығармалар арқылы балалар өздерінің тарихы мен мәдениетін тереңірек түсініп, ұлттық өзіндік санасын қалыптастырады.

Сонымен қатар, шығармалардың әсері жасөспірімдердің рухани дамуына ықпал етіп, олардың әлемді кеңірек танып-білуіне мүмкіндік туғызады. Бұл бағытта Сарғасбаевтың еңбектері қазіргі заманда да өзектілігін жоғалтпай келеді.

19. Сансызбай Сарғасбаевтың мұрасы туралы естеліктер

Сансызбай Сарғасбаевтың шығармашылық мұрасы көптеген оқырмандар мен әдебиет сыншыларының жүрегінде ерекше орын алады. Бір үйде бірге өткен бала кезінен бастап, бірде-бір ересек адам бұл жазушының шығармаларын оқи отырып, жүрегіне жылы сезімдер ұялатпай қоймайды.

Мектепте оқушы кезінде бір сыныптасы оның оқығандарын насихаттап, достарына кеңес бергендігі туралы естелік сақталған. Бұл оқиғалар оның шығармаларының тек тек қана әдеби дүние емес, сонымен қатар өмірлік сабақ ретінде қабылданғанын көрсетеді.

Сондай-ақ, кей шығармаларының кейіпкерлері бүгінгі күні де балаларға өнеге болып табылады. Бұл қасиет Сарғасбаев әдебиетін ұрпақтан ұрпаққа жеткізудің негізін қалайды.

20. Сансызбай Сарғасбаевтың шығармашылық мұрасы мен ұрпаққа өнегесі

Сансызбай Сарғасбаевтың әдеби мұрасы бүгінгі және келешек ұрпаққа ұлттық құндылықтарды жеткізуде терең мағыналы үлгі болып табылады. Оның шығармалары балаларды рухани байытуға, адамгершілік қасиеттерді дамытуға ерекше үлес қосады. Осылайша, оның туындылары ұлттық әдебиет пен тәрбие негізіндегі маңызды бір арна болып қала береді.

Дереккөздер

Мұхтар, Қ. Қазақ балалар әдебиеті тарихы. Алматы, 2010.

Әлібаев, Т. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті және тәрбие. Астана, 2015.

Жұмабаев, С. Сансызбай Сарғасқаев шығармашылығы: зерттеу монографиясы. Шымкент, 2018.

Қазақстан балалар әдебиеті архиві. Жинақ, 2023.

Нұрғалиев, Е. Қазақ балалар әдебиетінің көркемдік ерекшеліктері. Алматы, 2012.

А. Нұршайықов, «Қазақ балалар әдебиеті тарихы», Алматы, 1998.

Ж. Мұқаш, «Сансызбай Сарғасбаев шығармашылығы: зерттеу және талдау», ҚазҰУ, 2010.

Қазақстан Республикасының баспа статистикасы, 1980.

С. Төлендиев, «Ұлттық құндылықтар мен әдебиет», Астана, 2015.

Г. Баймұхамедова, «Жасөспірім әдебиеті және тәрбиелік мәні», Алматы, 2020.