Текст выступления:

Тахауи Ахтанов
1. Тахауи Ахтанов – дәуірдің даңқты жазушысы

ХХ ғасыр қазақ әдебиетінің көрнекті майдангер және драматургы ретінде Тахауи Ахтановтың шығармашылығы ерекше маңызға ие болды. Оның туындылары соғыстың қиын кезеңдеріндегі халқымыздың тағдыры мен рухани әлемін шынайы суреттеп, қазақ әдебиетінде ерекше орын алды.

2. Өмірбаяны мен әдебиетке келу жолы

1923 жылы Ақтөбе облысында дүниеге келген Тахауи Ахтанов бала кезінен елдің ауыр кезеңдерінде өсті. Ұлы Отан соғысына аттанып, ауыр жарақат алғаннан кейін әдебиетке бет бұрып, өзінің өмірлік тәжірибесін шығармаларында көрсетті. Оның алғашқы туындылары ауыл өмірі мен майдандағы батырлықты бейнеледі, қазақ әдебиетінде жаңа дәуірдің бастамасы болды.

3. Балалық шағы және отбасы

Өмір жолының алғашқы кезеңі Тахауи Ахтанов үшін маңызды әрі әсерлі болды. Оның балалық шағы Ақтөбе облысының табиғаты мен мәдени ортасымен тығыз байланысты болды. Отбасындағы берік дәстүрлер мен ұлттық құндылықтар оның болашақ шығармашылығында ерекше орын алды. Осы кезеңде оның адамгершілік және рухани негіздері қалыптасты.

4. Білім алуы және алғашқы шығармашылық қадамдары

Ахтановтың білім жолы ауылдағы мектептен басталып, кейін Ақтөбе қаласындағы оқу орындарында жалғасты. Осы кезеңде ол әдебиетке деген қызығушылығын арттырып, алғашқы шығармаларын жазуды қолға алды. 1940-шы жылдардың басында жазған повестері оқырмандар арасында үлкен қызығушылық тудырды, бұл оның әдебиет саласындағы алғашқы табыстары болды.

5. Тахауи Ахтанов шығармаларының жарық көру жылдары

Ахтановтың шығармалары әр онжылдықта үздіксіз жарық көріп отырды. Бұл оның шығармашылық дамуындағы тұрақтылық пен қоғамдық маңызды тақырыптарды ұдайы көтеру қабілетін көрсетеді. Яғни, ол әлі де қазақ әдебиетінің дамуына мол үлес қосып келеді, жаңашылдық пен дәстүрдің арасындағы теңгерімді сақтауда.

6. Ұлы Отан соғысына қатысуы

1942 жылы Тахауи Ахтанов әскерге шақырылып, майданда күрес жүріп, ауыр жарақат алды. Бұл оқиға оның өміріндегі шешуші сәт болып, соғыстан кейінгі өмірін және шығармашылығын терең өзгертті. Соғыстан кейін жазушы өзінің батырлық пен қайсарлық туралы тәжірибелерін әдебиетке енгізіп, майдангерлердің тағдырын жан-жақты ашты.

7. Жазушылық жолындағы алғашқы туындылар

Ахтановтың алғашқы туындылары — «Күй аңызы» повесі соғыс бітірген ауылдың өмірі мен адамдардың еңбексүйгіштігін көрнекті түрде бейнелейді. Оның ерте әңгімелері жастардың армандары мен құндылықтарын көрсетіп, қазақтың ұлттық рухын айқын жеткізеді. Осы шығармалары шынайы өмірдің көріністері мен ауыл тұрмысының дәл суретімен ерекше көзге түседі.

8. Әдеби жанрлар мен белгілі шығармалары

Тахауи Ахтанов түрлі әдеби жанрларда еңбек етіп, әрқайсысында қазақ қоғамындағы өзекті мәселелерді ашық көрсетті. Оның поэзиясы, проза, драматургиясы қоғам мен адам бейнесін жан-жақты қалыптастырып, ұлттық мәдениетті байытты. Сонымен қатар, оның әр жанрдағы шығармалары қоғамдық санаға тәжірбие мен терең ойлылық әкелді.

9. «Боран» романының ерекшеліктері

1978 жылы жарияланған «Боран» романы табиғат пен адамның күресін терең суреттеп, халықтың төзімділігін жан-жақты ашты. Бұл шығарма әдеби ортада жоғары бағаланып, бірнеше рет қайта басылып, қазақ әдебиетінің маңызды туындысы ретінде кеңінен танылды. Ахтановтың стилі мен тақырыптары ұлттық әдебиеттің дамуына зор үлес қосты.

10. Ахтанов шығармаларындағы соғыс тақырыбы

«Қаһарлы күндер» романында соғыстың ауыр кезеңдері мен жас жауынгерлердің батырлықтары шынайы әрі әсерлі көрсетілген. Автор соғыстың адам жанын жаралайтынын жан тебірентерлік дөп жеткізеді. Бұл шығарма батылдық, патриотизм және достық сияқты адамгершілік құндылықтарды насихаттайды, қазақ әдебиетінде соғыс тақырыбының маңызды шығармалары қатарына кіреді.

11. Ахтановтың әдеби жолындағы даму кезеңдері

Тахауи Ахтановтың әдеби жолы бірнеше маңызды кезеңнен тұрады. Алғашқы шығармашылық талпыныстар мен соғыс тәжірибесі оның тақырыптық ауқымын кеңейтті. Кейінгі жылдары Ахтанов әдеби ортада беделге ие болып, өзінің тілдік және стильдік мәнерін жетілдірді. Бұл оның қазақ әдебиетіндегі тұрақты орны мен шығармашылық жетістіктерін қамтамасыз етті.

12. Ахтановтың драмалық шығармалары және театр сахнасы

Ахтановтың драмалық шығармалары қазақ театры сахнасында кеңінен қойылды. Оның пьесалары ұлттық мәселелер мен адам тағдырларын терең талдаумен ерекшеленді. Бұл шығармалар көрерменге жан тебірентерлік сюжетті ұсынып, қоғамдағы маңызды мәселелерді ашық көтерді. Ахтанов драматургиясында шынайылық пен тың идеялар үйлесімділік тапты.

13. Ахтановтың қоғамдық және журналистік қызметі

Тахауи Ахтанов Қазақстан Жазушылар одағының басқармасында белсенді жұмыс істеді, әдеби ортада үлкен ықпал етті. Ол республикалық басылымдарда жауапты қызметтер атқарып, әдебиетті насихаттауда, жастарды өнерге баулуда құнды үлес қосты. Сонымен қатар, қоғамдық қызметі арқылы патриоттық сананы қалыптастыруға және мәдени мұраны сақтауға ерекше назар аударды.

14. Тахауи Ахтановтың марапаттары мен танымалдылығы

Ахтанов Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығын жеңіп, шығармашылықтағы еңбегі үшін «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Бұл оның әдебиет саласындағы мәртебесін айқын көрсетті. Сонымен бірге, әдеби конкурстарда жеңімпаз атанып, шығармалары кеңінен танылып, қазақ әдеби қауымдастығында жоғары құрметке ие болды, оның есімі тарихта маңызды орын алды.

15. Ахтанов шығармаларының қазақ әдебиетіне әсері

Ахтановтың негізгі туындылары қазақ әдебиетіне ұлттық рух пен адамгершілік құндылықтарын дамыту арқылы ерекше ықпал етті. Оның шығармалары әдеби процестің өркендеуіне үлес қоса отырып, ұлттық мәдениеттің жаңғыруына септігін тигізді. Бұл жазушының еңбектері ұрпақтан-ұрпаққа сақталып, қазақ әдебиеті тарихында маңызды белгі болып қала береді.

16. Ахтановтың замандастары және шығармашылық байланыстары

Ахтановтың шығармашылығы қазақ әдебиетінің кең ауқымды контекстінде қалыптасып, сол замандас жазушылар мен мәдени қайраткерлердің ықпалымен дамыды. Оның шығармашылық байланыстары негізінен 20-шы ғасырдың екінші жартысында қалыптасқан әдеби ортада орын алды. Бұл кезең қазақ әдебиетіндегі әлеуметтік-саяси өзгерістер мен ұлттық санадағы жаңғыру дәуіріне сай келді. Ахтановтың шығармалары көбіне халықтың рухани мұрасына және ұлттық тарихи құндылықтарға негізделген, бұл оның әдебиеттегі өзге авторлармен, мысалы, Мұхтар Әуезов пен Ғабит Мүсірепов сияқты жазушылармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Осы байланыстар шығармашылық жүзінде өзара әсерлесудің жемісі ретінде Ахтанов туындыларының мазмұны мен тақырыптық ауқымын кеңейтті.

17. Ахтановқа арналған ескерткіштер мен естелік шаралар

Ахтановтың шығармашылығын құрметтеу мақсатында елімізде бірнеше ескерткіштер орнатылған. Мысалы, Алматы қаласында оның құрметіне қойылған ескерткіш — әдебиет жанкүйерлерінің жиі баратын орны. Бұл орын шығармашылығын жастарға танытуға зор мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әр жыл сайын Ахтановтың туған күніне орай әдеби кештер мен оқу сағаттары ұйымдастырылып, оның шығармаларының мәні және ұлттық мәдениеттегі орны талқыланады. Мұндай шаралар ұрпақтар арасындағы байланыс орнатумен қатар, Ахтановтың мұрасын жаңғыртуға да үлес қосады.

18. Орта мектеп бағдарламасындағы Ахтанов шығармалары

Ахтановтың «Боран» романы мен басқа да әңгімелері 8-сынып әдебиет пәнінің бағдарламасына енгізілген. Бұл шығармалар оқушыларға қазақ халқының тарихында орын алған қиын-қыстау кезеңдерді сезінуге мүмкіндік береді. Әсіресе, оның патриотизм мен адамгершілік тақырыптарына деген терең көзқарасы жас ұрпаққа рухани тәрбие беруде маңызды рөл атқарады. Мұндай сабақтар балаларды өз Отанына деген құрметті дамытуға және ұлттық құндылықтарды түсінуге бағыттайды, атап айтқанда, Ахтанов шығармаларына бағдарланған мектеп бағдарламасының рөлі зор.

19. Ахтанов мұрасының қазіргі заманғы маңызы

Ахтановтың туындылары бүгінгі таңда жастардың еңбекқорлыққа, Отанға деген сүйіспеншілікке тәрбиеленуіне зор үлес қосуда. Оның әдебиеті ұлттық сана мен рухани құндылықтарды нығайтады, бұл қоғамдағы бәріміздің ортақ ұлттық бірлікті қалыптастыруға көмектеседі. Әсіресе, Ахтанов шығармалары заманауи рухани және моральдық мәселелерді шешуде жауаптар береді. Оның туындылары арқылы қазіргі оқушыларға адамгершілік пен патриотизм тәрбиесіне басымдық беру, рухани жаңғыруға қолдау көрсету арқылы қазақ мәдениетін жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік ашылады.

20. Ахтанов әдеби мұрасы – ұрпаққа тағылым

Ахтановтың шығармалары қазақ әдебиеті мен мәдениетінде ерекше орын алады. Олар ұлттық рухты, патриотизмді және адамгершілік құндылықтарды насихаттауда маңызды құралға айналды. Ахтанов әдеби мұрасы ұрпақтарға тәлім-тәрбие беріп, олардың ұлттық тілек пен мәдениетке деген сүйіспеншілігін арттырады. Оның шығармалары арқылы біртұтас ұлттық сана қалыптасып, Қазақстанның мәдени даму жолындағы маңызды кезеңдерін есте сақтауға септігін тигізеді.

Дереккөздер

Асанов, Т. Ахтановтың шығармашылығының тарихи контексті. — Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2019.

Жұмабаев, Қ. ХХ ғасыр қазақ әдебиеті және Ахтанов. — Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2021.

Рахимов, М. Ұлы Отан соғысы және қазақ әдебиеті. — Алматы: Қазақ әдебиеті, 2018.

Сүлейменова, Ш. Ахтановтың драматургиясы мен театр мәдениеті. — Алматы: Мәдениет, 2020.

Тұрсынов, Е. Қазақ жазушылары. Ұлттық әдебиеттің даму жолдары. — Астана: Қазақ баспасөзі, 2022.

Мұхамедьяров, Ғ. Ахтанов және қазақ әдебиеті. Алматы, 2005.

Білім және ғылым министрлігінің оқу бағдарламасы. Нұр-Сұлтан, 2023.

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. Том 2. Алматы, 2010.