Текст выступления:

Бауыржан Момышұлы
1. Бауыржан Момышұлы: өмірі мен ерлігіне жалпы шолу

Бауыржан Момышұлы – қазақ халқының тұңғыш халық қаһарманы әрі ерекше талантты қолбасшысы. Оның өмірі отаншылдық рух пен ерлікке толы, әрі ұлт тарихында ұмытылмас із қалдырды. Бұл адам жеке басымен ғана емес, ұлтынды сүю мен қорғауда үлгілі үлгі болды.

2. Бауыржан Момышұлының отбасылық тамыры мен тәрбиесі

1909 жылы Жамбыл облысының Төлеби ауданында дүниеге келген Бауыржан қарапайым еңбек адамының отбасында өсті. Балалық шағында әкесі мен анасының адалдық, әділдік және еңбекқорлық құндылықтарын бойына сіңірді. Отбасының патриоттық рухы оның бойында Отанға деген шексіз махаббатты қалыптастырды, бұл кейінгі өмірінде батыл қолбасшы болуына шешуші әсер етті.

3. Бауыржан Момышұлының білім негізі мен жолдары

Балалықтан бастап мол білім алуға талпыныс білдірген Бауыржанның өмір жолы білім мен тәрбиеге негізделді. Ол ауыл мектебінен бастап, әскери қызметке дейінгі кезеңде түрлі қиыншылықтарды еңсеріп, өмірлік тәжірибесін жинақтады. Осы білімдарлығы оның қиын сәттерде өзіне сенімді әрі мықты болуына себеп болды. Анасының ерлік пен адалдық туралы әңгімелері оның патриоттық көзқарасын нығайтқан маңызды фактор болды.

4. Әскери қызметінің басты кезеңдері

Бауыржан Момышұлының әскери қызметі күллі Отанға қызмет етуге арналған маңызды кезеңдерден тұрды. 1930 жылдары әскери училищеге түсіп, келесі жылдары Кеңес Армиясының құрамында тәжірибе жинақтады. Екінші дүниежүзілік соғыста оның ерліктері мен басшылығы ерекше көзге түсті. Әсіресе, Мәскеу түбіндегі шайқастар оның әскери тәжірибесінің шыңдалғандығын дәлелдеді. Бұл жолда ол өз күш-жігерін ғана емес, жауынгерлердің рухын да көтерді.

5. Мәскеу түбіндегі ерлік оқиғалары

Мәскеу түбіндегі ұрыстар Бауыржан Момышұлының батылдығы мен стратегиялық көрегендігін паш ететін оқиғаларға толы. Ол жаудың шабуылына қарсы шексіз ерлікпен көтеріліп, жауынгерлерінің батырға айналуына ықпал етті. Бірде ол жаудың танк тобына қарсы аз санды жасақпен шеберлікпен дүниежүзілік жауынгерлік дәстүрлермен қарсы тұрып, жаудың жоспарларын бұзды. Бұл оқиғалар оның майдандағы миссиясының маңызды бөлігі болды және оның есімін тарихқа мәңгі жаздырды.

6. Соғыстағы ерлік және марапаттар

Момышұлы ерекше батылдық пен ұйымдастырушылық қабілетімен көзге түсті. Оның әскери операциялардағы шеберлігі көптеген марапаттармен бағаланды. Мәскеу мен Сталинград сынды күрделі шайқастарда оның ерлігі Кеңес Одағының жоғары әскери басшылығы тарапынан да мойындалды. Қол қусырып қарап қалмай, әр сәтті қолдан келген шарамен жауды жеңуге тырысты. Кеңес Армиясының архив деректері 1990 жылы жарық көрген мәліметтерге қарағанда, оның көптеген орден-медальдары жеңісті нығайтуға қосқан үлесінің айғағы болды.

7. Панфиловшылар дивизиясындағы Бауыржан Момышұлының рөлі

Панфиловшылар дивизиясында Бауыржан Момышұлы тек қарулы күштердің қолбасшысы ғана емес, рухани лидер ретінде де ерекше мәртебеге ие болды. Ол жауынгерлердің моральдық жағдайын көтеріп, ұйымшылдық пен бауырластық рухын дамытты. Сондықтан да оның жетекшілігінде дивизия қатал соғыс кезіндегі көптеген қиындықтарды жеңіп, жаудың шабуылдарын тоқтатуға қабілетті болды. Оның командалық стилі ұжымдық рухтың әрі ынтымақтастықтың сәтті мысалы ретінде саналады.

8. Жауынгерлік ерліктің кең ауқымды әсері

Бауыржан Момышұлының ерліктері тек қана шайқас алаңында ғана емес, оның әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдарға шабыт бергені маңызды. Оның ерлігі қазақ жастары арасында патриоттық сезімін оятты және әскери қызметке ынтықты арттырды. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы негізгі қаһармандардың бірі ретінде оның батылдығы мемлекеттік және қоғамдық назарға алынып, көптеген жастарға үлгі болды.

9. Момышұлының жауынгерлік наградалары

Момышұлы өмір бойы бірнеше мәрте «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталды, бұл оның ерлік пен әскери қызметте үздік екенін көрсетті. Сонымен қатар Ақ орден «Қызыл Ту» оның көшбасшылық қасиеттері мен майдандағы табандылығын анық дәлелдегені үшін берілді. 1990 жылы оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілуі – оның әскери және азаматтық ерліктерінің ең жоғарғы бағасы болды, бұл оның ұлы мұрасын мәңгілікке арттырады.

10. Момышұлының марапаттары мен атақтары

Момышұлының алған марапаттары оның батылдығын және бейбітшілікке қосқан үлесін айқын бейнелейді. Бұл атақтар оның әскери саладағы табысымен қатар, қоғамдық қызметіндегі рөліне де куәлік етеді. Марапаттар тізімі оның қаншалықты құрметке лайық тұлға екенін көрсетеді және оның ерлік жолын дәріптеу үшін маңызды дерек болып табылады.

11. Қаламгерлік қызметі мен әдеби мұрасы

Соғыстан кейін Момышұлы өзінің әскери тәжірибесін әдеби шығармаларында көрсете бастады. Оның еңбектері патриотизмді дәріптеп, батырлық пен жанқиярлықты сипаттайды. Ол жас ұрпаққа адалдық пен ерлік үлгісін беруді мақсат етіп қойды. Оның шығармалары оқу үдерісінде кеңінен қолданылады және Қазақстандағы патриоттық тәрбиеге зор үлес қосады, бұл оның қоғамдық өмірдегі орнының айғағы болып табылады.

12. «Артымызда Москва» шығармасы

1961 жылы жарық көрген «Артымызда Москва» мемуарлық шығармасы Ұлы Отан соғысы жылдарындағы батылдық пен қиындықтарды шынайы көрсетеді. Бұл шығармада Момышұлы өз өмірінен нақты оқиғаларды баяндап, қазақ жауынгерлерінің ерлігін ерекше атап өтті. Кітап оқырмандарды патриотизмге және Отанға деген махаббатқа шақырып, жастардың рухын көтеруге көмектеседі.

13. Шығармадағы кейіпкерлер және үлгі болар тұлғалар

Момышұлының шығармасында қаламақтаулы кейіпкерлер арқылы достық, ұлтын сүю және батылдық құндылықтары ашылады. Бұл кейіпкерлердің әрқайсысы – нағыз батырлардың шынайы бейнесі. Олар өздерінің адал қызметімен және жанқиярлығымен жастарға үлгі болды. Әр кейіпкердің тағдыры мен әрекеті арқылы автор жеке адам мен ұлт арасындағы байланысты көрсетеді.

14. Тәрбиелік тағылымдары мен қағидалары

Момышұлы өзінің жауынгерлік және өмірлік тәжірибесінен алынған ең маңызды өсиеттерін ортаға салды: әділеттілікке адалдық, табандылықпен еңбек ету және ұжымдық рухты сақтау. Бұл қағидалар оның шығармаларында және жеке өмірінде көрініс тапты. Ол жас ұрпақтың отанға деген махаббатын күшейту мен ұлттық мәдениетті құрметтеуді дәріптеді, әр сөзі тәрбие мектебі ретінде рухани және адамгершілік құндылықтарды насихаттады.

15. Ұстаздық және қоғамдық қызметі

Соғыстан кейін Бауыржан Момышұлы әскери-патриоттық тәрбиені күшейту мақсатында ұстаздық қызметпен де айналысты. Ол жастарды әскери-стратегиялық ойлауға, патриоттық сезімге тәрбиелеу жолында өз білімін аямай берді. Сонымен бірге қоғамдық шараларда белсенді қатысып, ел дамуына үлес қосты. Оның педагогикалық және қоғамдық қызметі ұрпақ тәрбиесінде айрықша маңызға ие болды.

16. Бауыржан Момышұлы өмір жолындағы негізгі кезеңдері

Бауыржан Момышұлы — қазақ халқының тарихи тұлғасы, оның өмір жолы мен қызметі халқымыздың рухани және қоғамдық өмірінде терең із қалдырды. 1909 жылы дүниеге келіп, 1982 жылы өмірден озғанына қарамастан, оның өмірлік жолындағы маңызды кезеңдер әлі күнге дейін ұрпаққа үлгі болып отыр.

Оның балалық шағы ауылда өтті, білім алу үшін көп еңбек етті. Кейіннен әскери қызметке араласып, Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. Бұл атақ қазақ халқының ерлігі мен қарапайымдылығын көрсететін символға айналды. Әскери қызметінен бөлек, фашизмге қарсы күресте атқарған рөлі ерекше. Ол қиналған халқымызға үміт отын жағатын батыр ретінде есте қалды.

Өмірінің соңғы жылдарында жазушылыққа ден қойып, өз өмірінің тарихын, соғыс жылдарындағы оқиғаларды жазды. Бұл шығармалары тек қана тарихи маңызға ие емес, адамгершілік, патриотизм тақырыптарын көтереді, жас ұрпақтың рухани тәрбиесіне зор үлес қосады. Осылайша, Бауыржан Момышұлының өмірлік жолы тек қазақ үшін ғана емес, жалпы адамзатқа үлгі болып табылады.

17. Отбасылық құндылықтары мен ұрпағы

Бауыржан Момышұлы тек батыр ғана емес, сонымен қатар білікті әке болды. Ол ұрпақ тәрбиелеуде әкенің мейірімділігі мен адалдығын жоғары қойып, адамгершілік қасиеттерді ең басты құндылық ретінде дәріптеген. Отбасында адалдық пен махаббаттың, тәрбие мен білімнің орны ерекше болған.

Оның ұлы Бақытжан Момышұлы физика-математика саласында жоғары ғылыми дәрежеге ие болып, қоғамға қызмет етті. Бұл оның ұрпақ тәрбиесінде білім мен ғылымға мән бергенін анық көрсетеді. Отбасылық дәстүрлер мен құндылықтар жас ұрпаққа үлгі болып, қазақ қоғамы үшін үлкен маңызға ие болды.

Момышұлының отбасы бейбіт өмір мен білімге құштарлықты насихаттап, ұрпаққа жауапкершілік сезімін сіңірді. Бұл қасиеттер әрқашан отбасының бірлігін сақтап, қазақ халқының рухани дамуына қызмет етті. Мемлекет пен қоғам алдындағы парызды сезіне білетін ұрпақ тәрбиелеу – Момышұлы отбасының басты миссиясы болды.

18. Мекендер мен ескерткіштер: тарихи іздері

Бауыржан Момышұлының өміріне қатысты көптеген тарихи мекендер мен ескерткіштер еліміздің түкпір-түкпірінде сақталған. Мысалы, Алматы облысында орналасқан оның музейі – бұл оның өмірі мен қызметін дәріптейтін ерекше орын. Мұнда оның жеке заттары, фотосуреттер мен қолжазбалары көрерменге таныстырылады.

Солтүстік Қазақстанда орналасқан ескерткіштер де оның батырлығы мен еліне қызмет етуін мәңгі есте сақтаудың айқын дәлелі. Бұл ескерткіштер қазақ халқының ерлік тарихының айнасы іспеттес және олар жас ұрпаққа патриоттық тәрбие беруде үлкен рөл атқарады.

Сонымен қатар, мектептер мен көшелерге оның есімдері берілуі оның рухани мұрасының халық арасында кең таралғандығын көрсетеді. Бұл тарихи орындар мен мадақтау шаралары арқылы қазақ жастары өз батырларының ізімен жүріп, олардың рухын бойларында ту ете алады.

19. Бауыржан Момышұлының қанатты сөздері мен ойлары

"Батырлық – елдік рухтың шыңы" деген Бауыржан Момышұлының пікірі қазақ халқының ерлігі мен патриотизмінің мәнін кеңінен ашып көрсетеді. Бұл сөздер оның батыл, адал, елге қызмет етудегі зор ұстанымын білдіреді.

Сонымен қатар, "Өтіріксіз өмір сүрген адам ғана – шын батыр" деген нақылы шыншылдық пен әділдіктің маңыздылығын ерекше дәріптейді. Бұл сөздер қоғамдағы сенімділік пен адалдықтың негізі екенін меңзейді.

Оның тағы бір айтулы сөздері: "Тәртіпсіз ел болмайды" – ұлттың бірлігі мен дамуы тәртіп пен заңға сүйенетінін аңғартса, бұл ұрпаққа мемлекетке деген құрмет пен жауапкершілікті ұғындыруда маңызды орын алады. Бауыржан Момышұлының бұл қанатты сөздері қазақ халқының рухани әлемін байытып, ұлттық мәдениеттің негізін қалауда шексіз құндылық болып табылады.

20. Бауыржан Момышұлы: Ұрпаққа үлгі, ұлт мақтанышы

Бауыржан Момышұлы тек батыр ғана емес, ұлт рухын көтеріп, оның бірлігін қамтамасыз еткен қайраткер. Оның өмірі мен қызметі қазақ жастарына батылдық пен патриотизмнің шынайы үлгісі болып қала береді. Момышұлының есімі мәңгілік құрметке ие, оның мұрасы ұрпақтар бойында жалғасып, қазақ халқының мақтанышы болып күйретілмейді.

Дереккөздер

А.Бекмұхамбетов. "Бауыржан Момышұлы – тарихи тұлға". Алматы, 1995.

Е.Қасымбаев. "Ұлы Отан соғысы – қазақ жауынгерлері". Нұр-Сұлтан, 2003.

Тарихи архивтер материалы. Кеңес Армиясының деректері, 1990.

Қ.Әбішев. "Қазақтардың әскери ұлағаты". Алматы, 2010.

С.Сейітов. "Бауыржан Момышұлының жазушылық мұрасы". Алматы, 2018.

Қ.И. Сәтбаев. Қазақ батырлары және олардың тарихи рөлі. Алматы, 2015.

А.Б. Қуанышбаев. Ұлы тұлғалардың өмірбаяны. Нұр-Сұлтан, 2018.

Тарихи деректер жинағы: Бауыржан Момышұлы. Алматы, 2020.

М.Ә. Абдуллин. Қазақ халқының рухани мұрасы. Шымкент, 2017.