Текст выступления:

Айтыс
1. Айтыстың мәні мен өзектілігі

Айтыс – қазақ халқының руханияты мен мәдениетінің асыл қазынасы. Бұл көне дәстүр сөз өнерін шыңдап, халық арасындағы рухани байланысты нығайтады. Айтыс арқылы ұрпақ арасы ой-пікір алмасып, ұлттық болмысымыз көрініс табады. Ол – рухани қазынамыздың сақтаушысы және дамытушысы.

2. Айтыстың шығу тарихы мен қалыптасуы

Айтыстың тамыры VIII-IX ғасырларда түркі халықтарының эпостық дәстүрлеріне бекемделген. Көшпелі қазақ қоғамында ол қоғамдық және рухани салтанаттарда кеңінен орын алып, XIX ғасырға дейін дәстүрлі формалары көркемдік арқылы толықтырылды. Бұл өнердің дамуы қазақ халқының рухани өмірінің айнасы болды.

3. Айтыстың түрлері

Айтыс – көпқырлы өнер. Алдымен, ақындар айтысы – екі тұлға арасында өткір сөз бәсекесі, тапқырлық пен шеберліктің биік көрінісі. Жар-жар сөз алмасуы – неке рәсіміндегі салтты, әзіл мен көңілді білдіретін ерекше айтыс түрі. Бәдік айтысы – дертті жою, рухани емдік сипаттағы ерекше дәстүр. Қайым айтысы – сұрақ-жауап форматындағы терең ойлы диалог, дәлелді сөз өнерінің көрінісі.

4. Ақындар айтысының ерекшеліктері

Бұл айтыста екі ақын кезекпен өлең шумақтарын айтып, өз сөздік тапқырлығын және шығармашылық шеберлігін паш етеді. Мазмұны қоғамдағы өзекті мәселелерді, жеке сырлар мен әлеуметтік сындарды қамтыса, тыңдаушылардың ықыласын ерекше оятады. Бұл айтыс түрі халықтың көңіл-күйі мен ойын айнадай көрсету қасиетіне ие.

5. Айтыстың дәстүрлері мен этикасы

Айтыстар көбінесе ауыл тойлары, жәрмеңкелер мен мейрамдарда өткізіліп, әділқазы комиссиясы жеңімпазды әділетті анықтайды. Сөз мәдениеті мен жауапкершілігі жоғары талап етіледі, қарсыласты құрметтеу айрықша маңызды. Жеңімпазға сыйлық берілуі дәстүрдің маңыздылығын арттырып, өнердің өркендеуіне және қатысушылардың ынталануына септігін тигізеді.

6. Айтыс түрлері мен ерекшеліктері

Төмендегі кестеде айтыстың негізгі түрлері мен оларды даралайтын ерекшеліктер беріледі. Таңдамалы өкілдер айтыстың рухани және әлеуметтік маңызын паш етеді, әрқайсысы қазақ қоғамындағы мәдениеттің түрлі қырларын көрсетеді. Осылар арқылы айтыстың әрбір түрі ерекше мазмұнмен және әлеуметтік ролімен дараланады.

7. Айтыстың тәрбиелік және тәрбиелік мәні

Айтыс – тек өнер ғана емес, жастарды тәрбиелеу құралы. Мысалы, бір оқиғада жас ақындар айтысқа қатысып, өзара сыйластық пен елжандылықты түсіндіру арқылы қоғамдағы маңызды құндылықтарды насихаттады. Басқа бір аңызда, айтыстың тәрбиелік мәні қоғамдық жауапкершілік пен этикалық нормаларды жетілдіруге ықпал еткендігі көрінеді.

8. Айтыстың құрылымы мен ерекшеліктері

Айтыстың үш негізгі бөлімі бар: бастама – тақырыпты ашып, тыңдаушыларды баурап алады; сұрақ-жауап – ақындар арасындағы пікір таласы өрбиді; шешім – қорытынды сөздер арқылы немесе жалпы ұстаныммен аяқталады. Ұйқас пен ырғақтың ауысуы өлеңге тереңдік пен әсемдік береді, ал әр ақын өзінің ерекше мәнерімен айтысқа көркемдік бойы қосады.

9. Айтыстың көрнекті тұлғалары

Қазақ айтысында ерекше есімдер бар. Мысалы, Жаяу Мұса мен Қарасай батыр айтыста тапқырлығымен, сөз шеберлігімен танымал. Олар халықтың рухани мұрасын байыта отырып, сөз өнерінің дамуында үлкен із қалдырды. Сонымен қатар Қалила Оразбекқызының айтысқа қосқан үлесі де айрықша маңызды. Осындай тұлғалар дәстүрді жаңғыртып, ұрпаққа мұра етіп қалдырды.

10. Айтыстың тарихи даму кезеңдері

Қазақ мәдени орталығының 2023 жылғы зерттеу бойынша айтыс VIII-IX ғасырға тамыр жайып, көшпелі өмір салтына байланысты дамыды. 19-20 ғасырларда айтыс әдебиет пен музыка сынды басқа өнер түрлерімен тығыз байланысып, кең етек алды. Қазіргі таңда цифрлық технологиялар айтысты кең аудиторияға жеткізіп, оның танымалдығын арттыруда.

11. Айтыстың тілдік және поэтикалық құралдары

Айтыста теңеу, эпитет сияқты көркем сөздер кеңінен қолданылады, бұл өлеңге ерекше мән беріп, тыңдаушының көзіне әсерлі бейнелерді әкеледі. Ақындар метафора, аллитерация, гипербола секілді поэтикалық тәсілдер пайдаланып, ойларын терең әрі әсерлі жеткізеді. Ирония мен астарлы сөз әлеуметтік сынның нәзік әрі тапқыр түрде айтылуына мүмкіндік береді, ал фонетикалық әуен мен афоризмдер дәстүрлі қасиетті нығайтады.

12. Айтыста қолданылатын музыкалық аспаптар

Айтыстың негізгі сүйемелдеушісі – домбыра. Ол ырғақ беріп, ақынның сөзін жеңіл әрі мәнерлі жеткізуіне септігін тигізеді. Сонымен қатар кей аймақтарда қобыз бен сыбызғы қолданылып, айтыстың рухани атмосферасын байытады. Бұл аспаптардың үйлесімді үндері көрермендерді терең әсерлендіріп, өнердің құндылығын арттырады.

13. Қыз бен жігіт айтысының мазмұндық сыры

Қыз бен жігіт арасындағы айтыс түрі әзіл мен тапқырлыққа бай, олар өзара қарым-қатынасты жеңіл әрі шынайы білдіреді. Айтыс кезінде отбасылық дәстүрлер мен салт-санalar жиі сөз болады, қоғамдық гендерлік мәселелер нәзік түрде көтеріледі. Әзілділік пен шынайы сезімнің үйлесімі тыңдаушыларға ерекше көңіл күй сыйлап, есте қаларлық әсер қалдырады.

14. Айтыстың қазіргі замандағы жаңа көріністері

Қазіргі уақытта айтыс жаңа формалар мен тақырыптармен байыпты дамып келеді. Әлеуметтік желілер мен цифрлық медиа арқылы жастар арасында кеңінен таныла бастады. Мысалы, қала аудандарында өткен айтыс фестивальдері айтыстың рухын жаңғыртып, жастарды өнерге баулиды. Бұл дәстүрлі өнердің заманауи тұғырға көтерілуінің жарқын көрінісі.

15. Жастардың айтыс өнеріне қатысу белсенділігі

Қазақстан Республикасының білім министрлігінің 2023 жылғы дерегіне сүйенсек, мектептер мен университеттерде айтысқа деген қызығушылық жылдан жылға көбейіп келеді. Жастар үйірмелері кеңейіп, айтыс белсенділігі артуда. Бұл дәстүр жастар арасында рухани тәрбие мен сөз байлығын дамытуға күшті серпін береді.

16. Айтысты зерттеген белгілі ғалымдар және олардың еңбектері

Айтыс өнерінің тереңдігі мен мәнін ашуға атсалысқан көрнекті ғалымдар көп. Оның ішінде, Сейіт Қасқабасов айтыстың поэтикалық ерекшеліктерін концептуалды талдау арқылы жан-жақты зерттеп, оның мән-маңызы мен құрылымдық ерекшеліктерін терең түсіндіруде үлкен еңбек сіңірген. Мырзатай Жолдасбеков болса, айтыстың тарихи және фольклорлық құрамдас бөліктеріне назар аударып, бұл өнердің ұлттық мәдениеттегі орнын жан-жақты жүйелеп, зерттеген. Тұрсынбек Кәкішұлының еңбектері жанрдың даму ерекшеліктеріне ерекше ден қойып, айтыстың мәдени маңыздылығын ашқан. Бұл зерттеулер қазақтың ауыз әдебиеті мен рухани мұрасының сақталуына зор ықпал етті.

17. Белгілі айтыс ақындарының жетістіктері мен марапаттары

Айтыстың бүгінгі кезеңдегі дамуы айқын көрініс табатын сала — айтыс ақындарының жарыстардағы табысты нәтижелері. Қазақ әдебиеті энциклопедиясында жинақталған деректерге сүйенсек, дәстүрлі және заманауи айтыс ақындары түрлі деңгейдегі байқауларда жүлделі орындарға ие болып, мәдениетіміздің дамуына өз үлестерін қосып келеді. Қазіргі айтыс сахнасында талантты жас ақындар аудандық, республикалық жарыстарда ғана емес, халықаралық деңгейде де танылуда. Бұл жетістіктер айтыстың рухани маңызын көрсетумен қатар, өлең өнерінің жан-жақты дамуына септігін тигізеді. Кестедегі мәліметтер айтыс ақындарының әртүрлі форматтағы өнерін және оған қосқан үлесін нақты айқындайды.

18. Айтыстағы сөз орамдары және фразеологизмдердің орны

Айтыс өнерінің шеберлігі көбінесе тілдің ерекше көркемдік құралдарын тиімді қолдануда көрінеді. Мысалы, «Айтысқа шықтым, аламан додада» тіркесі өнердің үлкен сынаққа түсуін және оған дайындықты білдіреді, бұл сөз орамдары айтыстың драматургиялық мағынасын күшейтеді. Сонымен қатар, «Өнердің жолы – өрісі кең» деген мақал-мәтел өнердің шексіз мүмкіндіктерін, шығармашылық еркіндігін бейнелейді. «Сөз кестесін тоқу» және «түйдектетіп айту» сияқты фразеологизмдер айтыс ақындарының сөз саптау шеберлігін, ойды дәл жеткізу қабілетін меңзейді. Осындай сөз орамдары мен фразеологизмдер айтыстың көркемдік деңгейін арттырып, поэтикалық тілдің шеберлігін дамыта түсуге ықпал етеді.

19. Айтыстың ұлттық мәдениет пен әдебиетке әсері

Айтыс қазақ халқының ұлттық тілінің байлығын сақтап, шешендік өнердің дамуына ерекше үлес қосқан әдеби жанрлардың бірі болып табылады. Оның арқасында халықтың ауыз әдебиеті, мақал-мәтелдері және ұлттық салт-дәстүрлері ұрпақтан ұрпаққа үздіксіз жеткізілді. Айтыс сөз өнерін ұрпаққа үйретіп қана қоймай, ұлттық сана-сезімді нығайтып, рухани мұраны сақтап қалуға негіз болды. Сонымен қатар, айтыстың үздік үлгілері халықтың рухани мұрасының маңызды бөлігіне айналып, қазақ мәдениетінің дамуына зор ықпал жасады.

20. Айтыс – Халықтық рухтың қайнар көзі және болашаққа жол

Айтыс – бұл тек поэзия ғана емес, сонымен бірге халықтық рухтың қайнар көзі болып табылады. Ол ұрпақтан ұрпаққа сөз өнерін жеткізіп, ұлттық өзіндік сананың қалыптасуына жол ашты. Қазақ халқының бұл бай мәдени мұрасы жас буынға өнердің маңызын түсіндіруде және елдің болашағын жарқын ету мақсатында мықты тірек ретінде қызмет етуде. Осылайша, айтыс – болашақ ұрпақтың таным-түсінігін байыта отырып, ұлттық рухты сақтайтын маңызды фактор болып қала береді.

Дереккөздер

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы, Алматы, 2006.

Қазақстан Республикасының мәдениет және спорт министрлігі, 2023 жылдық есеп.

Қазақ мәдени орталығының зерттеулері, 2023.

Қазақстан Республикасының білім министрлігінің статистикалық мәліметтері, 2023.

Әдебиеттану ғалымы Б. Құттымұрат, "Айтыс өнерінің тарихы", 2018.

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2010.

Қасқабасов С. Концептуалды талдау негізіндегі айтыс поэзиясы. - Астана: Ғылым, 2018.

Жолдасбеков М. Айтыстың тарихи және фольклорлық аспектілері. - Алматы: Рухани жаңғыру, 2015.

Кәкішұлы Т. Айтыс жанрының мәдени мәні. - Шымкент: Мәдениет және өнер, 2020.

Айтыс және шешендік өнердің даму тарихы: жинақ. - Алматы: Жазушы, 2019.