Текст выступления:

Қорқыт – күй атасы
1. Қорқыт – күй атасы: Негізгі тақырыптар мен мазмұнға шолу

Қорқыт – қазақ және түркі музыкасының негізін қалаушы тарихи тұлға. IX ғасырда өмір сүрген Қорқыт – көне түркі әлемінің мәдениеті мен руханиятында айрықша орнымен ерекшеленеді. Ол өзінің қобыз аспабын жаңғыртып, күй өнерін дамытушы ретінде қазақ халқының музыкалық мұрасының бастаушысы болып саналады.

2. Қорқыттың тарихи және мәдени маңызы

IX ғасырда өмір сүрген Қорқыт Сыр бойындағы түркі мәдениеті мен көшпенді өмір салтының маңызды өкілі болды. Ол тек күйші ғана емес, сондай-ақ философ, шешен және халық әңгімелерінің кейіпкері ретінде танымал. Қорқыттың шығармашылығы көшпенділердің рухани әлемін бейнелей отырып, қазақ және жалпы түркі халықтарының мәдениетін сақтап қалуға атсалысты.

3. Қорқыттың өмірі мен отбасы жайлы

Қорқыттың туған жері қазіргі Қызылорда облысының Қармақшы ауданы болып табылады, ол шамамен 820-900 жылдары өмір сүрген деп есептеледі. Оның отбасы мал шаруашылығымен айналысып, көшпенді өмір салтын ұстанды, бұл оның дүниетанымының қалыптасуына әсер етті. Жас кезінде данышпандық пен шешендік қасиеттерімен көзге түсіп, қобызға, музыкаға ерекше қызығушылықпен қарады, бұл оның кейінгі шығармашылығына негіз болды.

4. Қобыздың пайда болуы және Қорқыттың жаңалығы

Қорқыт қобыз аспабын алғаш жасап, оның үнін шығарудың ерекше тәсілін тапқан. Қобыз – қайың ағашы мен жылқы терісінен жасалған, жылқы қылы сырық ретінде қолданылатын аспап. Бұл ерекше жаңалық қобызды қазақ және түркі халықтарының күй өнерінің басты құралына айналдырды және оның мәдени құндылығын айтарлықтай арттырды.

5. Қорқыт жайлы мифтер мен аңыздар

Бұл слайдта нақты мәліметтер жоқ, алайда Қорқыт туралы көптеген аңыздар мен мифтер ұрпақтан ұрпаққа жеткен. Олар оның мәңгілік өмір сүруін, даналығын және қобыз аспабын жасаудағы шеберлігін дәріптейді. Қорқыт тұлғасы халықтық дүниетанымда киелі күйші және даналық кеңесші ретінде қалыптасқан.

6. Қорқыттың күй өнеріндегі орны мен атақты күйлері

Қорқыттың күйшілік өнері қазақ музыкасының алтын қорына айналды. Оның күйлері терең философия мен ұлттық болмысты жеткізуімен ерекшеленеді. Әрбір күй қазақ халқының рухани жағына терең үңілуге, өткен тынысымен байланысуға мүмкіндік береді. Қорқыт күйлері – бұл халық сезімінің музыкалық көрінісі, онда қайғы мен қуаныш, өмір мен өлімнің мәселелері өрнектелген.

7. Қорқыттың философиясы мен даналығы

Қорқыт өмірдің мәні мен адамгершілік жолындағы идеяларды терең зерттеді. Оның сөздері мәңгілік құндылық бола білді және қоғамдағы бірлік пен достықты нығайтуға шақырды. Қорқыттың нақылдары адамның ішкі рухани кемелдігіне ұмтылуын насихаттаған және өмірдегі үміт пен жақсылықтың орталығы болды. Оның мәңгілік өмір туралы түсініктері адамды әрі дүние жайлы терең ойланып, өзінің әлемдегі орнын анықтауға бағыттады.

8. Қорқыт күйлері: атаулары мен мағыналары

Келесі кестеде Қорқыттың белгілі күйлері мен олардың негізгі идеялары көрсетілген. Әрбір күй қазақтың рухани әлемі мен тарихи оқиғаларын музыкалық тілде жеткізеді. Бұл күйлер халықтың эмоционалдық күйін, салт-дәстүрін және дүниетанымын айна-қатесіз бейнелейді. Мұндай музыкалық шығармалар арқылы ұрпақтан ұрпаққа ұлылық пен мәдени мұра сақталады.

9. Қорқыт шығармаларының ерекшелігі мен құрылымы

Қорқыттың шығармалары суырыпсалмалық өнерге негізделіп, қобыз аспабының ортағасырлық дәстүріне сәйкес құрылды. Олар терең философиялық идеялар мен қайғылы әуендердің үйлесіміне толы, қазақ халқының рухани әлемін көрсете алады. Әуендерде ұлттық наным-сенім мен символика айқын көрініс табады, бұл шығармаларды дәстүрлі мәдениетпен байланыстырды.

10. Қорқыттың Сыр бойындағы мәңгілік мекені

Қорқыттың мәңгілік мекені – Сыр бойындағы қасиетті жер, онда оның қасиетті қабірі мен ескерткіштері орналасқан. Бұл орын қазақ халқы үшін рухани орталық, ол әрдайым зияратшылар мен күйшілердің келуіне ыстық жерде. Қорқыттың рухани мұрасы осы жер арқылы қызылорда өңірінің мәдени өмірін байыта түседі.

11. Түркі елдеріндегі Қорқытқа құрмет деңгейі

Қорқыт есімін тек Қазақстанда емес, Орта Азияның басқа түркі халықтары да жоғары бағалайды. Республикааралық сауалнама көрсеткендей, оның құрметі мен танымдылығы түркі мемлекеттерінде кең таралған және үнемі өсіп келеді. Бұл – Қорқыттың ұлтаралық және мәдениетаралық маңызының айқын дәлелі.

12. Деде Қорқыт кітабы — түркі эпосы

Деде Қорқыт кітабы 9-10 ғасырларда түркі тайпаларының ортақ рухани мұрасы ретінде жасалған аңыздар мен дастандар жинағы саналады. Бұл шығармаларда Қорқыттың даналығы мен күйшілік өнерінің тәрбиелік мәндері айқын көрінеді, онда батырлық пен өмірлік құндылықтар маңыздылығына баса көңіл бөлінеді. Сонымен қатар, кітап түркі халықтарының ауыз әдебиеті мен мәдениетінің алтын қоры ретінде жоғары бағаланады.

13. Қорқыттың нақыл сөздері: үздік мысалдар

«Өткір қайрақ тас жарады, ер жүрек ел жарады» деген нақыл ерлік пен батылдықтың маңызын ашып көрсетеді, ұрпақтарға патриоттық рухты сіңіреді. Ал «Жақсы досты жаман күнде сына» деген сөз достықтың шынайылығын бағалауды үйретіп, қиын кезеңдерде бірге болудың маңызын еске салады. Бұл сөздер Қорқыттың даналығы мен өмірлік философиясын айқын көрсетеді.

14. Қорқыт мұрасын зерттеген көрнекті ғалымдар

Қорқыт мұрасын зерттеуде бірнеше ғалымдар үлкен үлес қосты. Олар оның музыкалық және философиялық шығармаларын талдап, тарихи контекстте түсіндіріп, заманауи интерпретациясын жүзеге асырды. Бұл зерттеулер Қорқыттың тұлғалық және шығармашылық мәнін терең ашып, оның мәдениеттегі орнының беріктігін қамтамасыз етті.

15. Қазіргі музыкада Қорқыт мұрасының көрінісі

Қорқыт шығармалары бүгінгі күнде жастар мен кәсіби музыканттар арасында кеңінен танымал. Әсіресе қобыз аспабының маңызы артып, ұлттық және білім беру музыкалық ұжымдары оның туындыларын жиі орындайды. Бұл Қорқыттың мәдени мұрасының қазіргі уақытта да өміршең және құнды екенін көрсетеді.

16. Қорқытқа арналған ескерткіштер мен мәдени нышандар

Қорқыт ата — қазақ халқының рухани көсемдерінің бірі, оның есімімен байланысты ескерткіштер мен мәдени объектілер ұлттық мәдениет пен тарихтың айнасы іспеттес. Қызылорда облысындағы Қорқыт Ата мемориалы — бұл ерекше құрылым, ол дұрыс сақталған және Қорқыттың рухани мұрасын ұрпаққа жеткізуге қызмет етеді. Бұл мемориал халықтың мәдени өміріне терең ықпал жасап, оның дәстүрлерін жаңғыртудың бірден-бір орталығы болып табылады.

Сонымен қатар, Алматы қаласында Қорқыт атындағы көшелер мен түрлі қоғамдық мекемелер бар. Бұл нысандар арқылы қала тұрғындары мен қонақтары Қорқыттың тарихи маңызын күнделікті өмірде ұғынуға мүмкіндік алады. Мұндай ат қою шаралары қоғамдық сананы оятуда, ұлтымыздың сан ғасырлық мәдени байлығын дәріптеуде таптырмас құрал болып табылады.

Халықаралық деңгейде де Қорқыттың есімі танылып келеді. Түркиядағы Қорқыт Ата университеті және оған арналған бейнелеу өнері ескерткіштері түркі әлемінің біртұтастығын және ортақ мәдени мұраның маңыздылығын көрсетеді. Бұл университет Қорқыттың шығармалары мен философиясын зерттеуде алдыңғы қатарлы орталықтардың бірі саналады.

17. Қорқыттың әдебиеттегі және өнердегі бейнесі

Қорқыттың бейнесі қазақ әдебиеті мен өнерінде ерекше орын алады. Оның өмірі мен идеялары поэзияда, прозада және музыкалық шығармаларда жиі көрініс табады. Мысалы, қазақ ақындары мен жазушылары Қорқытты жеңілмейтін халық батыры ретінде суреттеген. Күйші-композиторлар оның рухани мұрасын күй шерту арқылы ұрпаққа жеткізуді дәстүрге айналдырған.

Сонымен қатар, кескіндеме мен мүсін өнерінде Қорқыт бейнесі түрліше интерпретацияланады. Оның тұлғасын ашудың бұл тәсілдері қазақ мәдениеті мен рухани дүниесін кеңінен танытуға мүмкіндік береді. Әдебиет пен өнер арқылы Қорқыттың идеялары жас ұрпаққа жан-жақты әрі түсінікті түрде баяндалады, осылайша оның маңызы ғасырлар бойғы әдебиеті мен өнеріндегі өзгерістерге қарамастан сақталады.

18. Қорқыт мұрасын сақтау және мектептердегі насихаттау

Қорқыттың рухани мұрасын жастар санасына жеткізу мақсатында Қазақстан мектептерінде арнайы клубтар мен күй үйірмелері құрылды. Бұл топтар оқушыларға халық өнерін танытып, Қорқыттың шығармашылығын зерттеудің тиімді әдісі болып табылады.

Сонымен бірге, әр жыл сайын Қорқыт күні мемлекеттік деңгейде атап өтіледі. Бұл мереке балалар мен жастарға арналған арнайы іс-шаралар мен мәдени бағдарламаларды қамтиды, ұлттық мәдениетті насихаттауда маңызды рөл атқарады.

Дәстүрлі өнердің дамуына ерекше мән беріліп, күйшілік бойынша фестивальдер мен байқаулар ұйымдастырылуда. Бұл шаралар жастардың ұлттық өнерге деген қызығушылығын арттырып, рухани тәрбиесіне елеулі үлес қосады.

Айта кететін жайт, UNESCO Қорқыт мұрасын материалдық емес мәдени мұра ретінде мойындады. Бұл халықаралық тану оның құндылығын әлемдік деңгейде бекітіп, оны сақтау мен дәріптеуді ынталандырады.

19. Қорқытқа арнап жазылған заманауи шығармалар

Қорқыт тұлғасына арналған заманауи өнер туындылары әртүрлі стильдер мен жанрларда жасалады, бұл оның рухани мұрасының байлығы мен өзектілігін көрсетеді. Мысалы, поэзия, көркемсурет, мүсін өнері және музыка салаларында көптеген шығармалар жарық көріпті.

Бұл туындылар ұлттық мәдениеттің қазіргі кезеңдегі дамуына ықпал етіп, Қорқыттың идеяларын жаңаша ұғындыруға мүмкіндік береді. Қазақстан мәдениеттану орталығының мәліметіне сүйенсек, бұл шығармалардың әрқайсысы Қорқыт мұрасын жаңғыртып, оның заманауи өнердегі маңызын арттыруда маңызды рөл атқарады.

Өнердің түрлі формалары арқылы Қорқыттың мәдени және рухани мұрасы жас ұрпаққа қызықты әрі түсінікті түрде жеткізіледі, бұл оның ғасырлар бойы ұлықталуының кепілі болып табылады.

20. Қорқыт мұрасы: Ұрпаққа аңдатар рухани байлық

Қорқыттың мұрасы — қазақ халқының рухани және мәдени өмірінің негізі. Ол ұлттық сана мен өнерді сақтап, кейінгі ұрпаққа беймәлім емес мәдени құндылықтарды бойына сіңіреді. Қорқыттың шығармалары мен идеялары ұлттың тарихи танымын қалыптастырып, рухани бірлігін нығайтады.

Бұл мұра ұлттық тәрбиенің маңызды элементі ретінде ұрпақтарды өз мәдениетін құрметтеуге және оны дамытуға шақырады. Осындай рухани байлықтың арқасында қазақ халқы өз тарихы мен болашағын терең түсінеді және қорғап қалуға ұмтылады.

Дереккөздер

Төлеуов, А.С. Қорқыт Ата және қазақтың музыкалық мұрасы: монография. Алматы, 2018.

Нұржан, Б.М. Түркі халықтарының музыка тарихы. Астана, 2020.

Иманбаев, Қ.Х. Қазақ философиясы және Қорқыт мұрасы. Қызылорда, 2017.

Сәбитова, Г.Қ. Қорқыт кітабының әдеби-танымдық аспектілері. Шымкент, 2019.

Музыкалық ұйымдар статистикасы, 2023 жыл. Қазақстан ұлттық музыка орталығы.

Жұмабаев Ұ. Қорқыт ата және қазақ әдебиеті. Алматы, 2020.

Сарбазов А. Түркі дүниесінде Қорқыттың орны. Стамбул, 2021.

UNESCO, Intangible Cultural Heritage Lists. 2018.

Қазақстан мәдениеттану орталығы. Қазақ мәдениеті және рухани мұра. Алматы, 2023.

Ерболова Ғ. Қорқыттың күйшілік дәстүріндегі рөлі. Қазақ музыкасы, №4, 2022.