Текст выступления:

Күй аңызы
1. Күй аңызы: негізгі тақырыптар мен кіріспе

Қазақтың рухани мәдениетіндегі ерекше орын алатын күй аңыздары – көне дәстүр мен ұлттық өнердің қайталанбас қазынасы. Бұл аңыздар домбыраның сазды үні арқылы халықтың өткенін, тағдырын және армандарын жеткізеді.

2. Күй аңызының шығу тегі және тарихи маңызы

Күй аңызының тарихы қазақтың ұлттық аспабы домбыраның пайда болуымен тығыз байланысты. Қазақ даласында XV ғасырдан бастап дәстүрлі музыка дамып, күйшілердің орындауында халық өмірінің маңызды кезеңдері мен оқиғалары сазды тілде баяндалды. Осы дәуірден ХХ ғасырға дейінгі кезеңде күй өнері қазақ қоғамындағы рухани мәдениеттің негізі болды.

3. Күй және күй аңызы ұғымдарының мәні

Күй – домбырада орындалатын аспаптық музыка түрі болып, халықтың рухани әлемін ашады және шеберлікті, эмоцияны жеткізеді. Ал күй аңызы – бұл күйдің пайда болу тарихы мен мағынасын терең түсіндіретін аңыздар мен әңгімелер. Мұндай аңыздар арқылы күйдің символикалық, рухани мәні айқындалып, оның мәдени құндылығы кеңінен насихатталады.

4. Домбыра – күй аңызының жүрегі

Домбыра – қазақтың ұлттық рухының айнасы әрі күй аңыздарының басты құралы. Әрбір әуен домбыраның бағында жасалған ерекше күйдің артында халық тарихы мен тағдыры жатыр. Домбыраның үні арқылы аңыздар халық сана-сезіміне терең енген.

5. Күйшілер: халық өнерінің шеберлері

Құрманғазы Сағырбайұлы – күй өнерінің ұлы ұстазы, оның шығармалары ерлік пен туған елге деген терең сүйіспеншілікті көрсетеді. Дәулеткерей Шығайұлының орындауында ұлттық музыка жаңаша өріліп, тыңдарманға ерекше әсер қалдырды. Тәттімбет Қазанғапұлы өз күйлері арқылы халық тұрмысын тамаша бейнеледі, ал Дина Нұрпейісова – әйел күйшілер арасында ерекше орны бар, оның орындаушылығы сезімтал және шынайы.

6. Күй аңызы арқылы берілген негізгі идеялар

Күй аңыздары көбіне туған жер, ерлік, махаббат және азаттық тақырыптарын қамтиды. Мұндай аңыздар халықтың мәдени жадысын жаңғыртып, өмір сүру мәні мен құндылықтарын ұрпаққа жеткізеді. Әрбір күйдің артында ұлттың тағдыры мен армандары көрінеді.

7. Күй шығару дәуірлерінің пайыздық үлестері

Күйдің дамуы әр ғасырда өзіндік ерекшеліктерге ие болған. XVIII ғасыр – күй өнерінің шарықтау кезеңі, бұл уақытта ең көп күйлер дүниеге келді. Осы кезеңнің күйшілері музыкаға жаңашылдық енгізіп, ұлттық музыканы жаңа деңгейге көтерді.

8. Құрманғазының «Сарыарқа» күйі аңызы

«Сарыарқа» күйі туған жерге деген терең сағынышты және азаттыққа ұмтылысты бейнелейді. Аңызға сәйкес, бұл күй отаршылдыққа қарсы күрестің, халықтың рухының көрінісі ретінде бағаланады. Ұрпақтар бойына рух беретін бұл күй бүкіл қазақ халқының символы болып қалыптасқан.

9. Дина Нұрпейісова – күй аңыздарының көрнекті өкілі

Дина Нұрпейісова әйел күйшілердің арасында ерекше даралыққа ие болды. Оның күйлері өмірдің әр түрлі қырларын сезімтал әрі түсінікті жеткізіп, қазақ күй өнері мен мәдениетінде терең із қалдырды. Ол тек қана орындаушы емес, күйді аңыздар арқылы халыққа жеткізуші де болды.

10. Тәттімбеттің күйлеріндегі аңыздық сипат

Тәттімбеттің «Саржайлау» күйі табиғаттың әсемдігін және адамның рухани тыныштығын паш етеді. «Қосбасар» күйі күнделікті өмірдің әртүрлі көңіл-күйін жырлайды. Осы күйлердің артында тұрған аңыздар халықтың мәдениетіне терең мағына береді, дәстүрлерді сақтауда маңызды рөл атқарады.

11. Күй аңыздары: атауы, күйшісі және тақырыбы

Бұл кестеде белгілі күйлер, олардың орындаушылары және негізгі тақырыптары көрсетілген. Мысалдардан көріп отырғанымыздай, әр күй өзіне тән тақырып пен сюжетке ие, сондықтан күй аңыздары халық өмірінің түрлі аспектілерін қамтиды және әркімнің жүрегіне ой салатын туындылар болып табылады.

12. Күй аңыздарының тәрбиелік мәні

Күй аңыздары жас ұрпаққа отансүйгіштік, адалдық және батылдық сияқты адамгершілік қасиеттерді сіңіруге көмектеседі. Сонымен қатар, олар еңбекқорлық пен әділдік қағидаларын дәріптей отырып, туған жерге деген махаббатты арттырады.

13. Қазіргі кезеңдегі күй аңызының маңызы

Ұлттық мәдениетті сақтау мен дамытуда күй аңыздарының ролі зор. Оқушылар үшін арнайы сабақтар жүргізіліп, жастардың рухани әлемі байытылады. Телевизия мен радио бағдарламалары, өнер фестивальдері арқылы күй аңыздары кеңінен таныстырылады. Әр аймақта жас күйшілерге арналған үйірмелер жұмыс істейді.

14. Күй аңыздарының ауызша таратылу ерекшеліктері

Күй аңыздары ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жолмен беріліп, әр өңірдің тілдік және мәдени ерекшеліктерін сақтай отырып дамыған. Бұл дәстүрлі таратылым әдісі күйдің мәні мен шеберлігін дәл жеткізуге мүмкіндік береді, сондай-ақ халықтық шығармашылықтың байлығын арттырады.

15. Күй аңызының көркем әдебиетте көрінісі

Қазақстандық жазушылардың шығармаларында күйшілер мен күй аңыздары кеңінен қамтылған. Ілияс Есенберлиннің туындыларында күйшілердің бейнесі жан-жақты ашылып, олардың өмірі мен өнері көркемделеді. Мұхтар Мағауиннің шығармаларында күй ұлттық дәстүр мен рухтың маңызды құрамдас бөлігі ретінде суреттеледі. Әдебиет күй аңыздарының маңызын әрі қарай бағалап, олардың құндылығын насихаттайды.

16. Танымал күй аңыздарының қысқаша сипаттамасы

Қазақ музыкасының бай мұрасы ішінде күй аңыздарының ерекше орны бар. Бұл кестеде біз ең танымал бірнеше күйлердің атаулары, олардың қысқаша мазмұны және қандай дәуірлерде дүниеге келгені көрсетілген. Мысалы, "Қара Жорға" күйі XX ғасырдан бастап халық арасында кең танымал болса, "Сарыарқа" күйі XIX ғасырда шыққан тарихи оқиғалар мен табиғат көріністерін бейнелейді. Мұндай мәліметтер күй аңыздарының уақыт бойы дамып, әр дәуірдің оқиғалары мен қоғамның рухани әлемін бейнелейтінін дәлелдейді. Қазақ ұлттық университетінің зерттеулері бойынша, бұл аңыздар музыка арқылы халық тарихын, мәдениетін және жеке тұлғалардың тағдырын жеткізуге мүмкіндік береді. Осылайша кесте күй аңыздарының тарихи-мәдени кеңдігін көркем сөзбен түсіндіреді.

17. Күй аңыздарының тақырыптық үлестірілімі

Диаграммада күй аңыздарының негізгі тақырыптық бағыттары көрінеді. Ең көп тап болғандары бейбітшілік пен ерлікке қатысты сюжеттер. Бұл қалыптасып келе жатқан қазақ халқының тарихи жолындағы маңызды құндылықтарды көрсетеді. Бейбітшілік тақырыбы көктемнің шуақтары сияқты өмірдің гүлденуі мен тыныштығын, ал ерлік – халықтың жауға қарсы күресі мен батырлық дәстүрлерін бейнелейді. Қазақстан халық музыкасы зерттеулері 2023 жылғы деректері дәл осы екі тақырыптың ең кең таралғандығын дәйектейді. Жалпы, бұл тақырыптар ұлттық сана мен рухани әлемнің негізін құрайды, ол арқылы халық өткенін еске алып, болашағына сенім артады.

18. Аймақтық ерекшеліктер

Күй аңыздары Қазақстан аймақтарында өзіндік ерекшелікпен дамыды. Мұны тереңірек түсіну үшін алдымен қос өңірлік дәстүрлердің айырмашылығын қарастырайық. Атырау мен Батыс Қазақстанда күйлер көбінесе халықтың күнделікті өмірі мен табиғатты сипаттайды, олардың орындау мәнері ерекше мәнге ие. Ал Орталық Қазақстан мен Алматы өңірінде күй аңыздары көбіне батылдық пен тарихи оқиғаларға арналып, бай символизм мен күрделі стильдік ерекшеліктерге толы. Бұл айырмашылықтар әрбір аймақтың өзіндік мәдениеттің дамуына, халықтың дүниетанымына және музыкалық дәстүрлерінің ерекше түріне ықпал етеді. Мәселен, Алматы өңірінде күй бастаушы Жаяу Мұса сияқты ұлы орындаушылардың шығармашылығы ерекше назар аударады.

19. Күй аңызы және заманауи музыка

Қазіргі заманғы музыкалық өнер күй аңыздарының мотивтерін кеңінен қолданады. Эстрада мен рок жанрында қазақтың дәстүрі жаңаша интерпретациялана отырып, ұлттық музыканың кең аудиторияға таралуына көмектеседі. Сонымен қатар, симфониялық музыкада күй элементтері жаңа композициялық шешімдерді табуда маңызды рөл атқарады, бұл өнердің шекарасын кеңейтеді. Этно-ансамбльдер өз кезегінде халықтық мәдениетті жандандырып, күй аңыздарын заманауи форматта насихаттайды, жас буынның қызығушылығын арттыра отырып. Жас орындаушылар өздерінің инновациялық тәсілдерімен күйлерді жаңғыртып, олардың өміршеңдігін келешекке сақтап келеді. Бұл үрдістер қазақ музыкасының заманға сай дамуын қамтамасыз етеді.

20. Күй аңызының қазіргі және болашақтағы рөлі

Күй аңызы ұлттық мәдениеттің маңызды бөлігін құрайды және оның сақталуы мен дамуы қазіргі заманда да өзекті. Жас ұрпақтың қызығушылығы осы музыкалық мұраны қорғап, насихаттауда шешуші фактор болып табылады. Мемлекеттік мәдени саясаттың басым бағыттарының бірі – осы бай музыкалық қазынаны жаңартып, кеңінен таныту. Бұл болашақ ұрпаққа қазақ руханиятының мәнін жеткізу арқылы ұлттық бірлік пен тарихи сананы нығайтуға бағытталған маңызды міндет.

Дереккөздер

Қазақ ұлттық музыкасының тарихы: жинақ, Алматы, 2018.

Т. Қазанғапұлының күйлері және олардың мағынасы, Астана, 2020.

Құрманғазы және дәстүрлі қазақ күйлері, Ұлттық Ғылым Академиясы, 2019.

Дина Нұрпейісова: өмірі мен өнері, Алматы, 2017.

Музыкалық фольклор: күй және аңыздар, Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі, 2023.

Қазақ музыкасының тарихы. – Алматы, Қазақ ұлттық университеті, 2018.

Қазақстан халық музыкасы зерттеулері. – Нұр-Сұлтан, 2023.

Жұмабай Д., "Қазақ күйшілік өнерінің аймақтық дәстүрлері", Музыкалық зерттеулер журналы, 2021.

Сәтбаев А., "Қазақтың заманауи музыкадағы дәстүрлері", Музыка және өнер, 2022.